Кіріспе

Трансұлттық акторлар арасындағы саяси ынтымақтастыққа қадамдар журналы. Жаһандық басқару – трансұлттық акторлардың қызметін үйлестіретін, ынтымақтастықты жеңілдететін, дау-дамайларды шешетін және ұжымдық әрекеттерге кедерес келтіретін мәселелерді азайтатын институттар жүйесін білдіреді. Жаһандық басқару кең мағынасында ережелерді қабылдауды, бақылауды және оларды орындауды қамтиды. Жаһандық басқару шеңберінде мемлекеттер ғана емес, түрлі акторлар билікке ие.

Анықтама

Әлемдік басқару термині адамзат қоғамдарын ұйымдастыру және орталықтандыруға бағытталған барлық ережелерді белгілеу үшін кеңінен қолданылады. Жаңа әлемдік басқару форумы әлемдік басқаруды "планетаны бірлесіп басқару" деп анықтайды. Ұлттар Лигасы, Біріккен Ұлттар Ұйымының алдағысы, әлемдік басқаруды ілгерілеткен алғашқы ұйымдардың бірі болды. Дәстүр бойынша үкімет "басқару" немесе саяси билік, институттар және, соңында, бақылаумен байланысты. Басқару – институттар тәуелсіз әлеуметтік қатынастарды үйлестіріп, бақылайтын және өз шешімдерін күшімен жүзеге асыра алатын процесті білдіреді. Алайда, Джеймс Розенау сияқты авторлар "басқару" терминін саяси биліктің жоқтығында өзара тәуелді қатынастарды реттеу үшін де қолданды, мысалы, халықаралық жүйеде. Кейбіреулер қазір "жаһандық қоғамдық саясаттың" дамуы туралы айтады. Бостон университетінің Парди мектебіндегі ғалым Адил Нажам жаһандық басқаруды "жаһандық үкімет болмаған кезде жаһандық процестерді басқару" деп түсіндірді. Томас Г. Вайс, Ральф Банч халықаралық зерттеулер институтының директоры (CUNY) және "Жаһандық басқару: көпжақтылық және халықаралық ұйымдарды шолу" журналының редакторы (2000–2005) "Жаһандық басқару" – жақсы, жаман немесе бей-жай болуы мүмкін – нақты ынтымақтастыққа негізделген проблемаларды шешу шараларын білдіреді, олардың көпшілігі Біріккен Ұлттар Ұйымымен ғана емес, сонымен қатар "басқа БҰҰ-лармен", атап айтқанда халықаралық хатшылықтармен және басқа да мемлекеттік емес актерлермен байланысты. Басқаша айтқанда, жаһандық басқару – әлемдік істерді басқару жолы. Мемлекеттер азаматтық қоғам ұйымдарын (АҚҰ) әріптестерінің заңдылық артықшылығын болдырмау және ішкі заңдылықты арттыру үшін келесі екі шарт орындалған жағдайда көбірек қатыстыруға бейім: біріншісі, егер олар жаһандық басқару желісінің орталық бөлігі болса; екіншісі, егер басқа мемлекеттер де АҚҰ-ларды ресми түрде қатыстырса. Осылайша, үкіметтің азаматтық қоғам ұйымдарын жаһандық климат саясатына ресми түрде тартуға қатысты шешімдері, әрине, ішкі факторларға байланысты болғанымен, авторлар халықаралық желілік әсерлерге назар аударады. Анықтама ауқымы бойынша икемді, ол әлемдік қауіпсіздік және тәртіп сияқты жалпы тақырыптарға немесе Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ана сүтін алмастырушы өнімдерді өткізу туралы кодексі сияқты нақты құжаттар мен келісімдерге қолданылады. Бұл анықтама қатысу екіжақты (мысалы, екі елде ағатын өзенді пайдалануды реттеу туралы келісім), функциялық (мысалы, тауарлық келісім), аймақтық (мысалы, Тлателолько шарты) немесе жаһандық (мысалы, ядролық қаруды таратпау туралы шарт) бола алады. Бұл "проблемаларды шешудегі ынтымақтастық шаралары" заңдар немесе түрлі субъектілер (мемлекеттік органдар, үкіметаралық ұйымдар (ҮҰ), үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ), жеке сектор субъектілері, азаматтық қоғамның басқа да субъектілері және жеке тұлғалар) үшін ресми құрылған институттар түрінде болуы мүмкін. Олар сондай-ақ бейресми (тәжірибелер немесе нұсқаулар ретінде) немесе ad hoc (коалициялар ретінде) болуы мүмкін. Алайда, бір ұйым белгілі бір мәселеге қатысты номиналды басшылықты қолға алады, мысалы, Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) әлемдік сауда мәселесінде. Сондықтан, жаһандық басқару – ұлттық үкіметтер мен халықаралық корпорацияларға әсер ететін нұсқаулар мен келісімдерді қалыптастыратын консенсус құрудың халықаралық процесі деп саналады. Мұндай консенсустың мысалы – ДСҰ-ның денсаулық сақтау мәселелеріне қатысты саясаты. ДСҰ шешім қабылдаудағы нормативтік нұсқаулықты құру кезінде қажет, ал Әлемдік әкімшілік құқығы ДСҰ-мен бірге жұмыс істейді. Олар бірнеше елге немесе мемлекетке қатысты шешімдер қабылдағанда есеп беруді, ашықтықты және заңдылықты қамтитын жаһандық қағидаларды қолдайды. Бұл мемлекеттер арасында болашақ дау-дамайлардың алдын алу үшін қажет. Қысқаша айтқанда, жаһандық басқаруды "мемлекеттер, нарықтар, азаматтар мен ұйымдар арасындағы және олардың арасындағы ресми және бейресми институттардың, механизмдердің, қарым-қатынастардың және процестердің кешені ретінде анықтауға болады, олар арқылы жаһандық деңгейдегі ұжымдық мүдделер білдіріледі, міндеттер, міндеттемелер мен артықшылықтар белгіленеді және білімді мамандар арқылы айырмашылықтар шешіледі". Титус Александр, "Жержүзілік апартеидті жою, әлемдік саясатқа шолу" авторы, қазіргі жаһандық басқару институттарын Оңтүстік Африканың 1991 жылға дейінгі ресми және бейресми құрылымдарындағы азшылық үстемдігімен салыстыратын жаһандық апартеид жүйесі деп сипаттады.

