Кіріспе

Нәрестелерді қозғалысын шектейтін орау тәжірибесі.

Шақару – нәрестелерді жамылғыға немесе осыған ұқсас матаға орап, олардың аяқ-қолдарын қатты шектеу арқылы жасалатын ежелгі тәжірибе. Нәрестелерді одан да қатты шектеу үшін шақару белдеулері жиі қолданылған. 17 ғасырда шақару сәннен шықты. Кейбір авторлар шақарудың қайтадан танымал бола бастағанын айтады, бірақ медициналық және психологиялық пікірлер шақарудың әсеріне көбінесе қарсы. Кейбір қазіргі медициналық зерттеулер шақарудың нәрестелердің ұйықтап қалуына және ұйықтауын сақтауына көмектесетінін, сондай-ақ нәрестенің жатып ұйықтау позыциясын сақтауға көмектесетінін, бұл кенеттен нәрестелер өлімі синдромының (КНӨС) қаупін азайтады. Дегенмен, тағы бір зерттеу шақарудың КНӨС қаупін арттыратынын көрсетті. Сонымен қатар, жаңа мәліметтер кейбір шақару техникалары жамбас дисплазиясының даму қаупін арттыруы мүмкін екенін көрсетеді.

Қазіргі заманғы орамал

Ортағасырлық Мадонна мен Бала бейнеленген суреттердегі орамалар қазір мақтадан жасалған қабылдау жамылғыларымен, мақтадан жасалған муслин орамалармен немесе арнайы «қанатты» нәресте орамаларымен алмастырылды. Қазіргі заманғы орамаға орау балаларды тыныштандырудың және ашуланған нәрестелерді ұйықтатудың, сондай-ақ балалардың ұйқысын ұзартудың және оянуды азайтудың танымал тәсілі болып табылады. 1990 жылдардың басынан бері медициналық қауым балаларды ұйқыға арт жағымен жатқызуды ұсынады, бұл кенеттен сүректік өлім синдромы (ССОС) қаупін азайтуға көмектеседі. Зерттеулер орамаға оралған балалар арт жағымен жатқанда жақсы ұйықтайтынын көрсеткендіктен, орамаға орау одан әрі танымал болып, ата-аналар қауіпті қарнымен жату позысынан аулақ болу үшін осы әдісті жиі қолданады. Орамаға орау жаңа туған нәрестелерді Моро рефлексінен оянудан да сақтайды. Қазіргі заманғы арнайы нәресте орамалары дәстүрлі шаршы жамылғымен қарағанда баланы орауды жеңілдету үшін жасалған. Олар әдетте үшбұрышты, «Т» немесе «Y» пішіндес матадан жасалған жамылғылар болып келеді, «қанаттары» бар, олар баланы денесіне немесе иығынан төмен және баланы астынан айналдыра бүктеледі. Бұл өнімдердің кейбіреулері Velcro таспаларын немесе басқа да бекіткіштерді қолданады. Кейбір ата-аналар қолданудың қарапайымдығына байланысты арнайы құрылғыны қалайды, ал көптеген ата-аналар үлкен шаршы қабылдау жамылғысын немесе ораманы таңдайды, өйткені олармен тығыз және жекеленген қондыруға қол жеткізеді және бала жамылғыдан өспейді. Жамбас дисплазиясының қаупін болдырмау үшін орама баланы жамбасында еркін қозғала алатындай етіп оралуы керек. Бұл үлкен жамылғымен оңай орындалады, ол қолдарды ұстап, аяқтардың икемділігін сақтайды, сонымен қатар дұрыс жамбас дамуына мүмкіндік береді. Бала 4-5 айға келгенде, айналуды үйренген кезде, ата-аналар мен күтушілер баланы орамадан шектеусіз жамылғыға ауыстыруы керек. Егер бала айнала алатын болса, онда айналғаннан кейін басын түзету үшін қолдары мен қолының бос болуы маңызды. Дәстүрлі орамада баланы байлау үшін жалпақ жіптер қолданылады; оларды тым қатты байламауға көңіл болу керек, әйтпесе қан ағыны шектеледі.

