Кіріспе
Уолтер Скотттың 1816 жылғы "Антиквар" романы – Уолтер Скотттың Уэверли романдарының үшіншісі. Роман антиквариат кейіпкеріне арналған: әуесқой тарихшы, археолог және күмәнді ескілік заттарды жинаушы. Ол – осы романның атауын беруші кейіпкері және, іс жүзінде, басты кейіпкер. Бірақ Ловел мен Изабелла Уордур кейіпкерлерінің арасындағы махаббат оқиғасы дәстүрлі романдық желіні құрайды. "Антиквар" Скотттың өзіне ең ұнайтын романы болды және оның ең жоғары бағаланған туындыларының бірі саналады. Мысалы, Г. Гриерсон: «Шекспирден басқа, шындық пен поэзияны, реализм мен романтиканы осы деңгейде көркем бейнелей алатын жазушылар көп емес» деп жазған. Скотт романға қосымша жариялаған хабарламасында, оның мақсаты, "Уэверли" және "Гай Мэннеринг" романдары сияқты, белгілі бір кезеңдегі шотланд өмірін суреттеу болғанын айтқан. Бұл кезең – 18-ғасырдың соңғы он жылдығы. Оқиға 1794 жылдың шілде және тамыз айларында өрбітеді. Қысқасы, бұл әдеп-ғұрыптар романы, ал оның тақырыбы – өткеннің қазіргі заманға тигізетін әсері. Романның стилі көбінесе комедиялық, бірақ оның юморы мелодрама мен қайғылы эпизодтармен теңдестіріледі. Скотт романның соңына шотланд сөздерінің түсіндірме сөздігін қосты.
The Antiquary (1816), the third of the Waverley novels by Walter Scott, centres on the character of an antiquary: an amateur historian, archaeologist and collector of items of dubious antiquity. He is the eponymous character and for all practical purposes the hero, though the characters of Lovel and Isabella Wardour provide the conventional love interest. The Antiquary was Scott's own favourite of his novels, and is one of his most critically well regarded works; H. J. C. Grierson, for example, wrote that "Not many, apart from Shakespeare, could write scenes in which truth and poetry, realism and romance, are more wonderfully presented." Scott wrote in an advertisement to the novel that his purpose in writing it, similar to that of his novels Waverley and Guy Mannering, was to document Scottish life of a certain period, in this case the last decade of the 18th century. The action can be located in July and August 1794. It is, in short, a novel of manners, and its theme is the influence of the past on the present. In tone it is predominantly comic, though the humour is offset with episodes of melodrama and pathos. Scott included a glossary of Scottish terms as an appendix to the novel.
Құрамы
Скотт 1815 жылдың қаңтарында «Антикварь» романын жазуға келісім жасады, оның жариялану күні 4 маусым болып белгіленген. Алайда, жылдың көп бөлігі басқа да әлеуметтік және әдеби міндеттемелерге кетіп, олардың ең маңыздысы – Бельгия мен Францияға жасаған сапары болды. Осы сапар нәтижесінде «Ватерлоо алаңы» және «Өлім биі» поэмалары, сондай-ақ Пауылдың туғандарына жазған хаттары жарық көрді. Романды жазу жыл соңында басталған секілді, ал сөздікті есептемегенде, 1816 жылдың сәуір айының ортасына қарай аяқталды.
