Кіріспе
Өзін-өзі тану – психологияда «Мен қандаймын?» және «Мен кіммін?» деген сұрақтарға жауап іздеу кезінде адамның қолданатын ақпаратын сипаттау үшін пайдаланылатын термин. Өзін-өзі тану, осы сұраққа жауап беруге тырысқанда, үздіксіз өзіне-өзі көңіл қоюды және өзіне-өзі сананы қажет етеді (мұны санамен шатастыруға болмайды). Кішкентай нәрестелер мен шимпанзелер өзіне-өзі сананың және әрекетке қабілеттіліктің кейбір белгілерін көрсетеді, бірақ олар өзіне-өзі санаға ие деп есептелмейді. Дегенмен, жоғары деңгейдегі танымдық даму кезінде өзіне-өзі сана компоненті, өзіне-өзі көңіл қою компонентімен бірге пайда болады, содан кейін «Мен қандаймын?» деген сұраққа өзін-өзі тану арқылы жауап беру мүмкін болады, бірақ өзін-өзі танудың шектері бар, себебі интроспекцияның шектеулі және күрделі екені айтылған. Өзін-өзі тану – өзіндік түсініктің құрамдас бөлігі немесе, дәлірек айтқанда, өзіндік түсінік. Бұл өзіңді және өзіңнің қасиеттеріңді білу, сондай-ақ мұндай білімді іздеуге құштарлықты қамтиды, тіпті егер бұл түсінік қате болса да, өзіндік түсініктің дамуына жетекшілік етеді. Өзін-өзі тану бізге өзіміздің психикалық бейнелеріміз туралы ақпарат береді, олар бізге тән атрибуттарды және осы атрибуттардың тұрақты немесе динамикалық екендігі туралы теорияларды қамтиды, біз өзімізді бағалай алатынымыздың шегінде. Өзіндік түсініктің үш негізгі аспектісі бар деп саналады:
Танымдық өзіндік
Эмоционалдық өзіндік
Атқарушы өзіндік
Self knowledge is a term used in psychology to describe the information that an individual draws upon when finding answers to the questions "What am I like?" and "Who am I?". While seeking to develop the answer to this question, self knowledge requires ongoing self awareness and self consciousness (which is not to be confused with consciousness). Young infants and chimpanzees display some of the traits of self awareness and agency/contingency, yet they are not considered as also having self consciousness. At some greater level of cognition, however, a self conscious component emerges in addition to an increased self awareness component, and then it becomes possible to ask "What am I like? ", and to answer with self knowledge, though self knowledge has limits, as introspection has been said to be limited and complex. Self knowledge is a component of the self or, more accurately, the self concept. It is the knowledge of oneself and one's properties and the desire to seek such knowledge that guide the development of the self concept, even if that concept is flawed. Self knowledge informs us of our mental representations of ourselves, which contain attributes that we uniquely pair with ourselves, and theories on whether these attributes are stable or dynamic, to the best that we can evaluate ourselves. The self concept is thought to have three primary aspects:
The cognitive self
The affective self
The executive self
The affective and executive selves are also known as the felt and active selves respectively, as they refer to the emotional and behavioral components of the self concept. Self knowledge is linked to the cognitive self in that its motives guide our search to gain greater clarity and assurance that our own self concept is an accurate representation of our true self; for this reason the cognitive self is also referred to as the known self. The cognitive self is made up of everything we know (or think we know) about ourselves. This implies physiological properties such as hair color, race, and height etc. ; and psychological properties like beliefs, values, and dislikes to name but a few. Self knowledge just simply means introspecting your behaviour and actions from a third persons view to the various situations faced in life and then trying to identify the causes of these issues in life.
Эмоционалдық және атқарушы өзіндіктер өзіндік түсініктің эмоционалдық және мінез-құлықтық компоненттеріне қатысты болғандықтан, сәйкесінше сезімдік және белсенді өзіндік деп те аталады. Өзін-өзі тану танымдық өзіндікпен байланысты, өйткені оның мотивтері біздің өзіміздің түсінігіміздің біздің нағыз өзіміздің дәл бейнесі екендігіне көбірек сенімділік алу үшін ізденісімізге жетекшілік етеді; осы себепті танымдық өзіндік танылған өзіндік деп те аталады. Танымдық өзіндік біз өзіміз туралы білетін (немесе білетінімізді ойлайтын) барлық нәрседен тұрады. Бұл физиологиялық қасиеттерді, мысалы, шаштың түсі, нәсіл және бойы сияқты; және сенімдер, құндылықтар және ұнатпайтын нәрселер сияқты психологиялық қасиеттерді қамтиды. Өзін-өзі тану – өмірдегі әртүрлі жағдайлардағы мінез-құлық пен іс-әрекетіңізге үшінші тұлғаның көзқарасымен қарап, содан кейін осы мәселелердің себептерін анықтауға тырысу.