Өңірлік айырмашылықтар

Әлі күнге дейін бүкіл әлемде орау практикасы қолданылып келеді. Кейбір елдерде нәрестелерді орау стандартты күтім болып саналады. Мысалы, Түркияда барлық нәрестелердің 93,1%-ы дәстүрлі тәсілмен оралады. Адам қатынастары аймақтық жинағының (HRAF) мәліметтері бойынша, құрылмай қалған қазіргі заманғы мәдениеттердің 39%-ы нәрестелерді орайтынын көрсетеді; ал тағы 19%-ы нәрестелердің қозғалысын шектеудің басқа да әдістерін пайдаланады. Кейбір авторлар АҚШ, Ұлыбритания және Нидерландыда орау танымалдылығы артып келеді деп санайды. Ұлыбританиядағы зерттеу көрсеткендей, нәрестелердің 19,4%-ы түнгі уақытта оралады. Германияда орау әдеттегі күтім шарасы ретінде қолданылмайды. Мысалы, Папусек еңбегіндегі реттеу бұзылыстары туралы стандартты жұмысында орау туралы еш айтылмаған.

Медициналық қолданыстар

Медициналық шара ретінде таңу, нақты шектеулі қолданылу саласымен, миы органикалық түрде зақымдалған немесе көп жылайтын ерте туған сәбилерді күтуде қолданылады. Сонымен қатар, таңу сопақшадан қан алу сияқты процедуралар кезіндегі ауырсынуды азайту үшін де пайдаланылады. Бұл ерте туған сәбилерді (өте төмен салмақты сәбилерді) тек жеңіл ғана таңуға болады. Оның мақсаты – әлсіз қолдарды денеге жақын ұстап, белгілі бір қимылдар жасауға мүмкіндік беру. Бұл "таңу" дәстүрлі, тартылған күйдегі таңудан мүлдем өзгеше.

Психологиялық және физиологиялық әсерлері

Қазіргі медициналық зерттеулерде ораудың қолданылатын формасы тарихи формаларға қарағанда әлдеқайда қысқа және жеңілдетілген. Липтон және авторлардың 1965 жылғы классикалық зерттеуі ораудың қазіргі заманғы формасын қарастырды. Зерттеушілер нәрестелерді тығыз ораудың екі негізгі әсерін сипаттады: олар моторлық жағынан тыныш болады және көп ұйықтайды. Бұл әсерлер жүрек соғуы, ұйқы ұзақтығы және жылау ұзақтығы сияқты әртүрлі психофизиологиялық параметрлер арқылы анықталады. 2007 жылы голланд биологы ван Слювеннің зерттеу тобы орау және оның әсерлері туралы медициналық зерттеулердің соңғы мета-талдауында осы тұжырымды растады. Алайда, бұл зерттеулердің шектеулі ауқымын ескеру қажет, өйткені ван Слювен және авторлардың атап көрсеткен көптеген оң әсерлері қалыпты дамыған жаңа туған нәрестелерге емес, керісінше, денсаулығы нашар нәрестелерге – яғни, мерзімінен бұрын туған және миында зақымдануы бар нәрестелерге қатысты. Орау REM ұйқысын (белсенді ұйқы) және ұйқының жалпы ұзақтығын арттырады. Ораутың жоғары деңгейдегі жылауды реттеуге қатысты әсері осылай сенімді емес: орау қолданылғанда балаларға бірден "тыныштық" сезімі пайда болады, бірақ бірнеше күннен кейін орау арқылы тұрақтылықты енгізудің әсері өздігінен тұрақтылықпен бірдей болады. Басқаша айтқанда, бірнеше күннен кейін орау мүлдем қажет емес. Сондықтан, ораудың ықтимал тәуекелдерін қарастыру қажет емес, өйткені әсері тек қысқа мерзімді болады, ал кейіннен ол елеусіз болады.

