Кіріспе

Кейбір Батыс герман тілдеріне әсер ететін дыбыс өзгерістерінің тізбегі. Тарихи тіл білімінде жоғарғы неміс тіліндегі дауыс өзгерісі немесе екінші герман дауыс өзгерісі – бірнеше кезеңде Батыс герман тілінің оңтүстік бөлігінде болған фонетикалық даму (дыбыс өзгерісі). Бұл шамамен 3-5 ғасырларда басталып, 8 ғасырда жоғарғы неміс тіліндегі ең алғашқы жазбалар пайда болғанға дейін дерлік толыққан. Протогерман тілінен пайда болған тіл – көне жоғарғы неміс тілі (әрі қарай ОЖНТ) – континенттік Батыс герман тілдерінен, олардың көпшілігі бұл өзгеріске ұшырамаған, және көне ағылшын тілінен, оған ешқандай әсер етпеген, анық ажыратылады.

Басқа өзгерістер

Батыс герман тілінен көне жоғарғы неміс тіліне өту барысында болған басқа да дауыссыз өзгерістерді кейбір ғалымдар "Жоғары неміс тіліндегі дауыссыз ауысу" деген тақырып астында қарастырады, олар бұл терминді жалпы контексті сипаттау ретінде санайды, ал басқалары үштік тізбек ауысуының нақтылығын сипаттау үшін ғана қолданады, сондықтан оны осы тақырыптан шығарып тастайды. ">", ">" және ">" өзгерістерін үштік топ ретінде қарастыруға болар болса да, осы өзгерістердің орын алған уақыты мен түрлі фонетикалық жағдайлары мұндай топтастыруға келіспейді.

>

Протогерман тіліндегі белгілі бір позицияларда "о" аллофоны болған дауысты тіс фрикативі, Батыс герман тілдерінде барлық позицияларда жарықсыз тіс жарылыс дыбысына айналды. Осылайша, ол жоғарғы неміс, төменгі неміс, голланд, фриз және ескі ағылшын тілдеріне бірдей әсер етті. Бұл өзгеріс ескі скандинав тіліне таралмады, ол бастапқы фрикативті сақтап қалды. Оның кеңірек таралуына байланысты, бұл Солтүстік-Батыс герман тілінің кезеңінде, шамамен 2-ші ғасырда болған болуы керек. Ағылшын тілінде бұл өзгеріс > арқылы ішінара кері қайтырды, мысалы, "әке", "ана", "жинау" және "бірге" сөздерінде. "th" тоқтауы бар диалекттерде, бұл дыбыс жоғалып, басқа дыбысқа бірігеді немесе альвеолярлық дыбыстан өзгешеленетін тіс жарылыс дыбысына айналады. Жоғарғы неміс тіліндегі дауыс өзгерісінің 3-ші кезеңінде, бұл дыбыс жоғарыда сипатталғандай , дыбысына ауыстырылды.

Терминалды тазарту

Басқа өзгерістерге неміс және голланд тілдерінде сөз соңғы дауыстардың әлсіреуіне бейімділік, ал ағылшын тілінде бұл үрдіс әлдеқайда шектеулі. Осылайша, неміс және голланд тілдерінде сөздің соңындағы , және (неміс), (голланд) дауыстары , және (неміс), (голланд) дауыстарымен бірдей айтылады. Мысалы, неміс тіліндегі Tag (күн) сөзі ағылшын тіліндегі "tag" емес, "tack" сөзі сияқты айтылады. Бірақ бұл өзгеріс жоғары неміс тілінде пайда болған жоқ, көбінесе франк тілінде туған деп есептеледі, себебі бұл өзгеріс туралы ең алғашқы дәлелдер көне голланд мәтіндерінде кездеседі, ал көне жоғары неміс немесе ескі саксон тілінде мұндай дауыстардың әлсіреуіне ешқандай белгі болған жоқ. Дегенмен, бастапқы дауысты дауыстар қазіргі неміс және голланд тілдерінде әдетте жазылады. Бұл себебі, туысқан иілген формалар, мысалы, көпше түрі Tage, дауысты формада болады, өйткені мұндағы жарық дауысы сөз соңында емес. Осы иілген формалардың нәтижесінде, ана тілінде сөйлейтін адамдар негізгі дауысты фонеманы біледі және сәйкес жазады. Орта неміс тілінде бұл дыбыстар басқаша жазылған: жекеше tac, көпше tage.

