Кіріспе

Ежелгі Римдегі халық жиналысы

Куриаттық жиналыс (comitia curiata) – Сервий Тюллий ұйымдастырған Centuriata комиссиясына дейін Рим патшалығының барысында қалыптасқан және өзгерген негізгі жиналыс болды. Осы алғашқы онжылдықта Рим халқы "курия" деп аталатын отыз бірлікке бөлінді. Куриялар этникалық сипатқа ие болды, сондықтан олар ертедегі Рим отбасының негізінде немесе, дәлірек айтқанда, отыз түпнұсқа патрициандық (аристократиялық) рулардың негізінде ұйымдастырылды. Куриялар заң шығару, сайлау және сот ісін жүргізу үшін жиналыс құрды. Куриат жиналысы заңдар қабылдады, консулдарды (сол кездегі жалғыз сайланған лауазым иелері) сайлады және сот істерін қарады. Консулдар әрқашан жиналысқа төрағалық етті. Бұл жиналысқа плебейлер (қатарлықтар) қатыса алса да, дауыс беру құқығы тек патрицилерге (Рим аристократтарына) ғана берілді. Римдіктер тікелей демократияның бір түрін қолданғандықтан, сайланған өкілдер емес, азаматтар әрбір жиналыстан бұрын дауыс берді. Осылайша, азаматтар сайлаушылардың дауыс беруден басқа ешқандай билігі болған жоқ. Әр жиналыстың төрағасы бір Рим лауазым иесі болды, сондықтан процедуралық және заңдылық мәселелерді шешу құқығы оған тиесілі болды. Нәтижесінде, төраға лауазым иесінің жиналысқа деген билігі дерлік шексіз болды. Бұл билікті тек басқа лауазым иелерінің ветосымен тексеруге болады, ал төрағалық етуші лауазым иесінің қабылдаған шешімдеріне жоғары тұрған лауазым иелері де вето қоя алатын. Сонымен қатар, б.з.д. 493 жылдан кейін, төрағалық етуші лауазым иесінің кез келген шешімі, соның ішінде Куриат жиналысына қатысты шешімі, плебей трибуны (плебстің трибуны) деп аталатын лауазым иесімен ветоланып, тоқтатыла алатын болды.

Процедура

Римдіктердің тікелей демократиялық жүйесінде заң шығару, сайлау және сот мәселелерін шешу үшін жиналыстардың негізгі түрлері қолданылды. Біріншісі – Ассамблея (comitia, сөзбе-сөз «бірге бару» немесе «жиналыс орыны»). Куриат Ассамблеясы – комицияның бір түрі болды. Ассамблеялар барлық азаматтарды білдірді, тіпті Куриат Ассамблеясы сияқты плебсті алып тастаған жағдайда да, және ресми мақсаттар үшін, мысалы, заңдарды қабылдау үшін пайдаланылды. Ассамблеяның шешімдері барлық римдік азаматтарға қатысты. Екінші жиналыс түрі – Кеңес (concilium), ол белгілі бір азаматтар тобының кездесуі болатын. Ал Конвент (conventio, сөзбе-сөз «бірге келу») – қарым-қатынас үшін ресми емес форум. Конвенттер римдіктердің арнайы ресми емес мақсаттар үшін, мысалы, саяси сөз тыңдау үшін жиналатын орындары болды. Конвенттерде заңға қатысты немесе заң шығарушылық шешімдер қабылданбады. Сайлаушылар әрқашан дауыс беруден бұрын пікірталас тыңдау және басқа да істерді жүргізу үшін бірінші кезекте Конвентке жиналатын, содан кейін дауыс беру үшін Ассамблеяларға немесе Кеңестерге жиналатын. Ассамблея дауыс беруге бірнеше күн қалғанда міндетті түрде хабарлама берілуі керек еді. Сайлау кезінде сайлау жарияланғаннан және нақты сайлау күні арасында кем дегенде үш нарық күні (көбінесе он жетіден астам күн) өтуі керек еді. Осы уақыт аралығында (trinundinum) кандидаттар сайлаушылармен қарым-қатынас жасады, және ешқандай заң ұсынылмады немесе дауысқа салылмады. 98 ж.б.д. заң (lex Caecilia Didia) қабылданды, ол заң ұсынысы мен осы заң бойынша дауыс беру арасында үш нарық күні аралығын талап етті. Қылмыстық сот процесінде ассамблея төрағасы айыпталушыға тергеудің бірінші күні (anquisito) хабарлама (diem dicere) беруі керек еді. Әр күннің соңында судья айыпталушыға тағы бір хабарлама (diem prodicere) жіберіп, оны тергеудің жай-күйі туралы хабардар етуі керек еді. Тергеу аяқталғаннан кейін айыпты немесе ақталғанға қатысты соңғы дауыс беру үш нарық күні аралығында өтуі керек еді. Кез келген уақытта бір ғана ассамблея жұмыс істей алады, ал ағымдағы сессия судья сайлаушыларды «шақырып» (avocare) жіберсе таратылуы мүмкін еді. Бас судьядан басқа, көмекші ретінде бірнеше қосымша судьялар жиі қатысты. Олар процессуалдық дауларды шешуге көмектеседі және сайлаушылар төрағалық етуші судьяның шешімдеріне шағымдана алатын тетіктерді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, діни лауазымдағы тұлғалар (аугурлар деп аталатын) немесе шақыру бойынша, құдайлардан келген кез келген белгілерді (аумендерді) түсіндіруге көмектесетін. Римдіктер құдайлар ұсынылған әрекеттерге өздерінің мақұлдауын немесе мақұлдамауын білдіреді деп сенді. Сонымен қатар, судья кездесудің алдындағы түні алдын ала ізденіс жүргізді. Бірнеше рет судьялар жағымсыз белгілерді сессияны тоқтату үшін сылтау ретінде қолданды. Дауыс беру күні сайлаушылар ең алдымен өздерінің Конвенттеріне жиналып, пікір алысып, үгіт-насихат жүргізді. Конвент кезінде дауыс беруге тиісті заң жобасын жиналысқа «Геральд» деп аталатын лауазымды тұлға оқыды. Содан кейін дауыс беру тәртібі анықталды. Құдық әкелініп, құдыққа жеребе тасталып, Куриялардың дауыс беру реті қандай болатыны анықталды. Содан кейін сайлаушыларға Конвентті таратуды тапсырды («өзге топтарға бөлініп кету», немесе discedite, quirites). Сайлаушылар қоршалған аумақтың артына жиналды.

