Кіріспе
Заңды аудитор Coderal
Қаржылық есептіліктің аудитінде алаяқтыққа қатысты аудиторлық стандарттар туралы мәлімдеме № 99, көбінесе SAS 99 деп қысқартылады, – бұл 2002 жылдың қазан айында Америка аттестатталған бухгалтерлер институтының (AICPA) Аудиторлық стандарттар кеңесі шығарған аудиторлық мәлімдеме. Алғашқы нұсқасы 2002 жылдың ақпан айында таратылды. PCAOB AS 2401 стандартын қараңыз. SAS 99, SAS 82 стандартын алмастырады және ішінара Enron, WorldCom, Adelphia және Tyco компанияларындағы заманауи есептік жанжалдарға жауап ретінде шығарылды. Стандартқа Халықаралық аудит және қамтамасыз ету стандарттары жөніндегі кеңес сияқты түрлі тараптардан алынған ұсыныстар енгізілген. SAS 99 2002 жылғы 15 желтоқсаннан басталатын немесе одан кейінгі кезеңдерге қатысты қаржылық есептіліктің аудиті үшін күшіне енді.
Statement on Auditing Standards No. 99: Consideration of Fraud in a Financial Statement Audit, commonly abbreviated as SAS 99, is an auditing statement issued by the Auditing Standards Board of the American Institute of Certified Public Accountants (AICPA) in October 2002. The original exposure draft was distributed in February 2002. Please see PCAOB AS 2401. SAS 99, which supersedes SAS 82, was issued partly in response to contemporary accounting scandals at Enron, WorldCom, Adelphia, and Tyco. The standard incorporates recommendations from various contributors including the International Auditing & Assurance Standards Board. SAS 99 became effective for audits of financial statements for periods beginning on or after December 15, 2002.
Алдамшылық пен оның сипаттамаларын сипаттайды.
SAS 99 алаяқтықты қаржылық есептіліктерде маңызды бұрмалаушылықтарға алып келетін қасақана әрекет ретінде анықтайды. Алаяқтықтың екі түрі қарастырылады: қаржылық есептіліктің жалған көрсетілуінен туындайтын бұрмалаушылықтар (мысалы, есептік жазбаларды жоғарылату немесе төмендету) және активтерді жымқырудан туындайтын бұрмалаушылықтар (мысалы, активтерді ұрлау немесе алаяқтық шығыстар). Стандарт алаяқтық үшбұрышын сипаттайды. Әдетте, алаяқтық орын алғанда үш «алаяқтық үшбұрышы» шартының барлығы да болады. Біріншіден, алаяқтық жасауға себеп болатын ынта немесе қысым бар. Екіншіден, алаяқтық жасауға мүмкіндік бар (мысалы, бақылаудың жоқтығы, тиімсіз бақылау немесе басқарудың бақылауды жоңдау мүмкіндігі). Үшіншіден, алаяқтық жасаушы адамдар алаяқтықтың дұрыстығын өздеріне түсіндіруге мүмкіндік беретін көзқарасқа ие.
"Брейн-шорм" сессияларын қажет етеді, онда ұйымның қаржылық есептілігі қалай және қай жерде алаяқтықтан туындаған маңызды қателіктерге ұшырауы мүмкін екендігі талқыланады.
Бұл талап аудиторлық стандарттардағы жаңа ұғым және оның екі басты мақсаты бар. Бірінші мақсат – сарапты команда мүшелерінің клиенттермен тәжірибесін бөлісіп, алаяқтық қалай жасалуы және жасырылуы мүмкін екендігі туралы ой бөлісуге мүмкіндік беру. Екінші мақсат – аудитті жүргізу үшін "жоғарыдан" дұрыс көзқарас қалыптастыру. Ойқозғау отырысы кәсіби күмәнділіктің дұрыс деңгейін көрсететін және бүкіл аудит мәдениетін қалыптастыратын тәсілмен өткізілуі керек.
Аудитордан жиналған ақпаратты маңызды қателіктерге әкелуі мүмкін тәуекелдерді анықтау үшін пайдалануды талап етеді.
