Кіріспе

Диалектологиялық тұрғыдан алғанда, словен диалектілері ( , ) – бұл көне словен тілінен, оңтүстік славян тілінен, оның қазіргі стандартталған түрі стандартты словен тілінен дамыған, аймақтық ерекшеліктері бар түрлер. Бұл Хорватиядағы бірнеше диалектіні де қамтиды, ең бастысы – Батыс Горан диалектісі, ол іс жүзінде Костель диалектісі болып табылады. Шындығында, Хорватияда сөйлейтін адамдар өздерін хорват тілінде сөйлейтіндер деп санайды, бұл Франциядан бері он ғасырлық мемлекеттік шекараның диалекттер арқылы өтуінің нәтижесі. Сонымен қатар, словен тілінде орналасқан екі диалект (және сөйлейтіндер өздерін словен тілінде сөйлейтіндер деп атайды) словен тілінен дамыған жоқ (оң жақтағы картада көрсетілмеген). Чичария диалектісі – шакав диалектісі, ал Ақ Карниоланың бір бөлігі түрік шапқыншылығы кезінде сербтермен қоныстанған, сондықтан онда штокав тілінде сөйленеді. Словения тілінде кем дегенде 48 диалект (narečja) және 13 субдиалект (podnarečja) бар деп есептеледі. Диалектілердің нақты саны туралы пікірлер әртүрлі, 50-ден 7-ге дейін жетеді. Фран Рамовш институты жариялаған ресми тізімде 48 диалект және 13 субдиалект көрсетілген, бірақ ол словен тілінде сөйлейтін барлық диалектіні қамтиды. Чичария диалектісі жеке диалект ретінде енгізілген, ал Ақ Карниоладағы штокав диалектісі Оңтүстік Ақ Карниола диалектісімен біріктірілген. Дегенмен, ресми тізімге жақында ғана Костель диалектісінен өзгеше дамығандығы анықталған Чабар диалектісі қосылмаған. Сондықтан, бұл жіктемеде 48 диалект және 13 субдиалект бар. Диалектілердің арасындағы айырмашылық соншалықты үлкен, бір диалектті сөйлейтін адамның екінші диалектті түсінуі өте қиын болуы мүмкін, әсіресе егер олар әртүрлі аймақтық топқа жатса. Диалектілері күшті ерекшеленетін сөйлейтіндер бір-бірін түсіну үшін стандартты словен тіліне жақындауға тырысады. Бұл ереженің жалғыз ерекшелігі – Ресиан диалектісі, ол ең оқшауланған диалект, және сөйлейтіндер словен мектептеріне бару мүмкіндігіне ие болмағандықтан, стандартты словен тілімен мүлдем таныс емес. Словения диалектілері оңтүстік славян диалектілер континуумының бір бөлігі болып табылады, оңтүстік-шығысқа қарай серб-хорват кавкав диалектісіне, оңтүстік-батысқа қарай шакав диалектісіне өтеді, сонымен қатар батыста фриуль және итальян тілдерімен, солтүстікте неміс тілімен және солтүстік-шығыста венгр тілімен шектеседі. Диалектілер негізінен Словенияда таралған, бірақ сонымен қатар көршілес елдерде – Австрияда, Италияда, Хорватияда және Венгрияда да кездеседі.

Қосындылар

Дауыстылардың өзгеруімен қатар, дауыссыз дамыды, бірақ оның өзгеруі аз болды. Өзгерістер келесідей болды: Сондықтан стандартты словен тілінде екі екпін де қолданылады, бірақ өзгермеген екпінге басымдық беріледі. Аз ғана диалекттерде болған басқа өзгерістер: ал тік бөліністегілер "диалект негіздері" деп аталады. Диалекттерде бірнеше кіші диалекттер болуы мүмкін және олар микродиалекттерге бөлінеді (сөздік мағынасында – тілдер).

