Кіріспе

Вишну құдайының жалғыз әйел бейнесі – индуистік құдай Вишнуның жалғыз әйел аватары Мохини (санскрит: मोहिनी, Мохини) – индуистік құдай. Ол Вишну құдайының жалғыз әйел бейнесі болып табылады. Ол жандарды және демондыларды баурап, кейде оларды жоюға әкелетін, сүйкімді әйел, сондай-ақ әдемі әйел ретінде бейнеленеді. Мохини индуизмге "Махабхарата" дастаны арқылы енгізілген. Мұнда ол мұхитты аралағаннан кейін Вишнудың бір түрі ретінде пайда болады, әлсіз деваларға (құдайларға) амританы (өлімсіздік эликсирін) бөлісіп, үстем асуралардан (демондардан) тартып алады, осылайша олардың жаңадан қол жеткізген өлімсіздігімен оларды жеңуге мүмкіндік береді. Көптеген аңыздарда оның түрлі ерліктері мен некелері айтылады, соның ішінде Шива құдайымен одағы туралы да. Бұл әңгімелерде, басқа да оқиғалармен қатар, Шешта құдайының дүниеге келуі және күл демоны Бхасмасураның жойылғаны туралы айтылады. Мохинидің негізгі тәсілі – ол кездесетін адамдарды алдау немесе шатастыру. Оған бүкіл Үндістан мәдениетінде табынушылық етеді, бірақ көбінесе Батыс Үндістанда, онда ғибадатханалар оны Махаласа ретінде бейнелейді, ол Шиваның аймақтық аватары Хандобаның жұбайы.

Этимология

Мохини атауы моха түбірінен шыққан, "алдау, баурау, шатастыру немесе иллюзия" мағынасын білдіреді және сөзбе-сөз "алдаудың бейнесі" дегенді білдіреді. Орталық Үндістанның байга мәдениетінде мохини сөзі "эмоционалдық сиқыр немесе сөз" дегенді білдіреді. Атау сонымен қатар "әйел сұлулығының және тартымдылығының мәні" деген мағынаны да білдіреді. Амрита, яғни өлместік нектары, Сүт мұхитын араластыру арқылы жасалады. Девалар мен Асуралар оны иелену үшін күреседі. Асуралар Амританы өздеріне қалдыруға тырысып, Деваларды ашуландырады. Олардың жоспарын білген Вишну "әдемі бойжеткен" кейпіне енеді. Ол өзінің тартымдылығын пайдаланып, Асураларды Амританы өзіне беруге алдап, одан кейін оны Деваларға бөліп береді. Раху, Асура, өзін құдай деп көрсетіп, Амритадан ішуге тырысады. Сурья (күн құдайы) мен Чандра (ай құдайы) Вишнуға дереу хабарлайды, ол Сударшана чакрасын (құдайлық дискіні) қолданып, Рахудың басын кесіп, басын өлместікке қалдырады. Екінші ірі индуистік эпос – Рамаяна (б.з.д. 4 ғасыр) Бала Канда тарауында Мохини туралы әңгімені қысқаша баяндайды. Осы оқиға төрт ғасырдан кейін Вишну Пуранада да айтылады. Бастапқы мәтінде Мохини Вишнудың әдемі әйел бейнесі ретінде сипатталған. Кейінгі нұсқаларда Мохини Вишнудың майясы (иллюзиясы) ретінде бейнеленеді. Кейіннен аватардың аты оның қасақана жалған бейнесін сипаттаған бастапқы сөз тіркесінен (маям ашито мохиним) Мохини болып