Бұл бөлім тәуекелдерді анықтау және бағалау бойынша нұсқаулықтар мен қолдау ұсынады. Ол аудиторларды алаяқтық тәуекелдерін бағалау туралы ойлау жолын өзгертуге шақырады. Аудиторлар тәуекелдерді анықтап, олардың маңызды бұрмалаушылыққа қалай әкелуі мүмкін екенін сараптап шығаруы керек. Бұл бөлімде кірістің дұрыс есептелмеуі және басқарудың бақылау жүйесін айналып өтуі мәселелеріне ерекше назар берілуі тиіс.
Аудитордан маңызды қателіктердің анықталған тәуекелдерін қарастыратын кәсіпорынның бағдарламалары мен бақылауларын бағалауды талап етеді.
SAS 99 ірі және шағын бизнес үшін бағдарламалар мен бақылаулардың нақты мысалдарымен қамтамасыз етеді. Аудитор анықталған алаяқтық тәуекелдерін азайтатын бақылауларды қарастыру керек.
Аудитордан аудит барысында алаяқтыққа байланысты маңызды қателіктердің тәуекелдерін бағалауды және аудит аяқталғаннан кейін аудиторлық процедуралардың жинақталған нәтижелері мен басқа да байқаулардың бағалауға әсер етуін бағалауды талап етеді.
Стандарт аудит барысында алаяқтылыққа күдіс тудыруы мүмкін жағдайлардың мысалдарымен таныстырады. Мысалы, басшылық аудиторларды маңызды IT операцияларын қамтамасыз ететін қызметкерлермен, оның ішінде қауіпсіздік, жұмыс істеу және жүйелерді дамыту салаларындағы мамандармен кездесуге рұқсат бермейді. Аудиторлар өздері жүргізген тексерулердің нәтижелері олардың қорытындысына қалай әсер ететінін бағалауы керек.
Аудитордың басшыға, аудит комитетіне және басқаларға алаяқтық туралы хабарласуына қатысты нұсқаулар береді.
Стандартқа сәйкес, алаяқтық болуы мүмкін екенін көрсететін кез келген дерек басшылыққа және басқа да тиісті тұлғаларға хабарлануы тиіс. Бұл мәселенің ауырлығы шамалы.
Құжаттамалық талаптарды сипаттайды.
SAS 99 бұрынғы стандарттың құжаттама талаптарын едәуір кеңейтеді. Аудиторлар мыналарды құжаттауы тиіс: 1) ой-қиялы сессиясы қалай және қашан өтті, кімдер қатысты; 2) алаяқтық тәуекелін анықтау және бағалау үшін ақпарат алуға бағытталған рәсімдер; 3) алаяқтық салдарынан маңызды қателіктердің нақты тәуекелдері (оның ішінде кірісті тану мәселелері жөніндегі талқылау міндетті түрде қамтылуы тиіс) және аудитордың осы тәуекелдерге жауабы; 4) басқарудың бақылауды жою тәуекеліне қатысты рәсімдердің нәтижелері; 5) қосымша аудиторлық рәсімдерге немесе басқа да шараларға әкелген жағдайлар мен талдамалық байланыстар; 6) басқаруға және басқа да тараптарға алаяқтық туралы берілген хабарламалардың мазмұны.
SAS 99-ды сынға алу
Стандартқа қатысты негізгі сын – көптеген процедуралар міндетті емес, тек ұсынылып отыр. Мысалы, аудиторлар күтпеген тексерулерді қарастыруы керек, мысалы, ескертпестен түгендеуге келу. Бірақ іс жүзінде аудиторлар клиенттерге қандай инвентаризациялық орындарды "қарап отыратынын" көбінесе хабарлайды. Клиенттерге қандай орындар тексерілетінін айту, қорды заңсыз өзгертуге мүмкіндік береді. Сол сияқты, SAS 99 күтулердегі қарама-қайшылықты жоймайды деген сын да бар. Стандарттағы нұсқаулар мен ұсыныстар мамандыққа деген үміттерді арттырады. Осының салдарынан аудиторлар SAS 99 талаптарын алаяқтықты анықтау үшін қажетті жұмыстың ең төменгі деңгейі деп қарастыруы керек. Олар SAS 99-да ұсынылған процедуралардың бірін орындамау туралы шешімдерін қорғауға дайын болуы тиіс.