Көлденең бөлу

Қазіргі кездегі көлденең бөлу 1935 жылы Рамовш ұсынған бөлудің жетілдірілген нұсқасы болып табылады. Ол диалекттерді диалекттің жалпы дыбысталуы мен сезімі бойынша топтастырды, себебі көптеген словендер тиісті зерттеулерге дейін диалекттерді осылай бөліп келген. Жағалау диалектілер тобы (primorska narečna skupina), Словения жағалауының көп бөлігінде (Толмин мен Черкно аймақтарынан басқа, онда Ровте диалектілері қолданылады) және Ішкі Карниоланың батыс бөлігінде сөйленеді; сондай-ақ итальяндық Триест және Гориция провинцияларында, сонымен қатар шығыс Фриулидің таулы аймақтарында (Венеция Словениясы мен Резия) словендер сөйлейді. Бұл топқа өте әртүрлі диалектілер кіреді. Басқа ерекшеліктерімен қатар, ол оңтүстік диалектісінен де қарыз алған yat > ie және o > uo дыфтонгизациясымен сипатталады. Бұл топтағы батыс диалектілері биіктік акцентін сақтаған, ал қалғандары тоналды емес акцентке ие, ал кейбіреулері тіпті ұзақ және қысқа дауыстылар арасында айырмашылық жасамайды. Ровте диалектілер тобы (rovtarska narečna skupina), Батыс Орталық Словенияның таулы аймақтарында, Словения жағалауы, Жоғарғы Карниола және Ішкі Карниола арасындағы шекарада, Толмин, Шкофья Лока және Врхника қалалары арасындағы үшбұрышта сөйленеді. Басқа ерекшеліктерінің ішінде бұл топқа ұзын дифтонгалдық ie және uo дыбыстарының қысқаруы, аканье және жалпы g дыбысының дамуы тән. Жоғарғы Карниола диалектілер тобы (gorenjska narečna skupina), Жоғарғы Карниоланың көп бөлігінде және Люблянада сөйленеді. Басқа ерекшеліктерімен қатар, бұл топқа монофтонгталды басатын дауыстылар, өткір жартылай дауысты, биіктік акценті, стандартты айналмалы ауысу және кейбір ерекшеліктермен екі акценттік кері қайту тән. Ол о және е дыбыстарының алдындағы тарлау, аканье (о дыбысының а-ға дейін азаюы) акценттен кейінгі жағдайда және күшті синкоппен сипатталады. g дыбысының ішінара дамуы, екі жақты w дыбысының сақталуы және жұмсақ l’ және ń дыбыстарының жалпы қатаюы байқалады. Төменгі Карниола диалектілер тобы (dolenjska narečna skupina), Төменгі Карниоланың көп бөлігінде және Ішкі Карниоланың шығыс жартысында сөйленеді. Басқа ерекшеліктерінің ішінде бұл топқа дыбыс акценті, кең дифтонгизация (ei̯, ie, ou̯), a түсті ə, o > u ауысуы және ішінара аканье тән. Штирия диалектілер тобы (štajerska narečna skupina), орталық және шығыс словендік Штирияда, Төменгі Сава аңғарында және Орталық Сава аңғарында сөйленеді. Бұл топтың ерекшеліктері – акценттің жоғалуы, тондық жоғары және ұзартылған басатын буындар, қысқа басатын буындардың ұзартылуы, сонымен қатар аумақтың шығыс бөлігінде a > o̧ және u > ü дыбыстарының жиі пайда болуы. Паннония диалектілер тобы (panonska narečna skupina) немесе солтүстік-шығыс диалектілер тобы, солтүстік-шығыс Словенияда (Прекмурье, Словенияның шығыс аймақтарында) және венгр словендері арасында сөйленеді. Басқа ерекшеліктерінің ішінде бұл топқа дыбыс акцентінің жоғалуы, ұзартылмаған қысқа буындар және қысқа буындарда жаңа өткірлік тән. Көлденең бөлу кәсіби әдебиетте әртүрлі тілдік емес және тілдік факторларға негізделген. Тілдік емес факторларға қоныстану үлгілері мен географиялық ерекшеліктер (өзендер, таулар) кіреді, олар әртүрлі изоглостардың қалыптасуына көмектесті. Лингвистикалық факторларға белгілі бір дәрежеде славян емес тілдермен тілдік байланыс, әсіресе фонологиялық және прозодикалық элементтер, ал аздап сөздің қалыптасуы, лексикалық және флекциялық элементтер жатады.