өзгереді. Мохини туралы аңыз кең таралғаннан кейін, ол бірнеше мәтіндерде қайта айтылып, түзетілді және кеңейтілді. Мохини Вишну туралы әңгімелер түрлі аймақтардағы діндарлар арасында да көбейді. Махабхараттың осы кеңейтілген нұсқасы біздің заманымыздың 10 ғасырында "Бхагавата Пуранада" да айтылады. Мұнда Мохини Вишнудың ресми аватары болады және Брахманда Пуранада да кездеседі. Алайда, Брахманда Пуранада Вишну Мохини Ұлы Құдай Махешвариге тағзым еткеннен кейін, ұры Асураларды алдап, оның бейнесін иеленеді. Бхасмасура Шиваны қатаң аскетизм арқылы шақырады. Шива Бхасмасураға риза болып, оның басына тиген кез келген адамды күлге айналдыратын күшті сыйлайды. Демон Шиваны өзіне сынап көруге шешім қабылдайды. Шива Вишнудан көмек сұрап дұға етеді, Вишну Мохиниге айналып, Бхасмасураны баурап алады. Бхасмасура Мохиниге қатты ғашық болып, оған үйленуді сұрайды. Мохини келіседі, бірақ Бхасмасура биде оның әр қимылын дәлме-дәл қайталауы керек деген шарт қояды. Би барысында ол қолын басына қояды. Бхасмасура оның қимылын еліктеп, өзін күлге айналдырады. Бхасмасура туралы аңыз буддалық мәтінде Сатара Девала Деви Пуватада аздап өзгеріспен қайта айтылады. Бұл ертегіде Вишну әйел бейнесіне енеді ("Мохини" деген атау қолданылмайды) және Бхасмасураны баурап алады. Әйел Вишну Бхасмасурадан оны ешқашан тастамаймын деп уәде беруін сұрайды, осылайша Бхасмасура күлге айналады. Аяппаның тууына байланысты ұқсас аңызда, демон Сурпанака аскетизм арқылы кез келген адамды күлге айналдыру күшін иеленеді. Бұл аңыз Бхасмасура туралы буддалық аңыздың барлық басқа аспектілерін көрсетеді, онда ол Мохинимен басына қолын қойып, адалдыққа міндеттеліп, өртеледі. Рамакиеннің прелюдиясында, Рамаянаның тай нұсқасында, Мохини Вишну Нонтокты баурап өлтіреді. Нонток Шиваның берген құдайлық қаруын дұрыс қолданбайды. Төрт қолды Мохини Вишну Нонтокты баурап, содан кейін оған шабуыл жасайды. Соңғы сәттерінде демон Вишнуды алдап, оны алдымен азғырып, содан кейін шабуыл жасады деп айыптайды. Вишну келесі өмірінде Нонтоктың он басты Равана болып, ал Вишнуның Рама деп аталатын өлімді адам ретінде туатынын жариялайды. Содан кейін ол онымен соғысып, жеңіске жетеді. Оңтүстік Үндістанның тағы бір аңызында Арака демоны Мохиниді құдайдың өзі емес, Кришнамен (Вишнудың аватары) байланыстырады. Арака демоны ешбір әйелге көз тигізбегендіктен, ол дерлік жеңілмес болып қалды. Кришна әдемі Мохини бейнесіне енеді және оған үйленеді. Үш күн үйленгеннен кейін Араканың пәктігі бұзылады, ал Кришна оны шайқаста өлтіреді. Трансгендер хиджралар Кришна Мохиниді транссексуалды құдай деп санайды.