Тақырыптар

Алғашқы кезеңінде әлемдік басқару геосаясаттан және халықаралық қатынастар теориясынан мұраға алған тақырыптарды – бейбітшілік, қорғаныс, геостратегия, дипломатиялық және сауда қатынастары сияқтыларды пайдалана алды. Бірақ жаһандану дами келе, өзара байланыстардың саны арта түссе, жаһандық деңгейде одан да көп мәселелерге қатыстылық туындайды. Келесіде бірнеше мысал келтіріледі.

Экологиялық басқару және планетаны басқару

Адамның табиғатқа тигізетін әсерінің үдемелі қарқыны мен салдарының, барынша, қайтаруға болмайтын сипаты үкіметтер мен азаматтардың бірлескен жауап беруін қажет етеді. Табиғат саяси және әлеуметтік кедергілерді ескермейді, ал дағдарыстың жаһандық сипаты мемлекеттік билік органдарының немесе салалық институттардың жеке бастаған әрекеттерінің тиімділігін жояды, олар қаншалықты қуатты болса да. Климаттың өзгеруі, мұхиттар мен ауаның ластануы, ядролық және генетикалық манипуляцияларға байланысты тәуекелдер, ресурстар мен биологиялық алуан түрліліктің азаюы мен жоғалуы, және ең бастысы – әлемдік деңгейде көбінесе сұраққа түспейтін даму үлгісі – осы үдеген және, мүмкін, қайтаруға болмайтын әсердің әртүрлі көріністері болып табылады. Жаһандану аясында, бұл әсер басқаларын жоққа шығарып, бір-бірімен бәсекелесетін мемлекеттер жүйесіне ең үлкен қиындық тудыратын фактор болып табылады. Жаһандық басқарудың түрлі салаларында, қоршаған ортаны басқару бүкіл адамзат қоғамының бірлескен әрекеттері арқылы дағдарысқа шұғыл жауап беруді ең қажет етеді. Сонымен қатар, осы әрекеттер осы қоғамды қалыптастыруға және нығайтуға көмектесуі керек. Осы саладағы ұсыныстар ортақ экологиялық әрекеттердің қалай мүмкін екендігін қарастырды. Соңғы 30 жылда қоршаған ортаға қатысты көптеген көпжақты келісімдер жасалды, бірақ оларды іске асыру қиындықтармен ұштасады. Халықаралық экологиялық қорғауға қатысты барлық мәселелерді біріктіретін халықаралық ұйым құру мүмкіндігі де талқыланды, мысалы, ұсынылған Дүниежүзілік экологиялық ұйым (ДЭҰ). Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы (БҰҰҚБ) осы рөлді атқара алады, бірақ ол шектеулі өкілеттіктерге ие, шағын масштабты ұйым. Бұл мәселе екі қарама-қарсы пікірге әкелді: Еуропалық Одақ, әсіресе Франция және Германия, сондай-ақ бірқатар үкіметтік емес ұйымдар ДЭҰ құруды қолдайды; Ұлыбритания, АҚШ және көптеген дамып келе жатқан елдер ерікті бастамаларды ұсынуға бейім. Халықаралық орнықты даму институты жаһандық экологиялық басқару үшін «реформалар күн тәртібін» ұсынады. Басты аргумент – жаһандық экологиялық басқару жүйесінің негізгі мақсаттары туралы айтылмаған, бірақ күшті консенсус бар сияқты. Осы мақсаттарға жоғары сапалы басшылық, білімге негізделген күшті экологиялық саясат, тиімді үйлесімділік және координация, экологиялық басқару жүйесін құрайтын институттардың тиімді басқарылуы, сондай-ақ экологиялық мәселелерді және шараларды халықаралық саясат пен іс-қимылдың басқа салаларына тарату қажет.

Дүниежүзілік қоршаған орта ұйымы

1992 жылдан бастап қоршаған орта мәселелеріне назар климаттың өзгеруіне ауысты. Бұл жаһандық проблеманы жаһандық деңгейде шешу мақсатында жасалды. Қазіргі таңда қоршаған ортаны қорғау саясатын әзірлеу және күшімен жүзеге асыруға құқығы бар бір ғана жаһандық басқару органы жоқ. Дүниежүзілік экологиялық ұйым құру идеясы отыз жыл бұрын талқыланды, бірақ соңғы "экологиялық мегаконференциялардың" (мысалы, Рио саммиті және 2002 жылғы Жер саммиті) нәтижелері көңіл көншітпейтін болғандықтан, бұл идеяға қайта қызығушылық туды. Көптеген ұлттық экологиялық ұйымдар қоршаған ортаны бастауыш деңгейден қалыптастыруға көмектеседі. "Табиғатты қорғау" ұйымы зәрәндік мүрелерді қайта өсіруден бастап, климаттың өзгеруіне қарсы шешімдер табуға дейін көмектеседі. "Табиғатты қорғау" ұйымының 70-тен астам елде ғалымдары мен еріктілері жұмыс істейді, олар әлемді мүмкіндігінше сақтап қалуға тырысады. Халықаралық саясатты жасау кезінде, олар ластануды шектеу, мекендеу ортасының жойылуын тоқтату және биологиялық әртүрлілікті арттыру мақсатында басқа елдермен бірлесіп жұмыс істейді. Олар қоршаған ортаны жақсарту жолдарын табуға қолдау көрсететін басқа халықаралық ұйымдармен тығыз байланыста жұмыс істейді. "Қоршаған ортаны қорғау қоры" "Табиғатты қорғау" ұйымымен бірлесіп экологиялық дағдарыстарға шешімдер табуда.