Куриат Ассамблеясы кейде қолданылмай қалғанмен, кейбір теориялық өкілеттіктерді сақтап қалды, ең бастысы – жоғары тұрған римдік магистраттардың (консулдар мен преторлардың) сайлауын заң арқылы (lex curiata de imperio немесе «Curiate law on imperium») ратификациялау құқығы, оларға заңды билік (imperium) беру. Бірақ іс жүзінде олар бұл билікті жүзбасылар ассамблеясынан (оларды ресми түрде сайлаған) алды, сондықтан бұл Римнің патшалық дәуірінің еске алуынан басқа ештеңе болмады. Өкілеттігін жоғалтқаннан кейін де Куриат Ассамблеясын консулдар мен преторлар басқарды және Рим магистраттарының (әсіресе плебейлік трибуналардың) кедергілеріне және жағымсыз белгілерге ұшырады. Республиканың орта және соңғы кезеңінде Куриат Ассамблеясының империумды растау қажеттілігі туралы көп пікірталас болды. Мысалы, преторлар империумда растаусыз сот ісіне қатысуға рұқсат етілмеді, ал консулдар әскерге қолбасшылық ете алмады немесе өздерінің орнын алмастырушысын сайлау үшін comitia centuriata шақыра алмады. Цицеронның замандастары империумда растаусыз магистрат промагистрат ретінде әрекет ете алмайды, өзінің қаражатымен провинцияны басқара алмайды және әскери жеңістен кейін триумфқа үміткер бола алмайды деп мәлімдеді. Бір кезде, мүмкін 218 ж.б.д. дейін, Куриат Ассамблеясының отыз Куриясы таратылып, әрқайсысының түпкілікті патриций руларынан бір-бірден отыз ликтормен алмастырылды. Куриялар римдік отбасы негізінде ұйымдасқандықтан, Рим Республикасының құлауынан кейін 27 ж.б.д. рулық мәселелерге қатысты құқықтарды сақтап қалды. Понтифекс Максимустың төрағалығымен.

Империяның өркендеуімен Куриат Ассамблеясының санкциялау өкілеттіктері қолданыстан шығып, империум беру құқығы, сондай-ақ Куриат Ассамблеясының көптеген өкілеттіктері Сенатқа берілді немесе императорға арнайы заң арқылы (lex de imperio) жүктелді.