Шивамен қарым-қатынасы

Мохини мен Шива туралы әңгімелер Оңтүстік Үндістан мәтіндерінде кең таралған. Бағавата Пурананың оңтүстік нұсқасында Вишну әйел түрінде жын-перілерді алдағаннан кейін Шива Мохиниді көреді. Брахманда Пуранада, саяхатшы дана Нарада Шиваға Вишнудың жын-перілерді алдаған Мохини бейнесі туралы айтқанда, Шива оны ыңғайсыздықпен қабылдамайды. Шива және оның әйелі Парвати Вишнудың үйіне барады. Шива одан Мохини түріне қайтадан енуін сұрайды, өзі көзімен көру үшін. Вишну күлімсіреп, тағы да құдайға тәубе етеді және Мохиниге айналады. Ылқымға берілген Шива Мохиниді қуалайды, ал Парвати ұяттан және қызғаныштан басын төмен салады. Шива Мохинидің қолын ұстап, құшақтайды, бірақ Мохини өзін босатып, қашып кетеді. Соңында Шива оны ұстайды, олардың бірігуі Шиваның тұқымын жерге түсіріп, Маха Шаста ("Ұлы жазалаушы") құдайының дүниеге келуіне себеп болады. Мохини жоғалып кетеді, ал Шива Парватимен бірге үйге оралады. Шаста екі аймақтық құдаймен байланысты: Кераладан Айяппа және Тамил Айянар. Ол сондай-ақ классикалық индуистік құдайлар Сканда мен Хануманмен теңестіріледі. Айяппаның шығу тарихында Шива Мохиниді жүкті етеді, ол Айяппаны дүниеге әкеледі. Олар Айяппаны тастап кетеді, ол Махишині өлтіру үшін туған, және баланы оны өсірген патша табады. Аңыз Вишнудың Мохини болуға қарсылығын және Айяппаның Вишнудың жамбасынан туғанын, себебі Мохиниде нағыз жатыр болмағанын көрсетеді. Тағы бір нұсқада Айяппа биологиялық жолмен емес, Шиваның Мохиниді құшақтағанда шығарған тұқымынан пайда болды делінеді. Айяппа "Вишну (Хари) мен Шиваның (Хара) ұлы" деп аталатын Харихапраппа есімді батыр болып өседі. Тағы бір аңыз бойынша Сурпанака жойылғаннан кейін Шива Мохиниді көргісі келеді, оның сұлулығына тәнті болып, онымен бірігіп, Айяппаның дүниеге келуіне себеп болады. Шива Пуранада Мохиниге бір қарағанда Шива тұқымын шығарады делінеді. Тұқым жиналып, Аньджананың құлағына құйылды, ол Шиваның бейнесіндегі Хануманды дүниеге әкелді. Хануман Шиваның тұқымынан туғанмен, ол Вишну мен Шиваның біріккен ұлы деп есептеледі. Мохини Шайва аңызында Сканда Пуранада аз рөл атқарады. Мұнда Вишну Мохини түрінде Шиваға қосылып, мақтаншы даналарға сабақ беріп, оларды қарапайым ету үшін. Бір топ даналар орманды жерде ритуалдар орындап, өздерін құдайлар деп санай бастайды. Оларды қарапайым ету үшін Шива тартымды жас сұраныш иесінің (Бхикшатана) бейнесін алса, Вишну оның әйелі Мохиниге айналады. Даналар Мохиниге ғашық болып, олардың әйелдері Шиваны қызғанышпен қуалайды. Олар саналарына келген кезде, олар қара магиялық құрбандық жасайды, нәтижесінде жылан, арыстан, піл (немесе жолбарыс) және аласа бойлы адам пайда болады, олардың барлығы Шивамен жеңіледі. Содан кейін Шива аласа бойлы адамның үстінде билеп, ғаламдық биші Натараджаның бейнесіне айналады. Бұл аңыз Тамилдің Ковил Пуранам мен Канда Пуранамда кейбір өзгерістермен қайта айтылады. Бұл аңыз Шива Натараджаға арналған Чидамбарам ғибадатханасымен байланысты Стала Пуранада да айтылады. Линга Пуранадағы тағы бір аңыз Шива мен Мохинидің құшақтасуы олардың денелерінің бірігуіне әкелгенін айтады. Сол сәтте Мохини Вишнуға айналады, нәтижесінде денесінің оң жағы Шива, сол жағы Вишну болатын Харихара құдайы пайда болады. Калугумалайға жақын орналасқан Шанкарнайнарковилл ғибадатханасында Харихараның (Шанкара Нараяна) бейнесінің сирек мысалы бар. Бұл құдай бейнесі Ардханариге ұқсас, ол Шива Парватидің біріккен бейнесі, онда денесінің оң жағы еркек Шива, сол жағы әйел. Мұнда бейнедегі әйел жағы Мохиниді бейнелейді, ал екеуі бірге Шива мен Мохинидің бірігуін көрсетеді. Харихара бейнесінде Шиваның жартысы тік фаллос (урдхва линга) иеленген, бұл Шиваның сол жағындағы Вишну Мохиниге деген махаббатымен байланысты. Шакта дәстүрлерінің Шива дәстүрлеріне әсері Харихараның пайда болуына себеп болған болуы мүмкін, онда Вишну Шиваның жұбайы немесе Мохини ретінде танылады. Канда Пуранамда айтылғандай, Шиваның қасиетті Аппар Вишнуды Шиваның әйелі Парвати (Ума) ретінде анықтайды.