Қазіргі кездегі әлемдік экологиялық басқару

Халықаралық экологиялық ұйымдар бар. 1972 жылы құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Экологиялық бағдарламасы (БҰҰЭП) БҰҰ-дағы елдердің экологиялық қызметін үйлестіреді. UNEP және басқа да халықаралық экологиялық ұйымдар осы міндетті атқаруға жеткіліксіз деп саналады. Оларды институционалдық тұрғыдан әлсіз, фрагменттелген, беделі төмен және қоршаған ортаны тиімді қорғауды қамтамасыз етпейтін деп сынға алады. Қазіргі орталықтандырылмаған, жеткіліксіз қаржыланған және әлемдік экологиялық мәселелер бойынша қатаң үкіметаралық жүйе стандартқа сай емес деп айтылуда. Дегенмен, Әлемдік экологиялық ұйым (WEO) құру қазіргі жаһандық экологиялық басқарудың тиімді аспектілерін, әсіресе оның фрагменттелгендігін, одан туындайтын икемділікті жоғалтуы мүмкін. Обертур мен Геринг болса, бұл тек институционалдық қайта құрылымдау болады деп санайды. БҰҰ халықаралық деңгейде қоршаған ортаны қорғауды дамытуға белсенді қатысады. 2012 жылы тұрақты даму жөніндегі конференцияда олар қауіпсіз және салауатты ортаны құруға толықтай бекінді. Бұл ағаштар отырғызудан бастап, азаматтардың қандай көлік құралдарын пайдалануына дейін қамтиды. Көптеген шешімдерді талдап, жазып дайындау барысында, жаһандық экологиялық конвенциялардың ынтымақтастығын күшейту және жақсарту мүмкіндіктері анықталды. Қоршаған ортаға күшті әсер ететін көптеген ұйымдар бар, бірақ өзгерістер әлі жасалған жоқ. Соңғы екі онжылдықта ортаға қауіптер күшейіп, тенденция төмендеді. Жаһандық басқару реформалары өзгерістер енгізу үшін жасалды, бірақ мәселе жоспарларды тиімді іске асыруда.

Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау ұйымы мен Дүниежүзілік сауда ұйымы

Сауда және қоршаған орта мәселелері талқыланғанда, Әлемдік экологиялық ұйым (АЭҰ) құру бойынша көптеген ұсыныстар жасалды. Қоршаған ортаны қорғау үшін АЭҰ құрудың орнына, экологиялық мәселелерді Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) тікелей енгізу керек деген пікір айтылды. ДСҰ «сауда келісімдерін біріктіруде және нарықтарды ашуда табысқа жетті, себебі ол мемлекеттерге заңдық қысым жасауға және дауларды шешуге қабілетті». Егер бұл ресурстар алмасу қабылданса, ол халықаралық ынтымақтастықтың күшеюіне бір мысал болып табылады және ДСҰ энергия саудасы туралы келісімдерді қабылдауы мүмкін. Егер болашақта осындай сауда келісімдері жасалса, онда ДСҰ-ның экологиялық бөлімі қажет болады. Дегенмен, ДСҰ/АЭҰ құрылымын сынға алатындар, бұл нарықтың түбіртектік мәселелерін тікелей шешуге және ереже жасауды жақсартуға көмектеспейді дейді. Джозеф Стиглиц, жаһандық қоғамдық игіліктердің көптеген түрлері өндіріліп, халыққа ұсынылуы керек, бірақ олар ұсынылмайды, және көптеген жаһандық сыртқы факторларды ескеру қажет, бірақ олар ескерілмейді деп мәлімдейді. Оның сөзіне қарағанда, халықаралық арена көбінесе ашықтық пен құпиялылықтың арқасында ұлттық демократиялық жүйеде мүмкін емес проблемаларды шешу үшін қолданылады. Халықаралық сауда туралы Сьюзан Джордж былай дейді: «Рационалды әлемде Солтүстік және Оңтүстік халқының қажеттіліктерін қамтамасыз ететін сауда жүйесін құру мүмкін. Мұндай жүйеде үшінші әлемнің қарызы мен Дүниежүзілік банк және Халықаралық валюта қоры қолданатын құрылымдық түзету саясаты мүмкін болмас еді, бірақ бұл жүйе капитализмді жоймас еді».

Дүниежүзілік денсаулық сақтауды басқару

Басқару мемлекеттік және мемлекеттік емес актерлер арасындағы институционалдық құрылымдарға қатысты болса, жаһандық денсаулық сақтау басқаруы – денсаулыққа тікелей және жанама түрде әсер ететін осындай институционалдық құрылымдарды білдіреді. 2002 жылға дейін «жаһандық денсаулық сақтау басқаруы» термині болған жоқ; ол жаһандық денсаулық мәселелерін шешуге бағытталған шекарадан өтетін бастамаларды (құрылымдар мен процестерді) сипаттау ретінде пайда болды. Жаһандық денсаулық сақтау басқаруы (ЖДСБ) бұрынғы «халықаралық денсаулық сақтау басқаруы» (ХДСБ) терминін ығыстырды, ол мемлекеттікке басымдық берілген жүйеде және дәуірде жұмыс істеді. ЖДСБ-нің көп мағыналылығы мен әртүрлі қолданылуына байланысты оны нақты анықтау және «түсінік айқындығына» қол жеткізу қажеттігі туындады. Жаһандық денсаулық сақтау басқаруы мемлекеттік және мемлекеттік емес актерлер арасындағы қажетті өзара байланыстылықты алға қояды. Бұл өзара байланыстылық бұрынғы жаһандық денсаулық сақтау жүйелерінен мемлекеттік емес актерлердің үлкен рөл атқаруымен және олардың санының артуымен ерекшеленеді. Мемлекеттік емес актерлер мемлекеттік органдардың ғана күші жетпейтін көптеген денсаулық сақтау мәселелерін шешуде маңызды деп есептеледі. Жаһандық денсаулық сақтау басқаруы мемлекеттік және мемлекеттік емес актерлерге күн тәртібін белгілеу, ресурстарды жұмылдыру және бөлу, дауларды реттеу сияқты салаларда жаңа мүмкіндіктер береді.