Басылымдар
The Antiquary 1816 жылы 4 мамырда Эдинбургте Арчибальд Констебл және Ко. баспасында, ал 8 мамырда Лонгман, Херст, Рис, Орм және Браун баспасында Лондонда үш томдық түрінде жарық көрді. 1827 жылға дейінгі «Уэверли» романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. Бағасы – 1 фунт 4 шиллинг (1,20 фунт стерлинг). 6000 данадан тұратын бұл алғашқы басылымнан кейін үш айдан соң қайта қаралып, жаңартылған екінші басылым жарыққа шықты. «18mo Novels and Tales» (1823) және «Magnum» басылымынан басқа, романның кейінгі нұсқаларында автордың қатысқандығына нақты дәлел жоқ. 1823 жылғы мәтіндегі шағын өзгерістердің кейбіреуі Скоттқа жатқызылады, бірақ бұл басылым мәтіндік дамудың соңғы нүктесі болды. 1828 жылдың қазан айында ол романға кіріспе мен түсіндірмелер жазып, мәтінді қайта қарады, бұл «Magnum» басылымында 1829 жылдың қазан және қараша айларында 5- және 6-томдар ретінде жарық көрді. Дэвид Хьюитттің стандартты заманауи басылымы 1995 жылы «Уэверли» романдарының Эдинбург басылымының 3-томы ретінде жарық көрді: ол алғашқы басылымға негізделген, қолжазбадан түзетілген және екінші басылымда енгізілген тілдік өзгерістерді қамтиды; «Magnum» материалы 25a томда келтірілген.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Оқиғаның басында Ловел Эдинбургтен келген дилижанста Олдбакты кездестіреді. Олдбак, ежелгіліктерге қызығушылық танытып, Гордонның «Рим қираған жерлері туралы саяхат» кітабын алып келеді. Кітап Ловелді қызықтырады, бұл Олдбакты таң қалдырады, және олардың ортақ қызығушылығынан екеуі дос болады. Олдбак Ловелді Монкбарнға шақырып, өзінің ежелгі білімін бөлісуге құлшынып тыңдайтын адамды пайдаланады. Ол Ловелге өте қымбатқа сатып алған жер учаскесін көрсетеді, онда «А.Д.Л.Л» деген жазуды табады, Олдбак мұны «Агрикола Дикавит Либенс Любенс» деп түсіндіреді. Жергілікті тіршілікке ие Эди Очилтри, антиквардың тарихына күдікпен қарайды, оқиғадағы ең көңілді көріністердің бірінде (сол жақтағы суретті қараңыз). Олдбак Ловелді жақын досы сэр Артур Вардурмен таныстыруды шешеді. Сэр Артур келгенде, Ловел Артурдың қызы Изабелламен кездеседі және олар бұрын бір-бірін көргенін түсінеді. Ловелдің заңды емес бала екенін білген Изабелла, әкесі олардың некесін мақұлдамайтынын сезінеді. Ловелді жол бойы күтіп тұрғанын көргенде, ол әкесін үйге ұзақ жолмен, жағажайға дейін баруға көндіреді. Бақытына орай, Эди Очилтри біреудің жағажайда су тасқынынан хабарсыз тұтқындалып қалғанын сезіп, Вардурларды тауып, судан құтылуға көмектеседі. Содан кейін Ловел пайда болып, оларды жартастың қабырғасына жақын қауіпсіз жерге жеткізеді. Ақырында Олдбак адамдармен және арқандармен келіп, төртіншісін жардан қауіпсіз жерге көтереді. Кейін Олдбак Ловелді, Вардурларды, оның немересі мен немере інісі Достерсвивильді және пасторды сэр Артурдың меншігіндегі қасиетті Руттың ежелгі қираған жерлеріне алып барады. Олар қираған жерлерде көмілген ежелгі қазына бар деп әңгімелеседі. Капитан М'Интайр Изабелланың назарын өзіне аударады, бірақ ол Ловелге көшкенде М'Интайр ашуға ілеседі. М'Интайр бұл әрекетке ашуланып, Ловелдің әскери қызметте екенін біледі, бірақ өзінің бөлімінде Ловел есімді ешкімді білмейтінін түсінеді және оны осы мәселе бойынша шақырады. Олар жекпе-жекке келісіп, жеке намыстарын қорғау үшін сахнаға оралады. Ловелдің оғы дұрыс тиеді және М'Интайрды жерде қанды қалдырады, ол тұтқындалудан қашу үшін Эдимен бірге қашады. Жасырынып отырғанда, Эди мен Ловел Достерсвивиль мен сэр Артурдың қираған жерлерге қазына іздеп қайтып келгенін көреді. Олар Достерсвивильдің алтын табу үшін сиқырлы қабілеттерін көрсетуге тырысып жатқанын көреді және ол тастың астынан кішкентай сөмке табады. Олар кеткеннен кейін Ловел әскери кемеге мініп кетеді. Достерсвивильдің арамдығын түсінген Олдбак онымен оның алаяқтығы туралы сөйлеседі және сэр Артурды Достерсвивильдің сиқырлы араласуынсыз қазына іздеу үшін қираған жерлерге қайтадан