Self knowledge is a term used in psychology to describe the information that an individual draws upon when finding answers to the questions "What am I like?" and "Who am I?". While seeking to develop the answer to this question, self knowledge requires ongoing self awareness and self consciousness (which is not to be confused with consciousness). Young infants and chimpanzees display some of the traits of self awareness and agency/contingency, yet they are not considered as also having self consciousness. At some greater level of cognition, however, a self conscious component emerges in addition to an increased self awareness component, and then it becomes possible to ask "What am I like? ", and to answer with self knowledge, though self knowledge has limits, as introspection has been said to be limited and complex. Self knowledge is a component of the self or, more accurately, the self concept. It is the knowledge of oneself and one's properties and the desire to seek such knowledge that guide the development of the self concept, even if that concept is flawed. Self knowledge informs us of our mental representations of ourselves, which contain attributes that we uniquely pair with ourselves, and theories on whether these attributes are stable or dynamic, to the best that we can evaluate ourselves. The self concept is thought to have three primary aspects:
The cognitive self
The affective self
The executive self
The affective and executive selves are also known as the felt and active selves respectively, as they refer to the emotional and behavioral components of the self concept. Self knowledge is linked to the cognitive self in that its motives guide our search to gain greater clarity and assurance that our own self concept is an accurate representation of our true self; for this reason the cognitive self is also referred to as the known self. The cognitive self is made up of everything we know (or think we know) about ourselves. This implies physiological properties such as hair color, race, and height etc. ; and psychological properties like beliefs, values, and dislikes to name but a few. Self knowledge just simply means introspecting your behaviour and actions from a third persons view to the various situations faced in life and then trying to identify the causes of these issues in life.
Естелікпен байланысы
Өзін-өзі тану және оның құрылымы біз бастан өткерген оқиғалардың қалай кодталуына, оларды қалай таңдап еске түсіруге/еске алуға және естеліктерді қалай түсіндіру арқылы қандай қорытындылар жасауымызға әсер етеді. Өзіміздің жадымызды талдау арқылы түсіндіруді метажад деп те атауға болады, және ол метатанымның маңызды факторы болып табылады. Жадымыз бен өзімізді тану арасындағы байланыс көп жылдар бойы философия және психология салаларындағы көрнекті ғалымдар тарапынан мойындалған, алайда осы қатынастың нақты сипаттамасы әлі де пікір таласына түсіп жатыр.
Арнайы жады
Зерттеулер көрсеткендей, өзіне қатысты кодталған ақпаратты есте сақтауда артықшылық бар. Соматикалық маркерлер, яғни эмоционалдық күйзеліспен байланысты естеліктер, пайдалы немесе зиянды болуы мүмкін, олардың арасында байланыс бар, бірақ себеп-салдарлық қатынас жоқ, сондықтан оларға сенуге болмайды. Алцгеймер ауруымен ауыратын және өз отбасын тануда қиындық көретін науқастар өзі туралы білімді көрсетпейді.
Естеліктің бөлінуі
Өзін-өзі тану теориялары дәстүрлі түрде өзі туралы білімді қалыптастыратын әртүрлі көздерді ажырата алмады, олар эпизодтық жад және семантикалық жад. Эпизодтық және семантикалық жад – декларативтік жадтың екі жағы, онда фактілер сақталады. Декларативтік жад – процедуралық жадтың түсінікті баламасы, ол үйренген дағдыларымызға қатысты; олар айтуға болатын фактілер емес.
Эпизодикалық жады
Эпизодиялық жад – нақты бір оқиға, сезім және сол оқиғаға байланысты білімдерді сақтайтын, жеке тұлғаның өмірбаяндық жадысы.