Басқа аңыздар

Брахма Вайварта Пуранасында Шива Мохини есімді апсара (нимфа) жасайды, ол жаратушы құдай Брахмаға ғашық болады. Ол Брахманы азғыру үшін: "Егер ер адам құмарлықпен азап шеккен әйелмен қатынасқа түсуден бас тартса, ол евнух. Ер адам аскет немесе ғашық болса да, оған жақындаған әйелді тастамауы керек, әйтпесе ол тозаққа түседі. Енді кел де, менімен махаббат жаса". Бір деммен Брахма: "Кет, ана!" - деп жауап береді. Кейін ол өзінің Мохиниге әкесіндей, сондықтан да тым үлкен екенін айтады. Содан кейін Брахма оны әкесіне бара жатқан жас қызбен салыстырады. Ашулы Мохини Брахманың бұрынырақ өз қызына құмар болғанын мазақтап, оның тәндік табиғатын еске салады және оны тастап кетеді. Махаббат құдайы Камамен ұйықтап, оның құмарлығын қанағаттандырғаннан кейін Мохини өз әрекеттеріне өкініп, жылайды. Осы арада Вишну Брахмаға оқиғаның мақсаты оның мақтанышын бұзу екенін түсіндіреді. Оңтүстік Үндістанның тағы бір халық ертегісі Махабхаратаның батыры Араван (тамил құдайы Куттантаварға айналады) туралы айтады, ол өзін құрбан етуден бұрын Мохиниге үйленген. Араван Пандавалардың, өз әкесі мен ағаларының жеңісін қамтамасыз ету үшін Калаппали ("сағыну алаңына құрбандық") үшін құрбандыққа айналуға келіседі. Қали құдайына құрбандыққа шалу алдында Араван Пандавалардың жетекшісі Кришнадан үш тілек сұрайды. Үшінші тілек - Араванды құрбандыққа шалу алдында үйлендіру, сонда ол кремация мен жерлеу рәсімдерін алуға құқылы болды (бакалаврлар жерленді). Алайда бұл үшінші тілек тек халықтық табынушылықтарда кездеседі. Куттантавар табыны мифінде осы тілегін орындау үшін Кришна Мохиниге айналады, Араванға үйленеді және онымен түнді өткізеді. Құрбандық шалынып болғаннан кейін Мохини Араванның өліміне қайғырып, оның білезіктерін сындырып, көкіректерін ұрып, өзінің қалыңдық киімдерін тастайды. Содан кейін ол Кришнаның бастапқы түріне қайта оралады. Араван мен Кришнаның Мохини әйел түрінде некелесуі және Мохини Кришнаның Араванның құрбандығынан кейін жесір қалуы туралы аңыз Тамилдің Ситтхайра (сәуір-мамыр) айында Ковагамда он сегіз күндік жылдық фестивальдің негізгі тақырыбын құрайды. Неке рәсімін Мохини Кришнаның рөлін ойнайтын трансгендерлік хиджралар орындайды.

Мәдениетті түсіндіру

Мифолог Паттанаик айтуынша, Мохини – бұл аңыздағы жыныстық түрлендіру емес, Бхасмасураны алдау үшін жасалған маскировка ғана. Мохини – Вишнудың майясы, иллюзия. Шива Мохинидің нағыз табиғатын білетін оқиғалар "сексуалдық тартылыстағы гендердің ағылшын екенін көрсетеді" деп түсіндіріледі. Паттанаик жазғандай, батыстықтар Шива мен Мохинидің одағын гомосексуалдық ретінде қарастырса, дәстүрлі индуистер бұл пікірмен келіспейді. Ол сондай-ақ, гомоэротизмге ғана назар аударатындар оқиғаның терең метафизикалық мағынасын түсінбей қалады дейді: Мохинидің әйелдік бейнесі – шындықтың материалдық жағын көрсетеді, ал Мохинидің сүйкімділігі – аскет Шиваны дүниелік істерге қызығушылық танытуға итермелеудің тағы бір әрекеті. Шиваны тек Вишну ғана "бауралай" алады; әйел түрінде Шиваны алдап, зиян келтіруге тырысқан демон осы әрекеті үшін өлтірілді. Тағы бір түсіндірме бойынша, Мохини туралы ертегі Вишнудың майясының тіпті құдайлардың өзін жоғалтатынын көрсетеді. Мохини – "барлық тіршілікті туу, өлім және өмірдің ауытқуларымен байланыстыратын, сиқырлы алдамшылықтың бейнесі". Мохини мен Вишнудың, сондай-ақ Шиваның одағы туралы аңыз индуизмнің екі ғаламдық патриархтарының ортақ баласы болуы тілегінің бір бөлігі ретінде де жазылуы мүмкін.

