Кіріспе

Гилберто Понтекорво (1919-2006 жж.) – итальяндық кинорежиссер, 1960-1970 жылдардағы саяси кино қозғалысымен байланысты. Ол ең белгілі туындысы – «Алжир шайқасы» (1966) соғыс драмасымен танымал, ол 27-ші Венеция кинофестивалінде «Алтын арыстан» сыйлығын жеңіп алды және оған «Оскар» сыйлығының «Ең үздік режиссер» және «Ең жақсы түпнұсқа сценарий» номинацияларынан ұсыныс түсті. Оның басқа фильмдері: «Капо» (1960) Холокост драмасы; «Жағар!» (1969) – Кіші Антиль аралдарындағы құлдардың ойдан шығарылған көтерілісі туралы тарихи фильм; және «Огро» (1979) – Баск сепаратистерінің испан премьер-министрі Луис Карреро Бланконы өлтіруін бейнелейтін драма. Ол сонымен қатар бірнеше деректі фильмдер мен қысқаметражды фильмдер түсірді. 2000 жылы Венеция кинофестивалінде Пьетро Бьянки сыйлығымен марапатталды. Сол жылы Италия Республикасының Еңбегі үшін орденінің Ұлы крестіне ие болды.

Ерте өмір

Понтекорво Пизада дүниеге келді, ол Италияның бай, дінге бейжай еврей отбасынан шыққан. Әкесі кәсіпкер еді. Гиллоның бауырларының арасында халықаралық деңгейде танымал ядролық физик, 1950 жылы Кеңес Одағына өткен «Виа Панисперна» тобының мүшесі Бруно Понтекорво; генетик Гвидо Понтекорво; және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін радармен айналысқан инженер Поли [Пол] Понтекорво; сондай-ақ Дэвид Мараони; әпкелері Джулиана (Талбетке үйленген); Лора (Коппаға үйленген); және Анна (Ньютонға үйленген) бар. Ол Пиза университетінде химияны оқыды, бірақ тек екі емтихан тапсырғаннан кейін оқуын тастады. Дәл сол жерде ол алғаш рет оппозициялық саяси күштерге тап болды және солшыл студенттер мен профессорлармен танысты. 1938 жылы антисемитизмнің күшеюіне байланысты ол ағасы Бруномен бірге Парижге кетіп, журналист және теннис оқытушысы болып жұмыс істеді. Парижде Понтекорво кино әлеміне енді және бірнеше қысқа деректі фильмдер түсіруден бастады. Ол голландтық деректі фильмдер режиссері және белгілі марксист, «Реген» және «Көпір» сияқты фильмдердің авторы Жорис Ивенске көмекші болды. Сонымен қатар, ол француз режиссері Ив Аллегретке де көмектесті, ол «Une si jolie petite plage» және «Les Orgueilleux» фильмдерімен танымал еді. Бұлардан өзге де әсерлерге ие болып, Понтекорво өзінің көзқарасын кеңейткен адамдармен танысты, олардың ішінде суретші Пабло Пикассо, композитор Игорь Стравинский және саяси ойшыл Жан-Поль Сартр болды. Осы кезеңде Понтекорво өзінің саяси идеалдарын қалыптастырды. Париждегі достарының көпшілігі Испания азаматтық соғысында республикашылдар жағында соғысу үшін жиналғанда ол қатты толқыды. 1941 жылы Понтекорво Италия коммунистік партиясына қосылды. Ол Италияның солтүстігіне барып, антифашистік партизандарды ұйымдастыруға көмектесті. «Барнаба» деген лақап атымен 1943 жылдан 1945 жылға дейін Миландағы қарсылық қозғалысын басқарды. 1948-1950 жылдары Дарио Воларимен бірге «Pattuglia» апталық коммунистік журналын шығарды. 1956 жылы Венгрия көтерілісін басу үшін Кеңес Одағының араласуынан кейін Понтекорво коммунистік партиямен байланысын үзіп, бірақ марксизмге деген адалдығынан бас тартпады. 1983 жылы «The Guardian» газетіне берген сұхбатында Понтекорво: «Мен толыққанды революционер емеспін. Мен көптеген итальяндық еврейлер сияқты, солшылдардың бірімін» деді.

Алғашқы фильмдер

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италияға оралғаннан кейін Понтекорво журналистиканы тастап, кино режиссурасына көшті, бұл шешім біраз уақыттан бері пісіп келген сияқты. Оған түрткі болған Роберто Росселлинидің "Паиса" (1946) фильмін көруі болды. Ол 16 мм камера сатып алып, көбінесе өзінің қаржысымен бірнеше деректі фильмдер түсірді, бастапқысы 1953 жылғы "Missione Timiriazev" болды. Ол "La rosa dei venti" (1957) фильмінің бір эпизоды болған "Джованна" фильмін режиссерлік етті, бұл фильм бірнеше режиссерлердің эпизодтарынан құралған. 1957 жылы ол өзінің алғашқы толық метражды фильмін – "La grande strada azzurra" ("The Wide Blue Road") фильмін түсірді, ол оның кейінгі фильмдеріндегі қалыптасқан стилін болжады. Фильм Адриатика теңізіндегі шағын аралдағы балықшы мен оның отбасының өмірін көрсетеді. Жақын жерлерде балықтың азасуына байланысты балықшы Скарчио ашық теңізге шығуға мәжбүр, онда ол бомбалармен заңсыз балық аулайды. Фильм Карловы Вары халықаралық кинофестивалінде жүлде алды. Понтекорво фильмдері үшін материалды зерттеуге айлар, кейде жылдар жұмсады, өйткені ол зерттеген әлеуметтік жағдайларды дәл бейнелеуді қалады. Келесі екі жылда Понтекорво нацистік өлім лагерінде өтетін "Капо" (1960) драмасын режиссерлік етті. Фильмнің сюжеті жас еврей қызының концлагерден қашу әрекетіне арналған. 1961 жылы ол АҚШ-тың "Оскар" сыйлығына итальяндық үміткер болды және "Үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясына ие болды. Осы жылы фильм екі марапатқа ие болды: Италияның Ұлттық киножурналистер одағы Диди Перегоға "Ең үздік екінші пландағы актриса" үшін күміс лентасын табыс етті, ал Мар-дель-Плата кинофестивалі Сьюзан Страсбергті "Ең үздік актриса" деп таныды.