Бейбітшілік, қауіпсіздік және қақтығыстарды шешуді басқару

Armed conflicts have changed in form and intensity since the Berlin Wall fell in 1989. The events of 9/11, the wars in Afghanistan and Iraq, and repeated terrorist attacks all demonstrate that conflicts can have repercussions far beyond the directly involved belligerents. Major powers, and especially the United States, have used war as a means of resolving conflicts and may well continue to do so. While many in the United States believe that fundamentalist Muslim networks are likely to continue launching attacks, in Europe nationalist movements have proven to be the most persistent terrorist threat. The Global War on Terrorism arguably represents a form of emerging global governance in the sphere of security, with the United States leading cooperation among Western states, non-Western nations, and international institutions. Beyer argues that participation in this form of ‘hegemonic governance’ is driven both by a shared identity and ideology with the US, as well as cost-benefit considerations. At the same time, civil wars continue to erupt around the world, particularly in areas where civil and human rights are not respected, such as Central and Eastern Africa and the Middle East. These and other regions remain deeply entrenched in permanent crises, hampered by authoritarian regimes, many of which are supported by the United States, reducing vast swathes of the population to wretched living conditions. The wars and conflicts we face have a variety of causes: economic inequality, social conflict, religious sectarianism, Western imperialism, colonial legacies, and disputes over territory and control of basic resources such as water or land. They are all illustrations of a deep-rooted crisis of world governance. The resulting bellicose climate imbues international relations with competitive nationalism and contributes, in both rich and poor countries, to increasing military budgets, diverting huge sums of public money to the benefit of the arms industry and military-oriented scientific innovation, thereby fueling global insecurity. A fraction of these enormous sums would be enough to provide a permanent solution for the basic needs of the planet’s population, practically eliminating the causes of war and terrorism. Andrée Michel argues that the arms race is not only proceeding with greater vigor, but is the surest means for Western countries to maintain their hegemony over countries of the South. Following the breakup of the Eastern bloc countries, she maintains, a strategy for the manipulation of the masses was established, involving the constant invention of an enemy (currently embodied by Iraq, Iran, Libya, Syria, and North Korea) and stoking fear and hatred of others to justify perpetuating the military-industrial complex and arms sales. The author also notes that the “Big Five” at the UN, who hold veto power, are responsible for 85% of arms sales worldwide. Proposals for the governance of peace, security, and conflict resolution begin by addressing the prevention of the causes of conflicts, whether economic, social, religious, political, or territorial. This requires allocating more resources to improving people’s living conditions—health, housing, food, and work—and to education, including education in the values of peace, social justice, and unity and diversity as two sides of the same coin representing the global village. Resources for peace could be obtained by regulating, or even reducing, military budgets, which have only risen in recent years. This process could go hand in hand with plans for global disarmament and the conversion of arms industries, applied proportionally to all countries, including the major powers. Unfortunately, the warlike climate of the last decade has served to relegate all plans for global disarmament, even in civil society debates, to a long-term goal or even a utopian vision. This is undoubtedly a setback for the cause of peace and for humankind, but it is far from being a permanent obstacle. International institutions also have a role to play in resolving armed conflicts. Small international rapid deployment units could intervene in these conflicts with an exclusive mandate granted by a reformed and democratic United Nations system or by relevant regional authorities such as the European Union. These units could be formed specifically for each conflict, using armies from several countries, as was the case when UNIFIL was reinforced during the 2006 Lebanon War. Conversely, no national army would be authorized to intervene unilaterally outside its territory without a UN or regional mandate. Another issue worth addressing concerns the legitimate conditions for the use of force and conduct during war. Jean Réné Bachelet offers an answer with the conceptualization of a military ethics corresponding to the need for a “principle of humanity.” The author defines this principle as follows: “All human beings, regardless of their race, nationality, gender, age, opinion, or religion, belong to the same humanity, and every individual has an inalienable right to respect for their life, integrity, and dignity.”

Экономикалық жаһандану

Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) қоғамдық тауарлар мен қызметтерді либерализациялау жоспары мәдениет, ғылым, білім, денсаулық сақтау, тірі организмдер, ақпарат және коммуникация салаларымен байланысты. Бұл жоспар 1999 жылғы Сиэтлде өткен шаралардан бастау алған «Альтер-глобализация» қозғалысымен тек ішінара тежелді, ал орта және ұзақ мерзімде, одан да әлдеқайда маңыздырақ және кең ауқымды түрде, Интернеттегі ынтымақтастық тәжірибелерінің күрт өркендеуімен толықтырылды. Дегенмен, саяси қолдаудың және халық арасында кең таралған қолдаудың жетіспеуі, сондай-ақ қажетті ресурстардың болмауы салдарынан азаматтық қоғам әзірге бүкіл әлемді қамтитын, қоғам үшін баламалы жоспарларды жасауға және таратуға қол жеткізе алмады. Осы бағытта көптеген ұсыныстар мен бастамалар жасалғанмен, олардың кейбіреулері табыстырақ болды, бірақ бәрі де осы салалардағы әділ, жауапкершілікті, денсаулыққа және тұрақтылыққа негізделген әлемді құруға бағытталды.

Қоғам үшін ғылым

Ғылымға қатысты "зерттеулер көбінесе қаржы нарықтарының қажеттіліктеріне бағынып, біліктілік пен білімді тауарға айналдырады, жұмыспен қамтуды икемді және бейресмилендіреді, бәсекелестік принципіне сәйкес, жеке мүдделердің пайдасы үшін мақсаттар мен табысқа негізделген шарттарды орнатады. Соңғы екі онжылдықтағы зерттеулердің бағыттары мен оның өзгерулері оны бастапқы мақсатынан (біліктілікті және, әсіресе қоғам үшін маңызды білімді өндіру, тәуелсіздікті сақтау) айқын түрде алшақтатты, оның қазіргі және болашақ миссиясын сұрақсыз қабылдауда. Осы прогреске қарамастан, немесе тіпті оның нәтижесінде, адамзат әлі де күрделі мәселелерге тап болып тұр: кедейлік пен аштық жойылмаған, ядролық қарулар көбейіп жатыр, экологиялық апаттар жиілеуде, әлеуметтік теңсіздік күшейіп жатыр және т.б. Ортақ иеліктің неолибералды коммерцияландыруы науқастардың емес, фармацевтикалық компаниялардың, шаруалар мен тұтынушылардың емес, азық-түлік өңдеу компанияларының мүдделерін қолдайды. Мемлекеттік зерттеу саясаты осы экономикалық тиімділік процесін қолдады, онда зерттеу нәтижелері көбінесе қаржы нарықтарымен бағаланады. 1994 жылғы Дүниежүзілік сауда ұйымының зияткерлік меншік туралы келісімдері арқылы білім мен тірі организмдерді жүйелі түрде патенттеу жүйесі бүкіл әлемге таңылды. Көптеген салалардағы зерттеулерді қазір жеке компаниялар басқарады". Әлемдік деңгейде "белгілі бір салаға үстемдік ететін институттар, барлық деңгейде, өз анықтамаларын қолданатын және оқшауланған ортада шешім қабылдайтын техникалық органдарға тәуелділік қаупін тудырады. Бұл процесті тірі организмдерді патенттеуді қолдайтын «патенттер қауымдастығы» және ядролық энергияны бақылайтын органдарда байқауға болады. Бұл ішкі беткейлі көзқарас, сарапшылар қауымдастығының барлық күрделі техникалық және құқықтық салаларда ғылыми-зерттеу және дамуды қаржыландыратын ірі экономикалық ұйымдар басымдығын ескере отырып, одан да қауіпті".