Дін

Брахмоцаваның бесінші күні Венкатешвара Мохини киімін киіп, зор шарапатпен шерумен жүріп өтеді. Гоада Мохиниге Махаласа немесе Махаласа Нараяни деп табынады. Ол батыс және оңтүстік Үндістанның көптеген индустарының, соның ішінде Гуд Сарасват брахмандарының, Кархаде брахмандарының, Дайваджаналардың және Бхандарилердің куладевиі (туысқандық қасиетті құдайы). Махаласа Нараянидің басты ғибадатханасы Гоадағы Мардолда орналасқан, бірақ оның ғибадатханалары Карнатака, Керала, Махараштра және Гуджарат штаттарында да бар. Махаласа төрт қолмен бейнеленген, ол Тришула, қылыш, кесілген бас және ішетін ыдыс ұстап тұр. Ол жығылған адам немесе демоннің үстінде тұр, ал жолбарыс немесе арыстан кесілген басқа тамған қанды жалайды. Гоа мен Оңтүстік Канарадан келген Гуд Сарасват брахмандары мен Вайшнавтар оны Мохинимен теңестіріп, Нараяни және Раху маттани, яғни Бхавишья Пуранада айтылғандай Рахудың өлтірушісі деп атайды. Махаласа сондай-ақ Хандобаның жұбайы Мхалса деп те аталады, Хандоба – Шиваның жергілікті бейнесі. Хандобаның жұбайы ретінде оның басты ғибадатханасы Невастадағы Мохинирадж ғибадатханасы, онда оған төрт қолды қасиетті құдай ретінде табынады және Мохинимен теңестіреді. Мхалса көбінесе екі қолмен бейнеленеді және Хандобамен бірге атқа отырып немесе оның қасында тұрады. 11 ғасырда патша жер астына көміп кеткен жерінен табылған Рьялидегі Джаганмохини Кесава Свани ғибадатханасының орталық бейнесі алдыңғы жағында ер Вишнуды бейнелейді, ал бейненің артқы жағында әйел Джаган Мохини ("әлемді алдап жүрген") немесе Мохини, әйел шашы мен дене бітімімен бейнеленген. Стхала Пуранада Шива Мохиниді қуғанда Мохинидің шашындағы гүл Рьялиде ("құлау" - телугу тілінде) құлап кеткені айтылады. Кераланың Триссур ауданындағы Арияннурда ежелгі Хариканика ғибадатханасы орналасқан. Мұнда Мохини "Хари Каньяка" ретінде, яғни қасиетті құдайдың бойжеткен қыз бейнесі ретінде бейнеленген. Діни иконографияда төрт қолды қасиетті құдай бейнеленген, оның жоғарғы қолдарында - шомырт және дискі, оң қолында нектар (амрита) құмырасы, ал сол қолы белге қойылған. Бұл ғибадатхананы Кераланың әйгілі сәулетшісі Перумтахан салған деп есептеліп, ол айналасындағы отыз екі ғибадатханаға билік жүргізген. Өзінің күрделі мүсіндерімен, қабырға суреттерімен және шеберлігімен танымал, қазіргі уақытта ол Археологиялық зерттеулер институтының қорғауындағы ескерткіш. Кераланың Эрнакулам ауданындағы Тируваниёрде орналасқан Чемманаду Шри Кришна Гаруда Махавишну ғибадатханасы – штаттың Мохиниге табынатын тағы бір ғибадатханасы. Бұл ғибадатханада Вишну иесі өзінің Мохини сварпумасында көрінеді, сонымен қатар Шива иесінің ұлы Айяппа иесі және Вишну иесінің Мохини аватарының болуымен жарылқанады. Бұған қоса, Шива, Парвати, Картикея және Ганеша құдайлары да ғибадатханада құлшылық етеді. Осылайша, Шива, Парвати, Мохини және олардың балалары бір жерде болғандықтан, бұл ғибадатхана Шива иесінің отбасының қасиетті болуымен жарылқанады. Сонымен қатар, бұл Гарудаға қасиетті құдай ретінде табынатын сирек ғибадатханалардың бірі.

Әдет-ғұрыптар мен рәсімдер

Мохини Оңтүстік Үндістанның "Якшагана" және "Катхакали" сияқты бірнеше мифтік драмаларында маңызды, көрікті рөл атқарады. Алайда, Мохинидің ұлы Айяппа танымал болған Керала штатында Мохиниаттам ("Мохини биі") жеке би түрі ретінде құрметтеледі. Бұл би қадірлі қасиеттерімен әйелдерге арналған және "эротиканың көркем үлгісі" деп есептеледі. Мохиниаттамның пайда болу тарихы белгісіз, бірақ ол 1850 жылдары кеңінен танымал болды, алайда кейіннен "еркектерге құл болған әйелдер" клиенттерді тарту үшін пайдаланғандықтан тыйым салынды. 1950 жылы тыйым алынып, одан кейін би қайта жаңғырды.