Кіріспе

У Чэн Эннің романы, Артур Уэйлидің аудармасы. "Маймыл: Қытай халық ертегісі" – көбінесе жай ғана "Маймыл" деп аталатын, 1942 жылы Артур Уэйлидің Мин әулетінің XVI ғасырындағы "Батысқа саяхат" романының қысқартылған аудармасы. Уэйлидің аудармасы бүгінгі күнге дейін ағылшын тіліндегі ең көп оқылатын нұсқалардың бірі болып табылады. Британдық ақын Эдит Ситвелл "Маймылды" "нағыз дыбыстың шедеврі" деп сипаттап, оны "Маймылдың санасының ашықтығы мен туралығындай көлеңкесіз" деді. Бұл аударма 1942 жылы Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығына ие болды.

Сюжет

Батысқа саяхатты шамамен үш бөлікке бөлуге болады: біріншісі, Маймыл (Сун Уконг), Трипитака (Танг Санзан), Пирси (Жу Баджи) және Сэнди (Ша Вужин) туралы кіріспе, олардың тегін баяндайды; екіншісі, батысқа жасалған саяхат, ол эпизодтардан тұрады; және үшіншісі, қорытынды, паломниктер мақсатына жеткенде не болатынын көрсетеді. Уэй кіріспе және қорытынды тарауларын, сондай-ақ саяхаттан үш эпизодты, әрқайсысы бірнеше тараудан тұратын, толығымен аударуды жөн көрді. Романның басында Будда Үндістанға баратын қажыны іздейді. Оның мақсаты – қытай халқының санасын ашатын қасиетті жазбаларды алу, осылайша олардың мінез-құлқы буддизмнің қағидаларына сай болуы үшін. Жас монах Трипитака қажылық сапарға өз еркімен келіседі. Жолда ол Маймыл Патшамен кездесіп, оны босатады. Олар екеуі Пирси мен Сэндиді өздеріне қосады. Олар тұтқынға алынған ханшайымды азат етеді және оның әкесін өлтірген қашқынды жазалайды. Әкесі қайта тірілтіліп, тағына қайта отырады. Олар бірнеше бодхисаттвалармен кездесіп, қатыгез монстрлармен күреседі, содан кейін Будданың сарайына жетеді.

Аударма

Артур Уэйдің қысқартылған аудармасы 1942 жылы жарық көрді, сонымен қатар «Маймыл құдайының оқиғалары», «Маймыл: Қытай халық романы» және «Маймыл оқиғалары» деп аталып, балалар үшін одан әрі қысқартылған нұсқада «Жақсы Маймыл» болып жарияланды. «Батысқа саяхаттың» бұрынғы қысқартылған нұсқалары түпнұсқа тараулардың санын сақтап, ұзындығын ғана едәуір қысқартса, Уэй керісінше тәсіл қолданды: 100 эпизодтың тек 30 тарауын аударды, бірақ оларды толыққанды аударды, көбінесе поэзияны қалдырып кетті. Ол сондай-ақ басты кейіпкерлердің аттарын өзі ойлап тапты: Сун Укун «Маймыл», Тан Санцзан «Трипитака», Чжу Бацзе «Пигси» және Ша Уцзин «Сэнди» деп атады. 1592 жылғы толық 100 тараулық нұсқаны алғаш аударған Антони Ю былай деп жазды: «Тіпті осы қысқартылған түрінде де Уэйдің нұсқасы түпнұсқадан одан әрі алшақтап, кейбір тараулардың (мысалы, 10 және 19) үлкен бөліктерін жоққа шығарды. Ең өкініштісі, Уэйдің қытай поэзиясын аударудағы зор дарыны мен керемет жетістіктеріне қарамастан, 750-ге жуық өлеңді назардан тыс қалдырды. Осының салдарынан шығарманың негізгі әдеби формасы бұрмаланып қана қоймай, сонымен қатар қытай оқырмандарының ұрпақтарын қызықтырған тілінің көркемдігі мен суреттеу шеберлігі де жоғалып кетті».

Ықпал

Уэйдің аудармасы көптеген жылдар бойы ағылшын тіліндегі «Батысқа саяхат» кітабының ең танымал нұсқасы болды, сондықтан қытай әдебиетінің батыс ғалымдары оны жиі сілтеме ретінде келтірді. Қытай әдебиеті профессоры Дэвид Латтимор оны «20 ғасырдағы ағылшын тіліндегі аударманың маңызды жетістігі» деп сипаттады, бірақ Энтони Юдің төрт томдық, толыққанды аудармасы жарық көргеннен кейін ол енді «қытай тіліндегі түпнұсқаны нақты бейнелеуге деген әрқашан шағын үмітінен бас тартуға тиіс». Әдебиеттанушы Эндрю Х. Плэкс Уэйлидің шығарманы ғана емес, қысқартқанын, сонымен қатар «эпизодтарды таңдау арқылы бұл көбінесе халықтық әзіл-қалжыңмен және ой-қиялымен сипатталатын танымал материалдар жинағы» деген жаңылыс пікір тудырғанын айтты. Осы тұста Уэйли ғасырдың басындағы ғалым Ху Шидің 1943 жылғы Уэйли кітабына жазған кіріспесіне сүйенді. Ху романның аллегориялық түсіндірмелерін көне деп санады және оның орнына бұл әңгімелердің тек күлкілі екенін мәлімдеді. Ху Ши романды қалай оқысақ болады деген кең таралған пікірді бейнеледі, бірақ ғалымдар маңызды деп есептейтін мағынаның деңгейлерін және аллегориялық құрылымды ескермеді. «Маймыл» басқа тілдерге де аударылды, соның ішінде швед тілінде «Кунг Маркатта» (1949) деп аталды. «Маймыл» Кордвейнер Смиттің «Норстрилия» атты эпикалық романына шабыт берген деп есептеледі.

Жойылған фильм

1985 жылы «Лукасфильм» компаниясының қарамағында болған «Пиксар» компаниясы «Ойыншық әңгімесі» (1995) фильмінен көп бұрын, романды киноға бейімдеуді жоспарлады. Фильмді жапондық «Shogakukan» компаниясымен бірлесіп түсіру жоспарланған, ал «Shogakukan» компаниясы «Shueisha» баспасының иесі болды, ал «Shueisha» баспасы «Dragon Ball» комиксін жариялаған «Shonen Jump» сериясын шығарды. Бір жыл өткен соң, «NeXT» компаниясы «Пиксар» компаниясын сатып алғаннан кейін, Стив Джобс технология жеткілікті деңгейде дамымағанын және «Shogakukan» компаниясы жобадан бас тартқанын анықтаған соң, жобаны тоқтатты.