Құндылықтар, артықшылықтар, танымал философия және мәдениет

Ең бастысы, әр ел өзінің құндылықтары мен ұжымдық қалауларын ДСҰ немесе ЮНЕСКО сияқты халықаралық ұйымдарда, әсіресе медиа саласында қалыптастыруға тырысады. Бұл олардың жұмсақ күшін көрсету мүмкіндігі, мысалы, киноны қолдау арқылы. Дегенмен, кино немесе киноиндустрия көбінесе елдер емес, нарық мүдделерімен басқарылады және, мысалы, болашақ қоғамның (әлеуметтік-экономикалық) немесе климаттың өзгеруінің нақты проблемаларын (ғылыми білімнің соңғы жетістіктеріне сүйене отырып) жақсы ойластырылған, оңтайлы бейнеде көрсетпегені үшін сынға ұшырайды. Кейбір сарапшылар қазіргі заманғы танымал туындылар (көбінесе кино, фильмдер мен телесериалдар) туралы: «Дүние аяқталуын көзге елестету капитализмнің аяқталуын көзге елестетуден оңай», немесе қазіргі мәселелерді қалай табысты шешуге болатынын ойлау қиындығын айтады.

Білім және білім

Коммодификацияның әсерін білім беру бюджетінің күрт қысқаруынан көруге болады, бұл жалпы білім берудің мемлекеттік қызмет ретіндегі сапасына әсер етеді. Global Future Online есебі еске салады: «2015 жылға қарай жолдың ортасында (автордың ескертуі: Мыңжылдық мақсаттардың мерзімі) алшақтықтар үлкен: 80 миллион бала (олардың 44 миллионы – қыздар) мектепке бармайды, ал маргиналды топтар (26 миллион мүгедек бала және 30 миллион қақтығыстардан зардап шеккен балалар) әлі де шеттетілуде. Барлық балаға білім беруге қолжетімділік маңызды болғанымен, оны білім беру нәтижелерін жақсартумен бірге жүргізу қажет – әсіресе, балалар кедейлікті жеңуге қажетті негізгі сауаттылық, есептеу және өмірлік дағдыларды меңгеруі керек». Қазіргі білім беру жүйесін барлық балаға қолжетімді етумен қатар, оны жақсарту және күрделі әрі болжауға қиын әлемдегі өзгерістердің қарқынына бейімдеу қажет. Осы тұрғыда Эдгар Морин «білімді ұйымдастыру жолдарын қайта қарастыруымыз керек. Бұл пәндер арасындағы дәстүрлі тосқауылдарды бұзу және бөлшектенген нәрсені қайта байланыстырудың жаңа тәсілдерін табу дегенді біледі». Морин дайындаған ЮНЕСКО есебінде «болашақ білім берудің жеті принципі» бар: адам рухы мен мінез-құлқын әрдайым жеңіп алатын қателіктер мен иллюзияларды анықтау; білімді өзекті ету, яғни айырмашылықтар мен байланыстарды танитын ойлау қабілетін дамыту; адамның жағдайын оқыту; жер бетіндегі өзіндік ерекшелігін оқыту; адам мен ғылымның белгісіздіктеріне қарсы тұруды және оларды шешу стратегияларын оқыту; өзінді және басқаларды түсінуді, сондай-ақ адамзаттың этикасын үйрету. Зерттеушілер қоғамның жалпы проблемаларды шешу дағдыларын білім берудің орталық тұсы етіп қоюға мұқтаждығы бар екенін, ал медиасауаттылық, оқыту әдістері және ғылым білімі сияқты нақты проблемаларды шешуге жеткілікті назар берілмей отырғанын айтады. Мысалы, экономика жасыл экономикаға көшуге бағытталған қайта құрылымдалу кезеңін бастаса, әлем бойынша «жасыл жұмыс орындарының» саны артуы мүмкін, ал басқа жұмыс орындары жойылуы мүмкін. Мұндай өзгерістер, әсіресе жаһандық деңгейде, білім беру жүйесін – мүмкін, бұқаралық ақпарат құралдарын да қамти отырып – дамытуды және қайта оқыту жолдарын құруға көмектесуді тиімдірек етеді.

Жаңаша әлемдік ынтымақтастық

Жаңа технологиялардың, әсіресе Интернеттің экспоненциалды өсуі, соңғы он жылда тауар өндіріп, алмасатын жаһандық қоғамның қалыптасуымен бірге жүрді. Бұл даму ойын-сауық, баспа, музыка және медиа индустрияларын, сондай-ақ басқа салаларды да тұрақты түрде өзгертіп отыр. Ол адамдардың әлеуметтік мінез-құлқына, жұмысына, мекемелердің, бизнес пен азаматтық қоғамның ұйымдасу жолдарына да әсер етеді. Өзара байланысты қауымдастықтар, ортақ ресурстарға негізделген өндіріс және Уикипедия сияқты ұжымдық білім құру жобалары, GNU/Linux сияқты ашық кодты бағдарламалық жасақтама жобалары әлемдегі миллиондаған пайдаланушыны қамтыды. Creative Commons сияқты жеке авторлық құқыққа балама, Project Drawdown – климаттық өзгерістерді азайтуға бағытталған шараларды жинақтайтын Web 1.0 жаһандық платформасы, кибердемократия тәжірибелері және оларды салалық, аймақтық және жаһандық деңгейде дамыту мүмкіндігі сияқты көптеген инновациялық бастамалар бар.

Ғылыми-зерттеу және технология салаларындағы апаттық қауіптерді азайту

Ақы төлеуге арналған мақалада американдық ғалымдар өмір ғылымдары зерттеулерінен туындайтын үлкен тәуекелдерді – мысалы, жаһандық пандемияларды (көз жазбасынан немесе қасақана қолдану нәтижесінде) азайтуға бағытталған саяси шараларды ұсынады. Тәуекелді басқару шараларына жаңа халықаралық ережелер мен мінез-құлық стандарттары, тиімді бақылау, АҚШ саясатын жақсарту арқылы жаһандық саясатқа әсер ету, сондай-ақ биологиялық қауіпсіздік саясатындағы кемшіліктерді анықтау және оларды жоюға қатысты ұсыныстар кіруі мүмкін.