Семантикалық жады
Семантикалық жад эпизодтық жад сияқты нақты бір оқиға туралы сақталған ұғымға негізделген білімді білдірмейді. Оның орнына, мағыналар, түсініктер, әлем туралы жалпы білім, фактілер және т.б. жадқа сақтауды қамтиды. Бұл семантикалық білімді жағдай мен жеке ақпараттан тәуелсіз етеді. Семантикалық жад адамға өзі туралы ақпаратты қоса алғанда, қандай да бір ақпаратты еске түсірмей-ақ білуге мүмкіндік береді, яғни сол білімді қалай алғанын саналы түрде еске түсірудің қажеті болмайды.
Өзін-өзі жетілдіру
Өзін-өзі жетілдіру – адамдардың жағымды эмоциялық күйлерді сезінуге және жағымсыз эмоциялық күйлерден қашуға бейімделуімен байланысты. Адамдар өзін-өзі бағалау сезімін арттыру үшін жақсы сезінуге ұмтылады, осылайша өздеріне деген құрметтерін жоғарылатады. Сезімдерге берілген назар басқа теориялардың өзін-өзі жетілдіру қажеттіліктерін бұрынғыдай анықтауынан сәл өзгеше, мысалы, Өзін-өзі бағалаудың тәуелділік моделі. Басқа теоретиктер бұл терминді адамдар өздері туралы жоғары бағалы ойларға ие болуға ұмтылады, "жақсы" екенін сезінудің орнына деп түсіндіреді. Көптеген жағдайларда және мәдениеттерде өзін-өзі құрметтеу сезімі, өзін өте қабілетті немесе қарастырылатын адамдардан жақсы деп ойлау арқылы нығайтылады. Алайда, кейбір жағдайларда және мәдениеттерде өзін-өзі құрметтеу сезімі, өзін орташа немесе тіпті басқалардан нашар деп ойлау арқылы да нығайтылады. Екі жағдайда да, өзі туралы ойлар өзін-өзі бағалау сезімін арттыруға қызмет етеді. Ғаләмдік қажеттілік – өзі туралы кез келген белгілі бір тәсілмен ойлау емес, адамның өзін-өзі бағалау сезімін барынша арттыру қажеттілігі. Өзін-өзі тануға қатысты өзін-өзі жетілдіру мотивінің мәні осы.
Дәлелдері
Батыс қоғамдарында өз құндылығын сезіну, көбінесе өзіңізді жақсы жағынан бағалау арқылы нығайтылады. Осы ретте, өзін-өзі жақсартуға деген қажеттілік адамдарды өздері туралы ақпарат іздеуге жетелейді, нәтижесінде өздерінің оңды және ерекше қасиеттер деп санайтындарына ие екендіктеріне көз жеткізеді. "Өзін-өзі растау теориясы" бөлімін қараңыз.
Бірқалыптылық
Көптеген теоретиктер біздің өзіміз туралы түсінігімізді (демек, өзімізді білуді) өзгертуден қорғауға бейім екенімізге сенеди. Осы тұрақтылыққа ұмтылыс адамдарды өздері туралы рас деп санайтын нәрсеге сәйкес келетін ақпаратты іздеуге және қуана қабылдауға жетелейді; сондай-ақ, олар өз сенімдерімен қайшы келетін ақпараттан қашып, оны қабылдамайды. Бұл құбылыс өзін-өзі растау теориясы деп те аталады. Барлық адамның өзін-өзі тұрақты етуге ұмтылғаны дәлелденбеген; алайда, ол когнитивтік диссонанс теориясы сияқты, басқа да көптеген маңызды теорияларда елеулі рөл атқарды.
Физикалық әлем
Физикалық әлем әдетте өзіңіз туралы ақпараттың жақсы көрінетін және оңай өлшенетін көзі болып табылады. Физикалық әлемнен алуға болатын ақпарат мыналарды қамтиды:
Салмақ – өзіңізді өлшеу арқылы. Күш – қанша салмақ көтере алатыныңызды өлшеу арқылы. Бой – өзіңізді өлшеу арқылы.
Weight by weighing oneself. Strength by measuring how much one can lift. Height by measuring oneself.
Шектеулер
Көптеген қасиеттер физикалық әлемде өлшенбейді, мысалы, мейірімділік, ептілік және адалдық. Тіпті қасиеттерді физикалық әлемге қатысты бағалау мүмкін болған жағдайда да, біз алатын білім, іздеп отырған білімімізден өзгеше болуы мүмкін. Кез келген өлшем – бұл тек жалпы халықтағы немесе басқа бір нақты адамдағы сол қасиеттің деңгейіне шаққандағы салыстырмалы өлшем. Демек, кез келген өлшемнің мәні тек басқалардың өлшемдерімен салыстырғанда ғана түсінікті болады. Осы себепті, көптеген жеке тұлғалық ерекшеліктеріміз әлеуметтік ортамен салыстыру арқылы қалыптасады.
Әлеуметтік салыстыру теориясының күрделілігі
Адамдар өздерін өздерінен сәл жақсырақ жағдайдағы адамдармен салыстыратыны мәлім (бұл жоғары бағытталған салыстыру деп аталады); сондай-ақ, өздерінен сәл нашар немесе кемтар адамдармен (бұл төмен бағытталған салыстыру деп аталады). Өзін-өзі дұрыс тануға деген қажеттілік әлеуметтік салыстыру процесін басқаратын жалғыз немесе ең маңызды фактор емес екенін көрсететін көптеген дәлелдер бар. Өзімізді жақсы сезіну қажеттілігі де әлеуметтік салыстыру процесіне әсер етеді.
Өзін-өзі тексеру
Интроспекция – ішкі дүниеге үңіліп, көзқарас, сезімдер және ойларды мағынасын табу үшін тікелей зерделеу. Өз ойларымен және сезімдерімен санасу кейде мағыналы өзіндік білімге алып келуі мүмкін. Алайда, 1970 жылдардан бері интроспекцияның дәлдігі күмәнді болып келеді. Жалпы алғанда, интроспекция адамдардың өзі және әлем туралы түсіндіру теорияларына сүйенеді, олардың дәлдігі бағалауға тырысатын өзіндік білім түрімен міндетті түрде байланысты емес. Егер бейтаныс адам қатысушының ойлары мен сезімдерін білген болса, ол қатысушының мінез-құлқына немесе олардың комбинациясына қарағанда, қатысушының өзін-өзі бағалау нәтижелерімен көбірек сәйкес келеді. Интроспекция көздерін салыстыру. Адамдар, ойлаудың спонтандық түрлері, ойлаудың әдейі түрлеріне қарағанда, өзіндік түсінуге көбірек көмектеседі деп сенеді. Morewedge, Giblin және Norton (2014) зерттеулерінде, ойдың спонтандығы жоғары болса, нақты ойдың спонтандығы жоғары болса, және ой спонтанды деп қабылданатын болса, өзіндік түсінікке ие болу деғімі жоғары болады. Сонымен қатар, ойға қаншалықты мән берілсе, ол олардың пікірлері мен шешімдеріне соншалықты әсер етеді. Мысалы, адамдардан ойларын еркін жүргізіп, кездейсоқ түрде оларға тартылған адамды ойлауды сұрағанда, олар анықтаған адам оларға, жай ғана тартылған адамды ойлаудан гөрі, көбірек өзіндік түсінік сыйлағанын хабарлады. Бұрынғы кездейсоқ ойлау процесі арқылы анықталған адамға қарағанда, кейінгі әдейі ойлау процесі арқылы анықталған адамға көбірек өзіндік білім берілді, бұл кездейсоқ жағдайдағы адамдарды олар анықтаған адамға көбірек қызығу сезіміне итерді.
Өзін-өзі тексеруге қарсы дәлелдер
Өзін-өзі зерделеу әрқашан өзіңді түсінуге көмектеседі дегенге толық сенуге болмайды. Біз қандай себеппен бір нәрсеге осылай сезінеміз деп көп ойлағанда, кейде шатасып, нағыз өзіңді білуге кедерес келтіруі мүмкін. Өзін-өзі зерделеуге қатысушылар өздерінің болашақ әрекеттерін бақылау тобына қарағанда нашар болжайды және өз таңдаулары мен шешімдеріне аз қанағаттанады. Бұған қоса, өзін-өзі зерделеу сананы ғана зерттеуге мүмкіндік беретінін, ал Фрейд анықтаған және тұжырымдаған санасыз ниеттер мен процестерді ескермейтінін есте ұстау керек.
Өзін-өзі қабылдау процестері
Уилсонның жұмысы адамдардың өздерін неге сезінгендерін әрқашан білмейтіні туралы болжамға негізделген. Бемнің өзін-өзі қабылдау теориясы да осыған ұқсас болжам жасайды. Теория адамдардың өз мінез-құлқына қалай түсіндіріс іздеуімен айналысады. Ол адамдардың не істеп жатқандарын не үшін істеп жатқандарын әрқашан білмейтінін көрсетеді. Мұндай жағдай туғанда, олар өз мінез-құлқының себептерін оның орын алған жағдайында талдау арқылы анықтайды. Мінез-құлқына сырттан қарағандар оны орындаған адам сияқты бірдей қорытындыға келеді. Содан кейін адамдар өздерінің неліктен солай әрекет еткенін түсіндіреді. "Адамдар өздерінің көзқарастарын, эмоцияларын және басқа да ішкі жағдайларын өздерінің ашық мінез-құлқы мен осы мінез-құлқының орын алған жағдайларын бақылау арқылы ішінара "біледі". Осылайша, ішкі сигналдар әлсіз, түсініксіз немесе түсіндіруге келмейтін болса, адам сыртқы бақылаушының орнында болады, ол адамның ішкі жағдайларын анықтау үшін сол сыртқы сигналдарға сүйенуі керек." (Бем, 1972, 2-бет). Теория кең ауқымды құбылыстарға қолданылған. Белгілі бір жағдайларда адамдар өздерінің көзқарастарын, эмоцияларын және мотивтерін теорияда сипатталғандай шығарады. Бұл интроспекцияға ұқсас, бірақ маңызды айырмашылығы бар: интроспекцияда біз өз көзқарастарымызды, сезімдерімізді және мотивтерімізді тікелей зерттейміз. Ал өзін-өзі қабылдау процестерінде біз мінез-құлқымызды талдау арқылы көзқарастарымызды, сезімдерімізді және мотивтерімізді жанама түрде анықтаймыз.
The theory has been applied to a wide range of phenomena. Under particular conditions, people have been shown to infer their attitudes, emotions, and motives, in the same manner described by the theory. Similar to introspection, but with an important difference: with introspection we directly examine our attitudes, feelings and motives. With self perception processes we indirectly infer our attitudes, feelings, and motives by analyzing our behavior.
Себеп-салдарлық сипаттамалар
Себеп-салдарлық атрибуциялар өзін-өзі танудың маңызды көзі болып табылады, әсіресе адамдар оң және теріс оқиғаларға қатысты атрибуциялар жасағанда. Өзін-өзі қабылдау теориясының негізгі элементтері – адамдардың өз әрекеттеріне берген түсіндірмелері, бұл түсіндірмелер себептік атрибуциялар деп аталады. Себеп-салдарлық атрибуциялар "Неге?" деген сұраққа жауап береді, адамның мінез-құлқын (оның ішінде өзіміздікіні де) бір себепке байланыстырып түсіндіру арқылы. Адамдар басқа адамдардың мінез-құлқына қатысты атрибуциялар жасау арқылы да өзін-өзі тануға қол жеткізеді; мысалы, "Егер ешкім маған уақыт өткізгісі келмесе, онда менің жайқалыпты болуым мүмкін".
Өзін-өзі тану
Өзін-өзі қабылдау, яғни адамдар әдетте өзін қалай есептейтіні – қазіргі өзін-өзі көрсетуге ең күшті әсер ететін жеке фактор. Бұл, әсіресе маңызды және жеке бағаны анықтайтын қасиеттер үшін дұрыс. Өзін-өзі қабылдау – өзіндік схема деп те аталады, ол "тұрақты қолжетімді" көптеген кішірек өзіндік схемалардан құралған.
Көңіл күйі
Көңіл күйінің жағдайы позитивті және негативті өз бейнесіне қол жеткізуге әсер етеді. Қуанышты болғанда біз өзіміздің жақсы қасиеттеріміз бен ерекшеліктеріміз туралы көбірек ойлаймыз, ал ренжігенде біздің жаман қасиеттеріміз бен ерекшеліктеріміз көбірек көзге түседі. Бұл байланыс өзіне сенімсіздігі бар адамдар үшін айқынрақ байқалады.
Мақсаттар
Адамдар өздерінің нақты бір бейнелерін қасады түрлі белсендіре алады. Белгілі бір жағдайда қандай рөл ойнағымызды қалағандығымызға қарай, өзіміздің тиісті бейнелерімізді таңдаймыз. Өзіндік бейнелерді белсендіруге әсер ететін мақсаттардың бірі – жақсы сезінуге деген құштарлық.
Әлеуметтік рөлдер
Адамның өзіне қатысты ойлары көбінесе атқаратын әлеуметтік рөліне байланысты болады. Әлеуметтік рөлдер біздің жеке басымызға әсер етеді.
Әлеуметтік контекст және өзін-өзі сипаттау
Адамдар көбінесе өздерін әлеуметтік ортадан ерекшелендіретін тұрғыдан ойлайды. Атрибут неғұрлым ерекше болса, соғұрлым ол өзін сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Ерекшелік топтық идентитінің айқындығына да әсер етеді. Өзін-өзі жіктеу теориясы, адамдардың өздері туралы әлеуметтік топтар немесе түрлі жеке идентитілер тұрғысынан ойлауы, ішінара әлеуметтік контекстке байланысты екенін көрсетеді. Топтық идентитілер топаралық қарым-қатынас жағдайында көбірек көзге түседі.
Топтың көлемі
Топтың мөлшері топтық идентичностьтің маңыздылығына әсер етеді. Азшылық топтар көбірек ерекшеленеді, сондықтан топтық идентичность азшылық топ мүшелері үшін көпшілік топ мүшелеріне қарағанда маңыздырақ болуы керек.
Топтық мәртебе
Топтық мәртебе топтың мөлшерімен бірлесіп, әлеуметтік жекеліктердің айқындығына әсер етеді.
Әлеуметтік контекст және өзін-өзі бағалау
Әлеуметтік орта адамдардың әлеуметтік салыстыру арқылы өздерін қалай бағалайтындарына ықпал етеді.
Контраст әсері
Адамдар өздерін компаниядағы адамдардан белгілі бір қасиет бойынша спектрдің қарама-қарсы полюсінде тұрғандай сезінеді. Дегенмен, бұл әсер негізгі әсер болып табыла ма деген пікірлер айтылуда, себебі ол ассимиляция әсерімен үлесіп жатыр. Ассимиляция әсері бойынша, адамдар қандай да бір жағынан үлгі азаматтармен бірге болғанда өздерін жақсырақ бағалайды. Ассимиляция немесе контраст әсерінің үстемдігі психологиялық жақындық деңгейіне байланысты: әлеуметтік ортамен психологиялық байланысы жоқ адамдарда контраст әсері көрінуі мүмкін. Ал субъект өзінің әлеуметтік ортасымен психологиялық байланыста сезінген кезде ассимиляция әсері пайда болады.
Өзгелер мен өзін-өзі бағалау
Басқалардың көзімен өзіңді елестету, өзің туралы ойларыңа әсер етеді.
Соңғы оқиғалар
Соңғы оқиғалар өзіңіз туралы нақты көзқарастарды тудыруы мүмкін, бұл сәтсіздіктің тікелей салдарынан немесе көңіл-күй арқылы болуы мүмкін. Әсердің күші жеке тұлғалық қасиеттерге байланысты. Мысалы, жоғары өзімдік құндылығы бар адамдар мұндай әсерді көрсетпейді, кейде тіпті керісінше реакция жасайды. Бұрынғы оқиғаларды еске түсіру адамның өзі туралы ойлау әдісіне әсер етеді. Фазио және авторлар бұрынғы оқиғаларға қатысты таңдамалы естелік өзіңізді қабылдауды уақытша белсендіруі мүмкін екенін анықтады, ал бұл қабылдау белсендірілгеннен кейін, біздің мінез-құлқымызды бағыттайды.
Қате түсінік
Қазіргі өзіңді білудегі кемшілік. Сезімдерді емес, себептерді келтіру өзіңді түсінуге кедерілді келтіреді.
Есте сақтау қателігі
Өткен өзің туралы білімнің жетіспеушілігі. Қазіргі заманғы білім өткен шақ туралы білімге тым көп әсер етеді. Қате теориялар жеке өмір деректерін бұрмалайды.
Қате болжау
Болашақ өзіңіз туралы білімнің жетіспеуі. Қазіргі білім болашақ білім туралы болжамдарға тым көп әсер етеді. Эмоционалдық болжамдарға тұрақтылық қателігінің әсері тиюі мүмкін.