Қозғалыс қабілетін дамыту

Американың жергілікті халықтарына қатысты екі зерттеу нәтижесінде, бесік тақтаның қолдануын шектеу нәтижесінде баланың жүруінің кешігуі анықталған жоқ. Моторлық дамудың басқа салаларында тіпті жеңіл шектеулер болған жағдайда да дамудың айқын кешігулері байқалады. Жапондық зерттеуде сабақша (эжико) қолдану баланың жүруін кешіктіреді деген қорытынды жасалды. Ал, австриялық ескі зерттеуде, орамалға оралған албандық нәрестелердің илемелеу және қолдарымен заттарға жете алмауы анықталды. Бұл, орамалға ораудың моторлық дағдыларға тигізетін зиянына қатысты толыққанды ғылыми зерттеулердің қажеттігін көрсетеді.

Сәбидің кенеттен өлімі синдромы

Балаларды ораудың сәбилердің кенеттен өлімі синдромына (SIDS) тигізетін әсері белгісіз. 2016 жылғы шолу нәтижесінде, әсіресе ұйықтағанда қарнымен немесе бүйірімен жатқан сәбилерде балаларды орау SIDS қаупін арттыратынына қатысты алғашқы дәлелдер табылды. Балаларды ораудың мақсаты – SIDS-тің алдын алу үшін оларды арқаларымен ұйықтату еді. Балаларды ораудың өзі SIDS-тің алдын алу факторы ретінде қарастырылмайды. Сәбилер қарнымен ұйықтағанда орау қауіпті тіпті арттыруы мүмкін; ал арқаларымен ұйықтағанда қауіпті азайтады. Жақында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, балаларды орау SIDS үшін қауіпті фактор болып табылады, дегенмен бұрын оның керісінше деп есептелген. SIDS-тен қайтыс болған сәбилердің 24%-ы оралған, ал бақылау тобында тек 6%-ы ғана оралған.

Құжатталған теріс әсерлер

Бірнеше эмпирикалық зерттеулер ораудың теріс әсерлерін көрсетеді. Орау, әсіресе дәстүрлі түрде оралғанда, жамбас дисплазиясының қаупін арттырады. Тығыз орау, әсіресе басы жабық болса, баланың дене температурасын төмендету қабілетін азайтады, бұл гипертермияға алып келуі мүмкін. Бір жағдайда, тым қатты оралған бала гипертермиядан қайтыс болды. Бір зерттеуде орау тыныс алу инфекцияларын дамыту қаупін төрт есеге арттырды. Бір педиатр өз үлгісінде тығыз оралған және дәстүрлі бесікте жатқан нәрестелердің басының артқы бөлігінің жалпақ болғанын анықтады. Кеудеге тығыз орау немесе орау пневмонияға шалдығу қаупін арттырады. Дәстүрлі тығыз орау балаға қысымшыл киім кигізіп, қолын қимылдатып, өзін-өзі тыныштандыру мүмкіндігін жояды. Босану палаталарындағы орау практикасы туралы Bystrova және авторлар жасаған ең маңызды зерттеуде, туғаннан кейінгі сағаттарда орау туғаннан кейінгі салмақ жоғалтудан кейін жазылуды кешіктіреді. Ана мен баланың терімен теріге тікелей жанасуы туғаннан кейінгі сағаттарда жазылуға оң әсер етеді. Терімен теріге жанасу туу стресін азайтуға көмектеседі, нәрестелер балалар үйінде оралғандарға қарағанда дене температурасын жақсы сақтайды. Bystrova жасаған тағы бір зерттеу орау жағдайында аналық мінез-құлықтың нашар дамығанын және ана-бала арасындағы өзара әрекеттестіктің төмендегенін көрсетеді.