Өңірлік көзқарастар

Өңірлік ойыншылар, Меркосур және Еуропалық Одақ сияқты өңірлік конгломераттар немесе Қытай, АҚШ және Үндістан сияқты маңызды өңірлік ойыншылар ретінде қаралатын ірі елдер әлемдік басқаруға үдеретін қызығушылық танытуда. Осы мәселені талқылауға қатысты мысалдарды төмендегі еңбектерден кездестіруге болады: Мартина Тиммерманн және авторлар тобы, Солтүстік-Шығыс Азияны институционализациялау: жаһандық басқаруға қарай өңірлік қадамдар; Дуглас Льюис, Жаһандық басқару және әділет іздеуі I том: Халықаралық және өңірлік ұйымдар; Олав Шрам Стокке, "Халықаралық режимдердің салдарына шолу", онда халықаралық қатынастар контекстінде Солтүстік немесе Арктикалық аймақты құру талқыланады; Джеффри Харт және Джоан Эдельман Сперро, "21 ғасырдағы жаһандану және жаһандық басқару", Мексика, Бразилия, Үндістан, Қытай, Тайвань және Оңтүстік Корея сияқты елдердің "жаһандық шешім қабылдау кестесінде орын алуға" ұмтылған "маңызды өңірлік ойыншылар" күштерін талдайды; Франк Алтемёллер, "Халықаралық сауда: өңірлік және жаһандық басқаруға қатысты қиындықтар: Шығыс Еуропа мен Африкадағы өңірлік интеграция модельдерінің салыстырылымы және ҒСТ-ның рөлі" және тағы да басқалар.

Африка

Халықаралық саясатта өз пікірін білдіруге құқылы халық немесе аймақ емес, шешілуі керек проблема ретінде қарастырылатын африкалықтар мен Африка, әлемнің қалған бөлігіне шабыт беретін және жаһандық басқару құруға үлес қосатын қауымдастық пен әлеуметтік ынтымақтың философиялық дәстүріне сүйенеді. Мысалы, Сабэло Ндлову Гатсени адамдардың бір-біріне тәуелділігін көрсететін Ubuntu тұжырымдамасының маңыздылығын еске салады. Африканың азаматтық қоғамы континентті басқаруға қатысты ұсыныстар жасауды бастады, ол жергілікті, африкалық және жаһандық сияқты барлық өлшемдерді ескереді. Мысал ретінде "Африкадағы басқару туралы диалогтар" желісінің "жергілікті заңды басқару құру", "континенттің дамуына қатысты мәселелерді шеше алатын" мемлекеттік реформалар және "Африканың маргинализациясын тоқтатуға бағытталған тиімді аймақтық басқару" ұсыныстарын атауға болады.