Хронологиясы

Жоғары неміс тіліндегі дауыссыз дыбыстардың өзгеруі 8 ғасырда Ежелгі жоғары неміс тілінде жазу басталар алдында болғандықтан, әртүрлі кезеңдердің мерзімі белгісіз. Мұнда келтірілген бағалаулар көбінесе dtv Atlas zur deutschen Sprache (63-бет) еңбегінен алынған. Басқа жерлерде, мысалы, Уотерменнің еңбегінде, әртүрлі бағалаулар кездеседі, ол алғашқы үш кезең өте жақын уақытта өтіп, 600 жылға қарай Алеманн аймағында аяқталғанын, солтүстікке таралуына тағы екі-үш ғасыр қажет болғанын айтады. Кейде тарихи жағдайлар көмектеседі; мысалы, Аттиланың неміс тілінде Эцель деп аталуы, екінші кезеңнің 5 ғасырдағы хун шапқыншылығынан кейін пайда болғанын көрсетеді. Латын тілінен алынған көптеген сөздер неміс тілінде өзгеруі (мысалы, латын strata > неміс Straße), ал кейбіреулері (мысалы, латын poena > неміс Pein) өзгермеуі, дыбыстық өзгерістердің қарыз сөздерді қабылдау кезеңінен бұрын немесе кейін болғанын анықтауға мүмкіндік береді. Бірақ хронологиялық мәліметтердің ең пайдалы көзі – классикалық кезеңнің соңы мен орта ғасырдың басындағы латын мәтіндерінде кездесетін неміс сөздері. Нақты мерзімді анықтау қиын, себебі әрбір өзгеріс бір сөзбен немесе бір жергілікті жердегі сөздер тобымен басталып, бірте-бірте лексикалық таралу арқылы бірдей фонеологиялық үлгідегі барлық сөздерге, содан кейін ұзақ уақыт бойы кең географиялық аймақтарға таралуы мүмкін. Бірақ салыстырмалы хронологияны оңай орнатуға болады, мысалы, t > tz, d > t алдында болуы керек, ал ол þ > d алдында болуы тиіс; әйтпесе бастапқы þ дыбысы бар сөздер үш өзгерістен өтіп, tz болып аяқталуы мүмкін. Керісінше, «беру» деген мағынаны білдіретін кепан сөзінің Ескі Бавария тілінде кездесуі, > > және > > өзгерістерін көрсетеді, сондықтан > және > 3-ші кезеңнен бұрын болуы керек. Басқа да мерзімдемелер ұсынылған. Неміс тіл біліміндегі даулы тұлға Тео Венманның теориясына сәйкес, дауыссыз дыбыстардың өзгеруі әлдеқайда ертерек болды және б.з.д. 1 ғасырдың басында аяқталған. Осыған сүйене отырып, ол герман тілдерін Жоғарғы герман және Төменгі герман тілдеріне бөледі. Алайда, көптеген тіл білімі мамандары бұл пікірмен келіспейді.

Рейн даласының желкені

Батыс орта неміс тілінің диалектілерге бөлінуі, бірінші кезеңдегі дыбыстық өзгерістердің әртүрлі шамасына байланысты, айқын байқалады. Бұл аймақ Рейн жанкүйері (Rheinischer Fächer, Rijnlandse waaier) деп аталады, себебі диалект шекараларының картасындағы сызықтар жанкүйер пішінін құрайды. Мұнда кемінде сегіз изоглосс батыстан шығысқа қарай шамамен жүреді және ішінара шығыс орталық неміс тіліндегі шекаралардың қарапайым жүйесімен бірігеді. Оң жақтағы кестеде изоглостар (қалың әріппен) және солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасқан негізгі диалекттер (көлбеу әріппен) тізімделген.