алып барады. Олар Достерсвивиль бұрын қазына тапқан тастың астында қазып, күміске толы сандықты табады, оны сэр Артур дереу үйіне алып кетеді. Эди артында тұрып, Достерсвивильге қосылуға шақырады. Содан кейін ол алаяқтың алдына сандықтың қақпағын көрсетеді, онда «Іздеу 1» деп жазылған. Эди неміс сиқыршысын бұл сөз тіркесі жақын маңда екінші сандық бар екенін, оның ішінде алтын толы екенін сендіреді. Олар түнде қайтып келіп қазып жатыр, бірақ басқа сандықты таба алмайды. Достерсвивиль Эдидің оны мазақтап жатқанын түсіне бастағанда, Стині Маклбакит көлеңкеден секіріп, Достерсвивильді есінен танып қалады. Стині мен Эди Стинінің үйіне қашады, онда Стині оған оқиға кезінде кездейсоқ жиналған Достерсвивильдің әмианын көрсетеді. Эди оны әмиянды қайтарып беруге уәде береді де, кетеді. Өкінішке қарай, Стині бұл дүниеде көп өмір сүрмейді және келесі күні балық аулау апатынан қайтыс болады. Отбасы аза тұтып жатқанда, Стинінің әжесі Элспет ұзақ уақыттан бері есінен танып, Эдиге сақина мен Лорд Гленалланға хабар беруін айтады. Ол жерді Маклбакиттер иеленіп отырған Олдбак табытты тасуға көмектесіп, отбасының ризашылығына орай құрметті сыйлайды. Эди Лорд Гленалланмен кездесіп, оған сақинаны береді және оған Эльспетпен кездесуге баратынын айтады. Гленланн солай істейді және одан өзінің тарихын үйреніп алады. Ол Эвелин Невилл есімді әйелге үйленді, оған анасы жүкті болғаннан кейін оның қарындасы екеніне сендірді. Эвелин теңізге секіріп, өз-өзіне қол жұмсауға тырысады. Ол судан тірідей алынып, баласын туғаннан кейін қайтыс болады. Баланы басқа қызметші Тереза алып, Гленалланның кіші інісі заңды емес ұлы ретінде тәрбиелейді. Гленаллан мұны білмейді. Гленаллан табиғатқа қарсы жасағандай сезінуден ешқашан арыла алмайды. Элспет оған Эвелин оның қарындасы емес екенін және олардың некесі толыққанды заңды екенін айтады. Бұл оның санасын жеңілдетеді және ол ұлын табуға ниет білдіреді. Сонымен қатар, Эди Достерсвивильге шабуыл жасағаны үшін тұтқындалады. Олдбак Достерсвивиль қарақшы екенін дәлелдеп, Эдиді босатады, ол дереу миссияға шығады. Содан кейін Олдбак қарызға батқан сэр Артур тұтқындалғанын және оның үйінен құнды заттар алынып жатқанын естіп біледі. Эди Вардурдың ұлы жіберген ақшамен және тұтқындауды тоқтату туралы бұйрықпен қайтып келеді. Соңында, қателік ұлттық ескерту жүйесін – жақын жерде орналасқан және жау шабуылы туралы ескерту үшін от жағылатын мұнаралар тізбегін іске қосады, және барлығы французтар шабуылдап жатыр деп ойлайды. Олдбак қылышын киіп, қалаға қорғануға көмектесу үшін, сондай-ақ командир рөлін дерлік бірден иеленген жүйелі жиенімен бірге барады. Олар қорғануға дайындалып жатқанда, Лорд Гленаллан жотадан келген таулы әскерлерімен келеді. Соңында Ловел мен капитан Вардур қорғануды басқару үшін келеді, және Ловелдің іс жүзінде Невилл майоры екені белгілі болады. Бұдан әрі, Олдбак майор Невилл Гленалланның ұлы екенін түсінеді, және екеуі қайта қосылады. Майор Невилл келесі Лорд Гленаллан болады және енді Изабелла Вардурға үйленуге болады.
Қабылдау
Көптеген рецензенттер "Антикварь" романы Уэверли мен Гай Мэннинг романдарының жоғары деңгейін сақтайды деген пікірде болды, әсіресе адам табиғатын түсінуде, мінез-құлықты бейнелеуде, сондай-ақ толқындан құтқару және балықшының қосылуы сияқты маңызды эпизодтарда. Эди Очилтри кейіпкері Гай Мэннингтегі Мег Меррилесті еске түсірді, бірақ одан да табиғи бейнеленгендігі үшін ерекше мақтауға ие болды. Оллдбакқа да көбінесе жақсы баға берілді, алайда "Еуропа журналы" оны тым егжей-тегжейлі деп санады. Ловелдің оқиғадан кенеттен суырып алуы және Изабелла Вардурдың әсерсіздігі кемшіліктер ретінде қарастырылды, ал сюжет жалпы алғанда нашар құрылған деп бағаланды, әсіресе соңының кенеттен аяқталуы сынға түсті. "Айлық шолу", "Тоқсандық шолу" және "Жаңа айлық журнал" автордың алғашқы үш романдағы жоспарлылық туралы мәлімдемесін кейіннен айтылған ақылдылық деп есептеді.