Оңтүстік Америка

XXI ғасырда Латын Америкасында жаңа және әртүрлі солшыл үкіметтер пайда болды. Бұл саяси және басқару реформасын бастауға мүмкіндік берді. Осы бастамалардың көптегені азаматтардың қатысуына негізделген мемлекеттің рөлін қайта анықтау үшін маңызды және осылайша халықтың дауысына бірінші кезекте негізделген болашақ әлемдік басқарудың үлгісі ретінде қызмет ете алады. Эквадор мен Боливиядағы құрылтай жиналыстары осы құбылыстың маңызды мысалдары болып табылады. Эквадорда 1990 жылы құрылтай жиналысын құру туралы басталған талқылаулардың бастамасында әлеуметтік және үнді қозғалыстары тұрды. 2006 жылдың қарашасында Рафаэль Корреа ел басқарғаннан кейін, «барлығы кетіңіздер» («que se vayan todos») деген ұранмен өткен кең ауқымды халықтық әрекет Конгрестің барлық саяси партияларын жиналыс құру туралы референдумды қабылдауға итермеледі. 2007 жылдың сәуірінде Рафаэль Корреа үкіметі құрылтай жиналысын құруды мақұлдау үшін халықпен кеңес өткізді. Мақұлданғаннан кейін қыркүйек айында 130 мүше сайланды, оның ішінде 100 провинциялық, 24 ұлттық және Еуропа, Латын Америкасы мен АҚШ-тағы мигранттардан 6 мүше болды. Жиналыс қараша айында ресми түрде құрылды. Жиналыс мүшелері дәстүрлі саяси партиялармен қатар жаңа әлеуметтік қозғалыстардың өкілдері де болды. 2008 жылдың шілдесінде жиналыс жаңа конституцияның мәтінін аяқтады және 2008 жылдың қыркүйегінде оны мақұлдау үшін референдум өтті. Жаңа мәтінге 63,9% дауыс берілді, қарсы дауыс 28,1% болды, ал дауыс беруден бас тартқандардың үлесі 24,3% құрады. Жаңа Конституция экономикалық, әлеуметтік, мәдени және экологиялық құқықтарды (ЭСКӘР) заңмен қамтамасыз етеді. Ол заң үстемдігіне бағынған әлеуметтік мемлекеттің құқықтық моделін «кепілденген әл-ауқат конституциясына» («Constitución del bienestar garantizado») айналдырады. Бұл идеяның бастауы ежелгі кечуалардың «жақсы өмір сүру» идеологиясы және XXI ғасырдың социалистік идеологиясы болып табылады. Конституция отандық өндіріс пен сауданы қолдайтын протекционистік жүйені орнату арқылы азық-түлік қауіпсіздігі тұжырымдамасын ілгерілетеді. Сонымен қатар, білім беру, денсаулық сақтау, инфрақұрылым және басқа да қызметтерге мемлекеттік көмек көрсету моделін әзірлейді. Бұған қоса, ол үш дәстүрлі билік тармағына, бұрынғы конституциялық бақылау органдары мен әлеуметтік қозғалыстардан құралған, мемлекеттік саясаттың конституциялықтығын бағалауға уәкілеттік берілген Азаматтардың қатысуы және әлеуметтік бақылау кеңесі деп аталатын төртінші билік тармағын қосады. Боливияның жаңа конституциясы 2009 жылдың 25 қаңтарында референдум арқылы мақұлданды, оған 61,4% дауыс берді, 38,6% қарсы болды және дауыс беруге қатысқандардың үлесі 90,2% құрады. Ұсынылған конституцияны саяси партиялар мен элитаның мүдделерін ғана емес, сонымен қатар үнді халықтары мен әлеуметтік қозғалыстарды да көрсететін құрылтай жиналысы дайындады. Эквадордағыдай, халық 1990 жылы бүкіл елдегі үнді халықтарының жиналысынан бастап, 2000-шы жылдардың басындағы үнді митингтерінен және 2004 жылдың қыркүйегінде Санта-Круста шаруалар мен үнді халықтары құрған Біріккен бағдарламалық келісімнен («Pacto de Unidad Programático») құрылтай жиналысын жариялауды талап етті. Конституция үнді халықтарының автономиясын, ерекше үнді құқықтық жүйесінің болуын, әр қауымның орман ресурстарын толық меншікке алуын және парламенттегі үнді депутаттарының квотасын мойындайды. Ол округтерге өздерінің табиғи ресурстарын басқару және өз өкілдерін тікелей сайлау құқығын беру арқылы автономия береді. Латифундио жүйесі заңсыз деп жарияланды және бір адамға 5000 гектардан аспайтын жер иелігіне рұқсат етілді. Су мен санитарияға қол жеткізу конституцияда мемлекет кепілдік беруі тиіс адам құқығы ретінде қарастырылған, сондай-ақ электр энергиясы, газ, пошта және телекоммуникация сияқты негізгі қызметтер мемлекет немесе келісімшарт жасасқан компаниялармен қамтамасыз етілуі мүмкін. Жаңа конституция сонымен қатар қоғамдық, жеке және әлеуметтік ұйымдар мен кооперативтерден тұратын әлеуметтік және қоғамдық экономикалық модельді құрады. Ол жеке бастамашылық пен кәсіпкерлік еркіндігіне кепілдік береді және мемлекеттік ұйымдарға табиғи ресурстарды басқару және осыған байланысты процестерді, сондай-ақ конституцияда қамтылған мемлекеттік қызметтерді дамыту міндетін жүктейді. Ұлттық және кооперативтік инвестициялар жеке және халықаралық инвестицияларға қарағанда басымдыққа ие. Боливияның «бірлік көпұлтты» мемлекетінде испан тілімен қатар 36 ресми үнді тілі бар. Табиғи ресурстар халыққа тиесілі және мемлекет басқарады. Қолданылып жүрген демократия формасы енді тек өкілдік және/немесе партиялық демократия ретінде қарастырылмайды. Осылайша, «халық өкілдері және құрылтай жиналысы, азаматтардың заң шығару инициативасы және референдум арқылы ой-пікір айтады және үкімет жүргізеді...» және «халық өкілдігі саяси партиялар, азаматтар тобы және үнді халықтары арқылы жүзеге асырылады». Осылайша, «саяси партиялар, және/немесе азаматтар тобы және/немесе үнді халықтары президент, вице-президент, сенатор, депутат, құрылтай жиналысының мүшесі, кеңесші, әкім және муниципалитет қызметкері лауазымдарына тікелей үміткерлерді ұсына алады. Барлық жағдайларда заңдық талаптар бірдей...».

Азия

Азиядағы әлемдік басқаруға қызығушылықтың артуы мемлекеттердің ұлтшылдық көзқарастарымен доминирленген ресми хабарламаларға баламалы ұсыныс білдіреді. 2006 жылы Шанхайда әлемдік басқару бойынша ұсыныстарды әзірлеуге бағытталған бастама өтті, онда барлық континенттен келген жастар қатысты. Бұл бастама екі түрге бөлінетін идеялар мен жобаларды тудырды: бірінші, дәстүрлі түр – Халықаралық Эмиссиялар Ұйымы сияқты бірқатар жаңа институттар құруды қамтиды; екінші, инновациялық түр – желілік жүйелерді ұйымдастыруға негізделген. Мысалы, мемлекеттер арасындағы жаһандық кооперативтік бақылау жүйесі және азаматтық қоғамның жаңа технологияларды пайдалана отырып, желілерге өзін-өзі ұйымдастыруы, бұл процесс жаһандық көмек орталығын құруға немесе азаматтарға негізделген жаңа модельге, олар еркін қарым-қатынас жасайды, ақпарат алмасады, пікірталас жүргізеді және консенсус негізінде шешімдер іздейді, қызмет етуі керек. Олар интернет пен БАҚ-ты пайдаланады, университеттер, ҮЕҰ-лар, жергілікті еріктілер және азаматтық қоғам ұйымдары сияқты әртүрлі ұйымдарда жұмыс істейді. Континенттің демографиялық маңыздылығын ескере отырып, Азиядағы басқару және тәжірибелер туралы аймақтық деңгейдегі талқылаудың дамуы, сондай-ақ жаһандық деңгейдегі ұсыныстар алдағы жылдары барлық мүдделі тараптар арасындағы жаһандық диалогты күшейтуде шешуші рөл атқарады, бұл диалог әділ әлемдік тәртіпті құруға көмектесуі керек. (Кішор Махбубаниге қараңыз).

Еуропа

Мишель Рокардтың пікірінше, Еуропада ортақ көзқарас жоқ, бірақ еуропалықтарға Еуропалық Одақ сияқты кезең-кезеңімен саяси құрылыс жобаларын таңдауға мүмкіндік беретін ортақ тарих бар. Осы тұжырымға сүйене отырып, Рокард әлемдік басқару құруға бағытталған үш стратегияны қолдайтын еуропалық перспективаны ұсынады: БҰҰ-ны реформалау, жаһандық ережелердің негізгі көзі болып табылатын халықаралық шарттар жасау және «әділеттіліктің халықаралық аренаға біртіндеп енуі». Еуропаның басқа елдерден өзгеше көзқарасы бар, алайда Венадағы елші Вальтер Лихемнің айтуынша, «Бүгінде әрбір азамат өзге адамның қадір-қасиетін және осымен байланысты адам құқықтарын тануға үлес қоса алады. Азаматтарға бағытталған адам құқықтары бағдарламаларының нәтижесі әлемнің барлық аймақтарындағы адам құқықтары қалаларында көрініс береді. Азаматтар қоғамдық келісімді қалыптастыру арқылы бейбітшілік пен қауіпсіздікке де үлес қосады». Жалпы алғанда, барлық елдердің басты мақсаты – бірдей адам құқықтарын қамтамасыз ету. Еуропаның қазіргі басты назары – жаһандық басқару арқылы бейбітшілікті сақтау. Бейбітшілікті сақтауға Ирландия, Швеция, Финляндия, Дания, Германия, Австрия, Бельгия және Норвегия қатысады. Олар Халықаралық ынтымақтастық зерттеу желісімен бірлесіп, ережелер мен нормаларды әзірлеуде. Рокард қазіргі заманның маңызды мәселелеріне тоқталады, олардың ішінде барлық мемлекеттердің Халықаралық қылмыстық сотты мойындауы, халықаралық қылмыскерлерді қамауға құқығы бар халықаралық полиция күштерін құру, сондай-ақ салықтық бейкенттермен, қоршаған ортаны кең ауқымда ластаумен және терроризмді қолдайтын мемлекеттермен күресу үшін сот процедураларын енгізу кіреді. Ол сонымен қатар алдағы жылдары өзара тәуелділік туралы декларация жобасын жасау, әлемдік сауданы және ДСҰ қызметін қайта теңгеріп орнату, сондай-ақ жалпыға ортақ иеліктегі ресурстарды (ауа, ішуге жарамды су, мұнай және т.б.) және қызметтерді (білім беру, денсаулық сақтау және т.б.) басқару үшін жаһандық ережелерді қалыптастыру сияқты мәселелерді талқылауға мүмкіндік беретін «жаңа проблемаларды» да атап өтеді.

Академиялық құрал немесе пән

Халықаралық саясаттағы ұғым ретінде "жаһандық басқару" терминінің мағынасы нақты болмағандықтан, кейбір авторлар оны мазмұндық емес, пән және әдістемелік тұрғыдан анықтауды ұсынды. Осы авторлар үшін жаһандық басқару – дәстүрлі халықаралық қатынастар теориясынан өзгеше, әлемдік саясатқа ерекше көзқарас ұсынатын талдамалық ұғым немесе перспектива ретінде жақсырақ түсініледі. Томас Г. Вайс және Роден Уилкинсон тіпті жаһандық басқару, әсіресе әлемдік тәртіптерді басқару туралы сұрақтар жиынтығы ретінде қарастырылғанда, халықаралық қатынастардың фрагментациясын жеңуге қабілетті деп санайды. Басқа авторлар жаһандық басқаруды түрлі мүдделі тараптардың – мемлекеттік, жеке және үкіметтік емес ұйымдардың – ұлттық шекаралардан тыс мәселелерге ықпал ету үшін бәсекелесетін тәжірибе саласы ретінде қарастырды. Бұл тұжырымдама белгілі бір мүдделі тараптардың келіссөздерге қатысудан шеттетілу себептерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді, себебі кейбір қатысушыларда жеткілікті ықпалға ие болу үшін қажетті экономикалық, әлеуметтік, мәдени және символдық ресурстар жетіспейді. Халықаралық қатынастар курстарын ұсынатын университеттердің арасында жаһандық басқару бойынша білім беру бағдарламаларын құру бастамасы қолға алынды.

Нормативтік механизмдерді кеңейту және институттардың жаһандалуы

Глобализацияның бір салдары – жаһандық нарықтағы бизнеске қатысты реттеудің күшеюі. Дегенмен, Ян Арт Шолте бұл өзгерістер қажеттіліктерді толыққанды қанағаттандыра алмайтынын айтады: "Қазіргі тарихта әлеуметтік қатынастардың күшейе түсуімен бірге, планеталық құзыреттер мен сайлау округтерін қамтитын реттеуші құрылымдардың бесiншi есе кеңеюі орын алды. Бірақ, жалпы алғанда, бұл жаһандық басқару қазіргі уақыттағы әлемдік мемлекеттік саясаттың өзекті қажеттіліктеріне қарағанда әлсіздігін сақтап тұрады. Моральдық беделдің жетіспеуі, құқықтық негіздердің осалдығы, материалдық-техникалық қолдаудың шамасы, демократиялық дәлелдемелердің жоқтығы және харизматикалық лидерлік қабілетінің кемістігі – бұл факторлардың барлығы қазіргі жаһандық жүйелерде үлкен заңдылық дефицитін тудырды". Әртүрлі тараптардан – саяси партиялар, кәсіподақтар, өңірлік билік органдары және тәуелсіз мемлекеттердің парламент мүшелері – жаһандық масштабта жұмыс істейтін желілер мен институттарды құруға бағытталған ұсыныстар мен бастамалар жасалған.

Формуляция және мақсаттар

Демократиялық әлемдік басқару құрудың шарттарының бірі – әлемдік басқарудың құқықтық негізін қалыптастыру және мақсаттарды үйлестіру жөніндегі азаматтардың диалог платформаларын дамыту болып табылады. Бұл құқықтық негіз жаһандық конституция нысанында болуы мүмкін. Пьер Калам мен Густаво Мариннің пікірінше, "жаһандық қоғамдастық құру процесінің нәтижесінде туындайтын жаһандық Конституция Біріккен Ұлттар Ұйымының органдарымен және Халықаралық валюта қоры, Әлемдік банк, Әлемдік сауда ұйымы сияқты басқа да көпжақты институттарға қатысты құқықтар мен міндеттердің ретін белгілейтін ортақ құжат болып табылады". Мақсаттарды айқындау тұрғысынан қарағанда, адамзат пен планетаны қорғауға бағытталған БҰҰ-ның Мыңжылдық даму мақсаттарының қажетті, бірақ жеткіліксіз болуы және оларды іске асырудағы қиындықтар, азаматтарды дайындау процесіне тартпағандықтан, халықтың қолдауын алмаған институционалдық бастамалардың тиімсіздігін көрсетеді. Бұдан әрі, жаһандық конституция "жаһандық басқарудың негізі болып табылатын және БҰҰ органдары мен көпжақты институттардың бірлескен әрекеттерін бағыттайтын, олардың әрқайсысының нақты міндеттері осы ортақ мақсаттарға жетуге бағынышты болатын, шектеулі жалпы мақсаттарды нақты айқындауы керек".