Ломбард тілі

Екінші және үшінші кезеңдерден туындаған кейбір дауыссыз ауысулар Италияның ерте ортағасырлық герман тілі – ломбард тілінде де байқалады, ол 6-шы ғасырдың соңы мен 7-ші ғасырдың басындағы рунды фрагменттерде сақталған. Бірақ ломбард жазбалары тілдің толық таксономиясын жасауға жеткіліксіз. Сондықтан тіл толық ауысуды бастан өткергені немесе тек эпизодтық өзгерістер болғаны белгісіз, бірақ b > p өзгерісі анық куәландырылған. Бұл ауысу Италияда басталып, оңтүстікке де, солтүстікке де тараған болуы мүмкін. Эрнст Шварц және басқалар бұл ауысудың ломбард тілімен байланыс нәтижесінде неміс тілінде болғанын ұсынды. Егер осындай байланыс болса, ломбард тілінің куәлігі үшінші кезеңнің 6-шы ғасырдың соңында басталғанын көрсетеді, бұл көптеген бағалаулардан ертерек, бірақ бұл оның неміс тіліне осылай ерте тарағанын міндетті түрде білдірмейді. Егер кейбір ғалымдардың пікірінше, ломбард тілі шығыс герман тілі болса және неміс тілінің диалекттік континуумының бөлігі болмаса, онда неміс және ломбард тілдерінде дербес, параллель ауысулар орын алған болуы мүмкін. Дегенмен, ломбард тіліндегі сөздер бавария тілімен анық байланысты. Сондықтан Бетц және басқалар ломбард тілін Ескі Жоғары Неміс тілінің бір түрі ретінде қарастыруды ұсынады. Ломбардтар мен протобавариялықтар арасында тығыз байланыс болды. Мысалы, ломбардтар 568 жылға дейін Венаның батысындағы Тулльнерфельдке қоныстанды, бірақ одан кейін барлық ломбардтар Италияға кеткені анық емес; қалғандары сол кезде құрылған бавариялық топтардың құрамына енген сияқты. Боббиолық Йонас (650 жылға дейін) Ломбардияда, 600 жылдан кейін шамамен Констанц көліне келген Колумбан купаларды ("бочкалар", ағылшын тілінде cup, неміс тілінде Kufe) жарып жібергенін айтады. Бұл Колумбан заманында p-ден f-ке ауысу алемандық немесе ломбард тілінде болмағанын көрсетеді. Бірақ Ротари Эдикты (643; 650 жылдан кейін сақталған қолжазба) grapworf ('денені қабірден лақтыру', неміс тілінде Wurf және Grab), marhworf ('ат', Ескі Жоғары Неміс тілінде marh, 'мінгезушіні лақтыру') және осыған ұқсас көптеген ауысқан мысалдарды куәландырады. Сондықтан, дауыссыз ауысуды 620-640 жылдар аралығында ломбардтар, бавариялықтар және алемандар арасындағы тығыз байланыс кезіндегі ортақ ломбард-бавария-алемандық ауысу ретінде қарастыру дұрыс.

Үлгі мәтіндер

Мысал ретінде, осы ауысудың әсерін салыстыру үшін келесі мәтіндерді қарастыруға болады: сол жақта 1220 жылғы Sachsenspiegel басылымынан алынған, ауысуды көрсетпейтін цитата, ал оң жақта 1274 жылғы Deutschenspiegel [de] басылымынан алынған, ауысқан дауыссыздарды көрсететін мәтін. Екеуі де сол кезеңнің стандартты құқықтық мәтіндері. Sachsenspiegel (II,45,3) Deutschenspiegel (Landrecht 283) De man is ok vormunde sines wives,to hant alse se eme getruwet is. Dat wif is ok des mannes notinneto hant alse se in sin bedde trit,na des mannes dode is se ledich van des mannes rechte. Der man ist auch vormunt sînes wîbeszehant als si im getriuwet ist. Daz wîp ist auch des mannes genôzinnezehant als si an sîn bette tritnâch des mannes rechte. Алғашқы жолдар бірдей: "Ер адам әйелінің қамқоршысы / оған үйленгеннен кейін / болады. / Әйел де ер адамның / төсегіне кіргенде серігі болады". Sachsenspiegel-дің соңғы жолы: "Ер адамның өлімінен кейін ол ер адамның құқықтарынан босатылады"; ал Deutschenspiegel-дің соңғы жолы: "ер адамның құқықтарына сәйкес".