Алжир шайқасы

Понтекорво 1966 жылы түсірген «Алжир шайқасы» (италия тілінде «La battaglia di Algeri» деп шығарылған) шедеврімен әйгілі. Бұл фильм өзінің жанрындағы ең үздік фильмдердің бірі саналады: неореалистік фильм. Алжир соғысы кезінде алжирлік қарсылықтың бейнелеуі итальяндық режиссерлер де Сантис пен Росселлини бастаған неореализм стилін пайдаланады. Ол жаңалықтар таспалары мен кәсіби актерлері жоқ адамдарды қолданды. Ол негізінен жалпы бұқаралық ақпарат құралдарында сирек көрсетілетін, құқықтарын жоғалтқан алжир халқына назар аударды. Стилі итальяндық неореализм болғанымен, Понтекорво алжирлік кинокомпаниямен бірлесіп түсірді. Сценарийді жазуда Ұлттық Азаттық Фронтының (FLN) нақты басшылары фильмде ойнауы тиіс еді. (Мысалы, Джафар рөлін FLN басшысы Ясеф Саади сомдады.) Понтекорвоның тақырыбы анық түрде империализмге қарсы бағытталған. Кейін ол бұл фильмін «өз тәуелсіздігі үшін күресуге тиіс адамдарға арналған мақтау гимні, тек Алжирде ғана емес, үшінші әлемнің барлық жерінде» деп сипаттады және «ұлттың дүниеге келуі екі жақта да ауырсынумен бірге жүреді, бірақ бір жақта себеп болса, екінші жақта себеп жоқ» деді. «Алжир шайқасы» үлкен жетістікке және ықпалға ие болды. АҚШ-та кеңінен көрсетілді, онда Понтекорво бірнеше марапат алды. Ол режиссура және сценарий (бірлескен жұмыс) бойынша екі рет «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Бұл фильм революциялық топтармен қатар, партизандық қарсылықпен күрескен әскери диктатуралар тарапынан оқу видеосы ретінде пайдаланылды (әсіресе 1970 жылдардағы «Кондор операциясы» кезінде). Алжирде бұл фильм өте танымал және Франциядан тәуелсіздік үшін күрестің естеліктерінің бірі болып табылады. Жартылай деректі стильде түсірілуі және кәсіби актерлердің жоқтығы (фильмде бір ғана оқытылған актер ойнайды) көптеген болашақ режиссерлер мен фильмдерге үлкен әсер етті. Оның ықпалын Батыс Германиялық кинорежиссер Теод Рихтердің 1960 жылдардың соңынан бастап 1986 жылы жоғалып кеткенге дейін жасаған жұмыстарында көруге болады. Сонымен қатар, «Блэр Сиқыршысы жобасы», «Паранормальдық әрекет» сияқты жақындағы коммерциялық американдық фильмдер де осы техникаларды аз мақсаттар үшін қолданады.

Карьерасының соңғы жылдары

Понтекорвоның келесі маңызды туындысы – «Квимада!» (Burn!, 1969) фильмі, ол бұл жолы Кіші Антиль аралдарында болған құлдардың ойдан шығарылған көтерілісін бейнелейді. Бұл фильмде (басты рөлді Марлон Брандо сомдады) ойдан шығарылған португал колониясында революция жасауға жасалған әрекет көрсетіледі. Понтекорво саяси мазмұндағы фильмдерін «Огро» (1979) арқылы жалғастырды, ол Франсиско Франконың Испаниядағы билігі әлсіреген кездегі баск терроризміне тоқталады. Ол 1990 жылдардың басына дейін қысқаметражды фильмдер түсіруді жалғастырды және «Алжир шайқасы» фильміне жалғас ретінде «Риторно ад Алжири» (1992, Алжирге оралу) атты деректі фильм түсірді. 1992 жылы Понтекорво Гюльельмо Бирагинің орнына Венеция кинофестивалінің директоры болып тағайындалды және 1992, 1993 және 1994 жылдарғы фестивальдерді ұйымдастыруға жауапты болды. 1991 жылы ол 41-ші Берлин халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының құрамына кірді. 1991 жылы берген сұхбатында, неге ол аз ғана толық метражды фильм түсіргені туралы сұраққа, Понтекорво тек бір ғана фильмге толыққанды ғашық бола алатынын жауап берді. Сондай-ақ ол көптеген фильм идеяларын қызығушылық танытпағандықтан қабылдамағанын айтты.

Өлім

2006 жылы 86 жасында Римде жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды.