1974 жылғы Кипр әскери қақтығысы және Түркияның басып кіруі

Кіріспе

1974 жылғы Кипрдегі әскери қақтығыс – 1974 жылғы түрік шабуылы.

Түрік шабуылы 1974 жылдың 20 шілдесінде Кипрге басталды және келесі айда екі кезеңде жалғасты. Бұл оқиға грек және түрік кипрліктері арасындағы қақтығыстар мен зорлық-зомбылық аясында, ал бес күн бұрын грек әскери хунтасы қолдаған Кипр төңкерісіне жауап ретінде болды. Оның нәтижесінде аралдың солтүстік бөлігі түрік әскерлерімен басылып алынды және оккупацияланды. Төңкеріс Грекиядағы әскери хунтаның бұйрығымен жасалды және Кипр Ұлттық гвардиясы EOKA B ұйымымен бірлесіп ұйымдастырылды. Ол Кипр президенті, архиепископ Макарий III-ті қызметтен шеттетуге және Никос Сампсонды оның орнына тағайындауға әкелді. Төңкерістің мақсаты – Кипрдің Грекиямен бірігуі (энозис) және Кипр Грек Республикасының жариялануы еді. Түрік әскерлері 20 шілдеде Кипрға қонды және атысты тоқтатуға дейін аралдың 3%-ын басып алды. Грекиядағы әскери хунта құлап, оның орнына азаматтық үкімет келді. Бейбіт келіссөздердің сәтсіз аяқталуынан кейін, түрік күштері 1974 жылдың тамызында бастапқы жағажайларын кеңейтіп, аралдың шамамен 36%-ын басып алды. 1974 жылдың тамызындағы атысты тоқтату желісі Кипрдегі Біріккен Ұлттар Ұйымының буферлік аймағына айналды және көбінесе "Жасыл желі" деп аталады. Аралдың солтүстік бөлігінен шамамен 150 000 адам (Кипрдің жалпы халқының төрттен бірінен астам және грек кипрліктерінің үштен бірі) қоныс аударды, онда грек кипрліктері халықтың 80%-ын құрады. Келесі жыл ішінде шамамен 60 000 түрік кипрлігі, яғни түрік кипрліктерінің жартысы оңтүстіктен солтүстікке көшірілді. Түрік шабуылы Кипрдің БҰҰ бақылауындағы "Жасыл желі" бойымен бөлінуімен және солтүстікте Кипрдің де-факто автономиялық түрік әкімшілігінің құрылуымен аяқталды. 1983 жылы Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы (ТТР) тәуелсіздігін жариялады, бірақ оны тек Түркия ғана мойындайды. Халықаралық қауымдастық ТТР аумағын Кипр Республикасының Түркия басып алған аймағы деп санайды. Оккупация халықаралық құқық бойынша заңсыз деп есептеледі, Кипр Еуропалық Одақтың мүшесі болғаннан бері Еуропалық Одақ аумағын заңсыз басып алумен теңестіріледі.

The Turkish invasion of Cyprus began on 20 July 1974 and progressed in two phases over the following month. Taking place upon a background of intercommunal violence between Greek and Turkish Cypriots, and in response to a Greek junta sponsored Cypriot coup d'état five days earlier, it led to the Turkish capture and occupation of the northern part of the island. The coup was ordered by the military junta in Greece and staged by the Cypriot National Guard in conjunction with EOKA B. It deposed the Cypriot president Archbishop Makarios III and installed Nikos Sampson. The aim of the coup was the union (enosis) of Cyprus with Greece, and the Hellenic Republic of Cyprus to be declared. The Turkish forces landed in Cyprus on 20 July and captured 3% of the island before a ceasefire was declared. The Greek military junta collapsed and was replaced by a civilian government. Following the breakdown of peace talks, Turkish forces enlarged their original beachhead in August 1974 resulting in the capture of approximately 36% of the island. The ceasefire line from August 1974 became the United Nations Buffer Zone in Cyprus and is commonly referred to as the Green Line. Around 150,000 people (amounting to more than one quarter of the total population of Cyprus, and to one third of its Greek Cypriot population) were displaced from the northern part of the island, where Greek Cypriots had constituted 80% of the population. Over the course of the next year, roughly 60,000 Turkish Cypriots, amounting to half the Turkish Cypriot population, were displaced from the south to the north. The Turkish invasion ended in the partition of Cyprus along the UN monitored Green Line, which still divides Cyprus, and the formation of a de facto Autonomous Turkish Cypriot Administration in the north. In 1983, the Turkish Republic of Northern Cyprus (TRNC) declared independence, although Turkey is the only country that recognises it. The international community considers the TRNC's territory as Turkish occupied territory of the Republic of Cyprus. The occupation is viewed as illegal under international law, amounting to illegal occupation of European Union territory since Cyprus became a member.

Осман және ағылшын билігі

1571 жылы Кипр аралы Осман империясы тарапынан басып алынды, бұл Осман-Венеция соғысының (1570–1573) нәтижесі болды. 300 жылдық Осман билігінен кейін, арал және оның халқы 1878 жылы Берлин конгресінде Ұлыбритания мен Осман империясы арасында қол жеткізілген Кипр конвенциясы арқылы Ұлыбританияға жалға берілді. 1914 жылдың 5 қарашасында Осман империясының Бірінші дүниежүзілік соғысқа Орталық державалардың жағынан қатысуына жауап ретінде Ұлыбритания Кипрді (сондай-ақ Мысыр мен Суданды) Британ империясының протектораты деп ресми жариялады. Шарттың 21-бабы Кипрде тұратын түрік азаматтарына 2 жыл ішінде аралды тастап кетуге немесе британдық азаматтыққа қалуға мүмкіндік берді. Дегенмен, екі қауымның элиталары да өздерінің әлеуметтік жағынан дамыған және білімді екендігіне сенеді, сондықтан олар материктегілерден өзгеше болды. Грек және түрік кипрліктері көп жылдар бойы бейбіт түрде қатар өмір сүрді. Жалпы алғанда, екі этникалық қауымды екі ұлттық қауымға айналдыруға үш негізгі фактор ықпал етті: білім беру, британдық отаршылдық саясаты және экономикалық дамумен қатар жүрген аралдық діни ілімдер. Білім беру, әсіресе, балалық және жас шақта кипрліктерге әсер еткендіктен, ең маңыздысы болды; білім беру қауымдар арасындағы антагонизмді таратудың басты құралы болды. Британдық отаршылдық саясаты, мысалы, «бөліп билеу» принципі, отарлық үстемдікке төнген қауіпті азайту стратегиясы ретінде этникалық поляризацияны ынталандырды. Мысалы, 1950 жылдары грек кипрліктерінің көтерілісі кезінде Отарлық кеңсесі көмекші полицияның құрамын кеңейтті және 1955 жылдың қыркүйегінде EOKA-ға қарсы күресу үшін тек түрік кипрліктерінен құралған Арнайы мобильді резерв құрды. Осы және ұқсас шаралар қауымдар арасындағы жаулыққа себеп болды. Экономикалық даму мен білім берудің артуы екі қауымның діни сипаттамаларын азайтса да, екі материктегі ұлтшылдықтың өсуі басқа да айырмашылықтардың маңыздылығын арттырды. Түрік ұлтшылдығы қазіргі Түркияның негізін қалаушысы Мұстафа Кемал Ататүрік (1881–1938) жариялаған революциялық бағдарламаның ядросын құрады және оның принциптерін ұстанған түрік кипрліктеріне әсер етті. 1923-1938 жылдары Түркия Республикасының президенті болған Ататүрік Осман империясының орнында жаңа мемлекет құруға тырысты және оны іске асыру үшін «алты принцип» («Алты жебе») бағдарламасын жасады. Бұл принциптердің ішінде секуляризм (ләйсизм) және ұлтшылдық исламның жеке өмірдегі рөлін азайтып, ұлтшылдықтың негізгі көзі ретінде түріктердің ұлттық санасын нығайтты. Дінге негізделген дәстүрлі білім беру жүйесі тоқтатылып, секулярлық принциптерге сүйенетін, араб және парсы әсерінен таза, түрік білім беру жүйесі енгізілді. Түрік кипрліктері түрік ұлтшылдығының секулярлық бағдарламасын тез қабылдады. Осман империясының кезінде түрік кипрліктері дін бойынша мұсылман ретінде жіктелген. Ататүріктің бағдарламасы олардың түріктер екенін баса назар аударды, бұл грек кипрлік көршілерінен оларды одан әрі бөліп тастады.

In 1571 the mostly Greek populated island of Cyprus was conquered by the Ottoman Empire, following the Ottoman–Venetian War (1570–1573). After 300 years of Ottoman rule the island and its population was leased to Britain by the Cyprus Convention, an agreement reached during the Congress of Berlin in 1878 between the United Kingdom and the Ottoman Empire. On 5 November 1914, in response to the Ottoman Empire's entry into the First World War on the side of the Central Powers, the United Kingdom formally declared Cyprus (together with Egypt and Sudan) a protectorate of the British Empire Article 21 of the treaty gave Turkish nationals ordinarily resident in Cyprus the choice of leaving the island within 2 years or to remain as British subjects. However, the elites of both communities shared the belief that they were socially more progressive and better educated, and therefore distinct from the mainlanders. Greek and Turkish Cypriots lived quietly side by side for many years. Broadly, three main forces can be held responsible for transforming two ethnic communities into two national ones: education, British colonial practices, and insular religious teachings accompanying economic development. Formal education was perhaps the most important as it affected Cypriots during childhood and youth; education has been a main vehicle of transferring inter communal hostility. British colonial policies, such as the principle of "divide and rule", promoted ethnic polarisation as a strategy to reduce the threat to colonial control. For example, when Greek Cypriots rebelled in the 1950s, the Colonial Office expanded the size of the Auxiliary Police and in September 1955, established the Special Mobile Reserve which was made up exclusively of Turkish Cypriots, to combat EOKA. This and similar practices contributed to inter communal animosity. Although economic development and increased education reduced the explicitly religious characteristics of the two communities, the growth of nationalism on the two mainlands increased the significance of other differences. Turkish nationalism was at the core of the revolutionary programme promoted by the father of modern Turkey, Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938) and affected Turkish Cypriots who followed his principles. President of the Republic of Turkey from 1923 to 1938, Atatürk attempted to build a new nation on the ruins of the Ottoman Empire and elaborated the programme of "six principles" (the "Six Arrows") to do so. These principles of secularism (laicism) and nationalism reduced Islam's role in the everyday life of individuals and emphasised Turkish identity as the main source of nationalism. Traditional education with a religious foundation was discarded and replaced with one that followed secular principles and, shorn of Arab and Persian influences, was purely Turkish. Turkish Cypriots quickly adopted the secular programme of Turkish nationalism. Under Ottoman rule Turkish Cypriots had been classified as Muslims, a distinction based on religion. Being thoroughly secular, Atatürk's programme made their Turkish identity paramount, and may have further reinforced their division from their Greek Cypriot neighbours.

1950 жылдар

1950 жылдардың басында грек ұлтшыл тобы құрылды, ол "Этники Органозис Киприон Агонистон" (EOKA, немесе "Кипрлік күрескерлердің ұлттық ұйымы") деп аталды. Олардың мақсаты – алдымен ағылшындарды аралдан қуып шығару, содан кейін аралды Грекиямен біріктіру еді. EOKA өздерінің тәуелсіздікке немесе Грекиямен одаққа жету жолындағы барлық кедергілерді жоюды қалады. Аралды Грекиямен біріктіруді мақсат тұтқан ұлтшыл ұйым ретінде EOKA үшін алғашқы құпия келіссөздер 1952 жылғы 2 шілдеде Афинада архиепископ Макарий III төрағалығымен басталды. Осы кездесулерден кейін 1953 жылғы 7 наурызда "Революция кеңесі" құрылды. 1954 жылдың басында грек үкіметінің білімімен Кипрге қару-жарақ тасымалдана бастады. Бұрын грек армиясының офицері болған лейтенант Георгиос Гривас 1954 жылғы 9 қарашада аралға жасырын түрде қонды, ал EOKA британдық күштерге қарсы күресі күшейе бастады. 1955 жылғы 21 маусымда EOKA-ның қолынан қаза тапқан алғашқы түрік – полиция қызметкері еді. EOKA сонымен қатар грек кипрлік солшылдарды да өлтірді. 1955 жылғы қыркүйектегі Стамбул қырқынынан кейін EOKA түрік кипрліктерге қарсы әрекеттерін бастады. Бір жылдан кейін EOKA Кипрдің Грекиямен бірігуіне қол жеткізуге тырысты. Кипр түркілері британдық күштермен грек кипрліктеріне қарсы күрес үшін полицияға қабылданып, бірақ EOKA бастапқыда түрік кипрліктеріне қарсы екінші майдан ашуды қаламады. Алайда, 1957 жылғы қаңтарда EOKA күштері Никосияда түрік кипрліктерінің көтерілісін тудыру үшін түрік полициясын нысанаға алып, өлтіре бастады, бұл британдық армияның назарын таулардағы позицияларынан аударды. Көтерілістерде кем дегенде бір грек кипрлігі қаза тапты, бұл жағдайды грек кипрлік басшылығы түрік агрессиясы ретінде көрсетті. Түрік қарсыластық ұйымы (TMT, Türk Mukavemet Teşkilatı) бастапқыда гректермен одақ құруды болдырмау үшін жергілікті бастама ретінде құрылды, себебі түрік кипрліктері Грекиямен одаққа қол жеткізгеннен кейін крит түріктерінің Критінен кетуі өмірлік қауіп ретінде қарастырылды. Кейіннен ол түрік үкіметімен тікелей қолдалып, ұйымдастырылды, ал TMT грек кипрлік көтерілісшілерге де соғыс жариялады. 1958 жылғы 12 маусымда британдық полициясы Скиллураның түрік кипрлік ауданына шабуыл жасауға дайындалып жатқан күдікті қарулы топтың құрамында ұсталған Кондеменос ауылынан келген сегіз грек кипрлігі, британдық билік тарапынан түрік кипрліктері тұратын Гёнели ауылының жанына тасталғаннан кейін TMT-мен өлтірілді. TMT сонымен қатар Никосиядағы түрік баспасөз бюросын грек кипрліктерге кінә тағу мақсатында жалған тумен өртеп жіберді. Ол сондай-ақ тәуелсіздікті жақтаған көрнекті түрік кипрліктерге қастандық жасауды бастады.

In the early 1950s, a Greek nationalist group was formed called the Ethniki Organosis Kyprion Agoniston (EOKA, or "National Organisation of Cypriot Fighters"). Their objective was to drive the British out of the island first, and then to integrate the island with Greece. EOKA wished to remove all obstacles from their path to independence, or union with Greece. The first secret talks for EOKA, as a nationalist organisation established to integrate the island with Greece, were started under the chairmanship of Archbishop Makarios III in Athens on 2 July 1952. In the aftermath of these meetings a "Council of Revolution" was established on 7 March 1953. In early 1954 secret weaponry shipments to Cyprus started with the knowledge of the Greek government. Lt. Georgios Grivas, formerly an officer in the Greek army, covertly disembarked on the island on 9 November 1954 and EOKA's campaign against the British forces began to grow. The first Turk to be killed by EOKA on 21 June 1955 was a policeman. EOKA also killed Greek Cypriot leftists. After the September 1955 Istanbul Pogrom, EOKA started its activity against Turkish Cypriots. A year later EOKA revived its attempts to achieve the union of Cyprus with Greece. Turkish Cypriots were recruited into the police by the British forces to fight against Greek Cypriots, but EOKA initially did not want to open up a second front against Turkish Cypriots. However, in January 1957, EOKA forces began targeting and killing Turkish Cypriot police deliberately to provoke Turkish Cypriot riots in Nicosia, which diverted the British army's attention away from their positions in the mountains. In the riots, at least one Greek Cypriot was killed, which was presented by the Greek Cypriot leadership as an act of Turkish aggression. The Turkish Resistance Organisation (TMT, Türk Mukavemet Teşkilatı) was formed initially as a local initiative to prevent the union with Greece which was viewed by Turkish Cypriots as an existential threat due to the exodus of Cretan Turks from Crete once the union with Greece was achieved. It was later supported and organised directly by the Turkish government, and the TMT declared war on the Greek Cypriot rebels as well. On 12 June 1958, eight Greek Cypriot men from Kondemenos village, who were arrested by the British police as part of an armed group suspected of preparing an attack against the Turkish Cypriot quarter of Skylloura, were killed by the TMT near the Turkish Cypriot populated village of Gönyeli, after being dropped off there by the British authorities. TMT also blew up the offices of the Turkish press office in Nicosia in a false flag operation to attach blame to Greek Cypriots. It also began a string of assassinations of prominent Turkish Cypriot supporters of independence.

1960-1963 жылдар

Ұлыбритания билігі 1960 жылдың тамызының ортасына дейін сақталды, содан кейін арал өткен жылғы Лондон және Цюрих келісімдері негізінде тәуелсіз мемлекет деп жарияланды. Дегенмен, 1960 жылғы Кипр Республикасының Конституциясы тиімсіз болып шықты және үш жыл ғана қолданыста болды. Грек кипрліктері 1958 жылы британдықтар рұқсат берген, 1960 жылғы келісімдерде қарастырылған, бөлек түрік кипрлік қалалық кеңестерін таратуды қалады. Көптеген грек кипрліктері үшін бұл кеңестер олар қауіптенген бөліністің бастапқы кезеңі болды. Грек кипрліктері энозис, яғни Грекиямен қосылуды, ал түрік кипрліктері таксим, яғни Грекия мен Түркия арасында бөлінуді талап етті. Түрік кипрліктеріне олардың халық санына пропорционалды емес, мемлекеттік қызметтерде көбірек орындар берілгендігінен грек кипрліктері арасында да наразылық өсті. Конституцияға сәйкес, мемлекеттік қызметтегі жұмыс орындарының 30% түрік қауымдастығына бөлінді, бірақ олар халықтың бар болғаны 18,3% құрады. Бұған қоса, вице-президент лауазымы түрік халқына берілді, сондай-ақ президент пен вице-президенттің екеуі де маңызды мәселелер бойынша вето құқығына ие болды.

1963-1974 жылдар

1963 жылдың желтоқсанында Кипр Республикасының президенті Макариос түрік кипрлік заң шығарушылардың үкімет жұмысын тоқтатып қойғаннан кейін он үш конституциялық түзетуді ұсынды. Бұл жағдайдан көңілі қалған және конституция энозиске мүмкіндік бермейді деп ойлаған грек-кипрлік басшылар, 1960 жылғы конституция бойынша түрік кипрліктеріне берілген құқықтардың тым кең екенін санап, конституцияны грек-кипрліктердің пайдасына реформалауды, халықаралық қауымдастықты өзгерістердің дұрыстығына көндіруді және түрік кипрліктерін бірнеше күн ішінде күшпен бағындыруды мақсат еткен «Акритас» жоспарын жасады. Түзетулер түрік қауымдастығының азшылық ретіндегі қорғалуынан бас тартуын, үкіметтегі этникалық квоталарды өзгертуді және президенттік және вице-президенттік вето құқығын жоюды қамтитын болды. Солтүстік Никосияның 700 түрік тұрғыны, олардың ішінде әйелдер мен балалар да бар, кепілге алынды. Бұл зорлық-зомбылықтың салдарынан 364 түрік және 174 грек кипрлігі қаза тапты, 109 түрік кипрлік немесе аралас ауылдар қиратылды және 25 000–30 000 түрік кипрлігі қоныс аударды. Британдық «Дейли телеграф» газеті бұл оқиғаны «түрікке қарсы қырғын» деп сипаттады. 1963 жылдың 26 желтоқсанында шартты бітімге қол жеткізілді және оны бақылау үшін британдық бейбітшілік күштері жөнелтілді. 1964 жылдың қаңтар айында Лондонда британдық тарап ұйымдастырған келіссөздер өтті, бірақ нәтижелі болмады. Содан кейін Макариос НАТО немесе НАТО басымдығындағы бейбітшілік күштеріне екі рет вето қойды, нәтижесінде мәселе Біріккен Ұлттар Ұйымына жүктелді. Қызу талқылардан кейін, 4 наурызда Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі бірауыздан 186-шы қаулыны қабылдады, ол БҰҰ бейбітшілік күштерін (Кипрдегі БҰҰ күштері, UNFICYP) құруды және БҰҰ арбитрін тағайындауды ұсынды. Екі тараптың милициясы зорлық-зомбылықты жалғастырды, ал Түркия бірнеше рет басып кіру қаупін тудырды. Шындығында, Анкара басып кіруге шешім қабылдады, бірақ 1964 жылдың 5 маусымында АҚШ президенті Джонсон өзінің танымал хатында елдерінің басып кіруге қарсы екенін ескертті және егер Кипрді басып алу Кеңес Одағымен қақтығысқа әкелсе, НАТО Түркияға көмектеспейтінін жасырын түрде мәлімдеді. Жалпы алғанда, 186-шы қаулы барлық елдерді Кипр ішкі істеріне араласпауға шақырғанмен, Америка Құрама Штаттары бұл шақыруды елемеді және Макариостың маневрлерін және Кеңес Одағының наразылығын жеңіп, президенттік өкіл Дин Ачесон арқылы келіссөздерге белсенді араласты. БҰҰ делдалдық келіссөздері – Ачесонның көмегімен, Макариос тарапынан бойкотталды, өйткені ол американдық мақсаттың Кипрдің тәуелсіздігін жою екенін дұрыс түсінді – шілдеде Женевада басталды. Ачесон келіссөздерге басымдық берді және айдың соңына қарай «Ачесон жоспары» барлық келешек келіссөздердің негізіне айналды. Дағдарыс түрік кипрліктерінің әкімшілікке қатысуын тоқтатты және олардың заңдылығын жоғалтқанын мәлімдеді. Олар Түркияның тікелей қолдауымен Ұлттық гвардияның блокадасына алынған әртүрлі аймақтардағы анклавтарда тұрып жатты. Республиканың құрылымын Макариос біржақты түрде өзгертті және Никосияны UNFICYP әскерлері орналасқан «Жасыл желі» арқылы бөліп тастады. 1967 жылы түрік кипрліктері еркіндік үшін күрескенде, қайтадан қақтығыс басталды. Түрік халқын грек кипрлік күштерінің этникалық тазалауынан қорғау үшін Түркия басып кіру қаупін тудырғанша, жағдай шешілмеді. Бұған жол бермеу үшін Грекия өз әскерлерінің бір бөлігін аралдан шығаруға, EOKA жетекшісі Георгиос Гривастың Кипрден кетуіне және Кипр үкіметінің түрік халқының қозғалысы мен жабдықталуына қатысты шектеулерді алып тастауына келісімге келді.

In December 1963, the President of the Republic Makarios proposed thirteen constitutional amendments after the government was blocked by Turkish Cypriot legislators. Frustrated by these impasses and believing that the constitution prevented enosis, the Greek Cypriot leadership believed that the rights given to Turkish Cypriots under the 1960 constitution were too extensive and had designed the Akritas plan, which was aimed at reforming the constitution in favour of Greek Cypriots, persuading the international community about the correctness of the changes and violently subjugating Turkish Cypriots in a few days should they not accept the plan. The amendments would have involved the Turkish community giving up many of their protections as a minority, including adjusting ethnic quotas in the government and revoking the presidential and vice presidential veto power. 700 Turkish residents of northern Nicosia, among them women and children, were taken hostage. The violence resulted in the death of 364 Turkish and 174 Greek Cypriots, destruction of 109 Turkish Cypriot or mixed villages and displacement of 25,000–30,000 Turkish Cypriots. The British Daily Telegraph later called it an "anti Turkish pogrom". A doomed truce was declared on 26 December 1963 and a British peacekeeping despatched to oversee it. In January 1964, negotiations were hosted by the British in London but their failure to make headway, and two vetoes thereafter by Makarios of a suggested NATO or NATO dominated peacekeeping force, meant matters were turned over to the United Nations. After intense debate, UN Security Council Resolution 186, unanimously adopted on 4 March, recommended the creation of a UN peacekeeping force (United Nations Force in Cyprus, UNFICYP) and the designation of a UN mediator. Violence by the militias of both sides had continued, and Turkey made several threats to invade. Indeed, Ankara had decided to do so when, in his famous letter of 5 June 1964, President Johnson of the United States warned that his country was against an invasion, making a veiled threat that NATO would not aid Turkey if its invasion of Cyprus led to a conflict with the Soviet Union. More generally, although Resolution 186 had asked all countries to avoid interfering in Cypriot affairs, the United States disregarded this and, through persistent machinations, managed to overcome manoeuvring by Makarios and protests by the Soviet Union to intimately involve itself in negotiations in the form of presidential envoy Dean Acheson. UN mediated talks – invidiously assisted by Acheson, boycotted by Makarios because he correctly apprehended that the American goal was to terminate Cyprus' independence – began in July in Geneva. Acheson dominated proceedings and, by the end of the month, the "Acheson Plan" had become the basis for all future negotiations. The crisis resulted in the end of the Turkish Cypriot involvement in the administration and their claiming that it had lost its legitimacy. They started living in enclaves in different areas that were blockaded by the National Guard and were directly supported by Turkey. The republic's structure was changed unilaterally by Makarios and Nicosia was divided by the Green Line, with the deployment of UNFICYP troops. Fighting broke out again in 1967, as the Turkish Cypriots pushed for more freedom of movement. Once again, the situation was not settled until Turkey threatened to invade on the basis that it would be protecting the Turkish population from ethnic cleansing by Greek Cypriot forces. To avoid that, a compromise was reached for Greece to be forced to remove some of its troops from the island; for Georgios Grivas, EOKA leader, to be forced to leave Cyprus and for the Cypriot government to lift some restrictions of movement and access to supplies of the Turkish populations.

Кипрдің 1974 жылғы шілдедегі әскери төңкерісі

1974 жылдың көктемінде грек-кипрлік барлау қызметі ЭОКА Б-нің Афина әскери хунтасының қолдауымен президент Макариосқа қарсы төңкеріс жасауды жоспарлап отырғанын анықтады. Хунта 1967 жылы Афинадағы әскери төңкеріс арқылы билікке келген. 1973 жылдың күзінде, 17 қарашадағы студенттік көтерілістен кейін, Афинада тағы бір төңкеріс болды, онда бұрынғы грек хунтасы әскери полиция бастығы Димитриос Иоаннидис басқарған, одан да консервативті режиммен ауыстырылды; алайда, нақты басшы генерал Федон Гизикис болды. Иоаннид Макариос енoсистің бұрынғыдай жақтаушысы емес деп сенді және оны коммунистік көзқарастарға ие деп күдіктенді. 1974 жылдың 2 шілдесінде Макариос президент Гизикиске ашық хат жазып, "грек әскери режимінің өкілдері 'ЭОКА Б' террористік ұйымының қызметін қолдап, басқарып отыр" деп ашық айыптады. Сондай-ақ, ол Грекияға Кипр Ұлттық гвардиясының құрамындағы 600-ға жуық грек офицерін Кипрден алып кетуді бұйырды. Грекия үкіметі дереу төңкеріс жасауға рұқсат берді. 1974 жылдың 15 шілдесінде грек офицерлері басқарған Кипр Ұлттық гвардиясының бөлімдері үкіметті құлатты. Осы оқиғалардың нәтижесінде Никос Сампсон жаңа үкіметтің уақытша президенті болып жарияланды. Сампсон – энозис идеясын қолдайтын ұлтшыл, түрік халқына қарсы радикалды көзқарастарымен белгілі және бұрынғы қақтығыстарда түрік азаматтарына қарсы зорлық-зомбылыққа қатысқан адам. Самсон режимі радиостанцияларды басып алып, Макариос қаза тапқанын мәлімдеді; Макариосқа қарсы жасалған төңкеріс түрік кипрліктерін әсер етпеді, себебі Иоаннид түрік тарапынан наразылық тудыруды қаламады. Төңкеріске жауап ретінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджер қақтығысты бейтараптандыру үшін Джозеф Сисконы жіберді. Түркия премьер-министрі Бюлент Ечевит басқарып отырған кезде, Ұлыбританиядан Кепілдік шартының қол қойған тарапы ретінде Кипрдің бейтарап статусын қалпына келтіру үшін шаралар қабылдауды сұрады. Ұлыбритания бұл ұсынысты қабылдамады және Түркияға операция кезінде Кипрдегі базаларын пайдалануға рұқсат бермеді. Америкалық дипломат Джеймс В. Испанияның сөзіне сәйкес, түрік басқыншылығы алдында АҚШ президенті Ричард Никсон Бюлент Ечевитке хат жолдаған, ол 1963-1964 жылдардағы Кипр дағдарысында Линдон Джонсонның Исмет Инонуға жолдаған хатына емес, тіпті одан да қатал болған. Алайда Никсонның хаты Түркия премьер-министріне жетпеді және одан ешкім ештеңе естімеді.

In the spring of 1974, Greek Cypriot intelligence discovered that EOKA B was planning a coup against President Makarios which was sponsored by the military junta of Athens. The junta had come to power in 1967, via a military coup in Athens. In the autumn of 1973, after the student uprising on 17 November, there had been another coup in Athens, in which the original Greek junta had been replaced by one still more obscurantist, headed by the chief of Military Police, Dimitrios Ioannidis; though, the actual head was General Phaedon Gizikis. Ioannides believed that Makarios was no longer a true supporter of enosis, and suspected him of being a communist sympathiser. On 2 July 1974, Makarios wrote an open letter to President Gizikis complaining bluntly that 'cadres of the Greek military regime support and direct the activities of the 'EOKA B' terrorist organisation'. He also ordered that Greece remove some 600 Greek officers in the Cypriot National Guard from Cyprus. The Greek Government's immediate reply was to order the go ahead of the coup. On 15 July 1974 sections of the Cypriot National Guard, led by its Greek officers, overthrew the government. In the meantime, Nikos Sampson was declared provisional president of the new government. Sampson was an ultra nationalist, pro Enosis combatant who was known to be fanatically anti Turkish and had taken part in violence against Turkish civilians in earlier conflicts. The Sampson regime took over radio stations and declared that Makarios had been killed; The Turkish Cypriots were not affected by the coup against Makarios; one of the reasons was that Ioannides did not want to provoke a Turkish reaction. In response to the coup, US Secretary of State Henry Kissinger sent Joseph Sisco to try to mediate the conflict. Turkey, led by Prime Minister Bülent Ecevit, then appealed to the UK as a signatory of the Treaty of Guarantee to take action to return Cyprus to its neutral status. The UK declined this offer, and refused to let Turkey use its bases on Cyprus as part of the operation. According to American diplomat James W. Spain, on the eve of the Turkish invasion US president Richard Nixon sent a letter to
Bülent Ecevit that was not just reminiscent of Lyndon B. Johnson's letter to İsmet İnönü in the Cyprus crisis of 1963–64, but even harsher. However, Nixon's letter never reached the hands of the Turkish prime minister, and no one ever heard anything about it.

Түрік басқыншылығының екінші кезеңі, 14-16 тамыз 1974 жыл

Түркияның сыртқы істер министрі Туран Гюнеш премьер-министр Бюлент Есевитке: "Мен 'Айше демалысқа шығуы керек' десем, бұл біздің қарулы күштер әрекетке дайын екенін білдіреді. Тіпті телефон желісі тыңдалса да, күдік тудырмайды". Конференция аяқталғаннан кейін бір жарым сағаттан соң Туран Гюнеш Эцевитке қоңырау шалып, кодты фразаны айтты. 14 тамызда Түркия "Екінші бейбітшілік операциясын" бастады, нәтижесінде Түркия Кипрдің 37% -ын басып алды. Түрік басқыншылығы оңтүстікке қарай Луружина шығыңқысына дейін жетті. Осының салдарынан көптеген грек кипрліктері босқындарға айналды. Босқындардың саны 140 000 мен 160 000 аралығында деп есептеледі. 1974 жылғы атысты тоқтату желісі аралдағы екі қауымды бөліп тұрады және көбінесе "Жасыл желі" деп аталады. Қақтығыстан кейін Кипр өкілдері мен Біріккен Ұлттар Ұйымы, егер олар тілек білдірсе, оңтүстікте үйлерін тастап кеткен 51 000 түрік кипрліктің қалған бөлігін солтүстікке көшіруге келісті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Түркияның әрекетінің заңдылығына күмәнді қарады, өйткені Кепілдік шартының төртінші бабы кепілдерге жағдайды қалпына келтіру мақсатында ғана әрекет ету құқығын береді. Бірақ Түркияның басып кіруі республиканың егемендігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз етпеді, керісінше, республиканың де-факто бөлінуіне және солтүстікте жеке саяси бірліктің құрылуына әкелді. 1975 жылдың 13 ақпанында Түркия Кипр Республикасының басып алынған аудандарын "Федерациялық түрік мемлекеті" деп жариялады, бұл халықаралық қауымдастықтың жалпы айыптауына ұшырады (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 367 қаулысы). Біріккен Ұлттар Ұйымы Кипр Республикасының егемендігін 1960 жылғы тәуелсіздік шарттарына сәйкес мойындайды. Осы қақтығыс Түркияның Кипрмен, Грекиямен және Еуропалық Одақпен қарым-қатынасына әлі де әсер етеді.

The Turkish Foreign Minister Turan Güneş had said to the Prime Minister Bülent Ecevit, "When I say 'Ayşe should go on vacation' (Turkish: "Ayşe Tatile Çıksın"), it will mean that our armed forces are ready to go into action. Even if the telephone line is tapped, that would rouse no suspicion." An hour and a half after the conference broke up, Turan Güneş called Ecevit and said the code phrase. On 14 August Turkey launched its "Second Peace Operation", which eventually resulted in the Turkish occupation of 37% of Cyprus. Turkish occupation reached as far south as the Louroujina Salient. In the process, many Greek Cypriots became refugees. The number of refugees is estimated to be between 140,000 and 160,000. The ceasefire line from 1974 separates the two communities on the island, and is commonly referred to as the Green Line. After the conflict, Cypriot representatives and the United Nations consented to the transfer of the remainder of the 51,000 Turkish Cypriots that had not left their homes in the south to settle in the north, if they wished to do so. The United Nations Security Council has challenged the legality of Turkey's action, because Article Four of the Treaty of Guarantee gives the right to guarantors to take action with the sole aim of re establishing the state of affairs. The aftermath of Turkey's invasion, however, did not safeguard the Republic's sovereignty and territorial integrity, but had the opposite effect: the de facto partition of the Republic and the creation of a separate political entity in the north. On 13 February 1975, Turkey declared the occupied areas of the Republic of Cyprus to be a "Federated Turkish State", to the universal condemnation of the international community (see United Nations Security Council Resolution 367). The United Nations recognises the sovereignty of the Republic of Cyprus according to the terms of its independence in 1960. The conflict continues to affect Turkey's relations with Cyprus, Greece, and the European Union.

Кипр гректеріне қарсы

Түркия адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссия тарапынан адамдарды баспанасынан айыру, бостандықтан айыру, қатыгездікпен қарау, өмірден айыру және мүліктен айыру фактілері үшін кінәлі деп танылды. Түркияның оккупацияланған Солтүстіктегі грек халқының үштен бірін үйлерінен күштеп шығару, олардың қайта оралуына кедергі келтіру және материктік Түркиядан түріктерді қоныстандыру саясаты этникалық тазалаудың мысалы ретінде қарастырылады. 1976 және 1983 жылдары Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссия Түркияны Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны бірнеше рет бұзғаны үшін кінәлі деп тапты. Түркия грек-кипрлік босқындардың өздерінің мүліктеріне оралуына кедергі келтіргені үшін айыпталады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссияның 1976 және 1983 жылғы есептерінде мыналар айтылған: Конвенцияның бірқатар баптарының бұзылуы анықталғаннан кейін, Комиссия конвенцияны бұзуға бағытталған әрекеттердің Кипрдегі екі қауымның бірінің, атап айтқанда грек-кипр қауымының мүшелеріне қарсы бағытталғанын атап өтті. Комиссия он бір дауысқа үш дауыс қарсы тұрып, Түркияның осы баптарда белгіленген құқықтар мен бостандықтарды этникалық тегіне, нәсіліне, дініне қарамастан қамтамасыз етуге сәтсіздік жасағанын тұжырымдайды, бұл талап Конвенцияның 14-бабында көзделген. 1975 жылы Карпас түбегіндегі грек-кипрліктер түріктер тарапынан адам құқықтарын бұзуға ұшырады, сондықтан 2001 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Түркияны «Кипр – Түркия» ісі бойынша (№ 25781/94) Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 14 бабын бұзғаны үшін кінәлі деп тапқанда, онда 600-ден аз адам қалды. Сол шешімде Түркия азаматтық азаматтарды әскери сотта соттауға рұқсат бергені үшін түрік кипрліктерінің құқықтарын бұзғаны үшін кінәлі деп танылды. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық комиссия 12 дауысқа бір дауыс қарсы, Кипр Республикасы ұсынған түрік сарбаздарының бірнеше грек-кипрлік әйелдерді зорлағаны және аралға басып кірген кезде көптеген грек-кипрлік тұтқындарды азаптағаны туралы дәлелдерді қабылдады. Пол Сант Кассияның сөзіне сүйенсек, зорлау қарсылықты «жұмсарту» және қорқыныш арқылы азаматтық аумақтарды тазалау үшін жүйелі түрде қолданылған. Көптеген қатыгездіктер 1963-1964 жылдардағы түрік кипрліктеріне қарсы жасалған қатыгездіктер мен алғашқы басып кіру кезіндегі қырғындарға кек алу ретінде қарастырылды. Кейбір пікірлерге сәйкес, көптеген қатыгездіктер түрік сарбаздары деп жаңылысқан әскери форма киген түрік кипрлік жауынгерлердің кек алуымен жасалды. Карпас түбегінде түрік кипрліктердің бір тобы жас қыздарды зорлап, жасөспірім қыздарды жүктілікке ұшыратты. Аралда түрік сарбаздары мен түрік кипрлік ерлердің жасөспірім қыздарды зорлағаны, оның ішінде топтық зорлау оқиғалары болды, ал бір жағдайда түрік кипрлік ер адам ескі грек-кипрлік адамды зорлаған. Жәбірленуші жігіттің аты-жөні анықталды және тағы екі зорлаушы ұсталды. Зорланған әйелдер кейде қоғамнан шеттетілді.

Turkey was found guilty by the European Commission of Human Rights for displacement of persons, deprivation of liberty, ill treatment, deprivation of life and deprivation of possessions. The Turkish policy of violently forcing a third of the island's Greek population from their homes in the occupied North, preventing their return and settling Turks from mainland Turkey is considered an example of ethnic cleansing. In 1976 and again in 1983, the European Commission of Human Rights found Turkey guilty of repeated violations of the European Convention of Human Rights. Turkey has been condemned for preventing the return of Greek Cypriot refugees to their properties. The European Commission of Human Rights reports of 1976 and 1983 state the following:

Having found violations of a number of Articles of the Convention, the Commission notes that the acts violating the Convention were exclusively directed against members of one of two communities in Cyprus, namely the Greek Cypriot community. It concludes by eleven votes to three that Turkey has thus failed to secure the rights and freedoms set forth in these Articles without discrimination on the grounds of ethnic origin, race, religion as required by Article 14 of the Convention. Enclaved Greek Cypriots in the Karpass Peninsula in 1975 were subjected by the Turks to violations of their human rights so that by 2001 when the European Court of Human Rights found Turkey guilty of the violation of 14 articles of the European Convention of Human Rights in its judgement of Cyprus v Turkey (application no. 25781/94), less than 600 still remained. In the same judgement, Turkey was found guilty of violating the rights of the Turkish Cypriots by authorising the trial of civilians by a military court. The European commission of Human Rights with 12 votes against 1, accepted evidence from the Republic of Cyprus, concerning the rapes of various Greek Cypriot women by Turkish soldiers and the torture of many Greek Cypriot prisoners during the invasion of the island. According to Paul Sant Cassia, rape was used systematically to "soften" resistance and clear civilian areas through fear. Many of the atrocities were seen as revenge for the atrocities against Turkish Cypriots in 1963–64 and the massacres during the first invasion. It has been suggested that many of the atrocities were revenge killings, committed by Turkish Cypriot fighters in military uniform who might have been mistaken for Turkish soldiers. In the Karpass Peninsula, a group of Turkish Cypriots reportedly chose young girls to rape and impregnated teenage girls. There were cases of rapes, which included gang rapes, of teenage girls by Turkish soldiers and Turkish Cypriot men in the peninsula, and one case involved the rape of an old Greek Cypriot man by a Turkish Cypriot. The man was reportedly identified by the victim and two other rapists were also arrested. Raped women were sometimes outcast from society.

Кипр түркілеріне қарсы

1974 жылғы 14 тамызда EOKA B жасаған Маратха, Санталарис және Алода қырғынында 126 адам қаза тапты. Біріккен Ұлттар Ұйымы осы қырғынды "грек және кипрлік грек қарулы күштері жасаған адамзатқа қарсы тағы бір қылмыс" деп сипаттады. Тохни қырғынында 85 түрік кипрлігі қаза болды. "Вашингтон Пост" газетінде тағы бір қорлық туралы жазба бар: "Лимасол маңындағы шағын түрік ауылына жасалған грек шабуылында 200 тұрғынынан 36 адам қаза тапты. Гректер түрік әскері келгенге дейін түрік ауылдарының тұрғындарын өлтіру жөнінде бұйрық алғанын мәлімдеді". Лимассолда Кипр түркі анклавы Кипр Ұлттық гвардиясының бақылауына өткеннен кейін, түрік кипрліктердің ауданы өртеліп, әйелдер зорланды, ал балалар атылды, деп Кипр түркілері мен Кипр гректерінің куәгерлері хабарлады. Бұдан өзге, шабуылдың салдарынан 2000-нан астам грек кипрлігі тұтқынға алынып, түрік түрмелеріне қамалды. Олардың кейбіреуі әлі де табылмай отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының басқаруымен жұмыс істейтін Кипрдегі жоғалған адамдар жөніндегі комитет (CMP) шамамен 1600 грек кипрлігі мен грек азаматының жоғалу оқиғасын тергеуге міндеттелген. Кипрдегі жоғалған адамдар мәселесі 2004 жылдың жазында БҰҰ демеушілігімен жоғалған адамдар жөніндегі комитет (CMP) табылған адамдардың қалдықтарын олардың отбасыларына қайтара бастағанда жаңа кезеңге енді. CMP 2006 жылдың тамызынан бастап жоғалған адамдардың қалдықтарын қазу, анықтау және қайтару жобасын жоспарлап, іске асыра бастады. Жобаның барлық кезеңдері грек кипрліктері мен түрік кипрліктерінен құралған ғылыми топтар (археологтар, антропологтар және генетиктер) тарапынан CMP-нің жалпы жауапкершілігінде жүзеге асырылуда. 2007 жылдың соңына дейін 57 адамның кімдігі анықталып, олардың қалдықтары туыстарына қайтарылды.

Мәдени мұраны жою

1989 жылы Кипр үкіметі американдық өнер сатушыны сотқа шақырды. Ол Византия императорының барлық қасиетті бейнелерді жою туралы бұйрығынан аман қалған VI ғасырға жататын сирек кездесетін төрт византиялық мозаиканы қайтарып беру үшін сотқа берді. Кипр істі жеңіп, мозаикалар қайтарылды. 1997 жылдың қазан айында мозаикаларды сатқан Айдын Дикмен Германияда полицияның тінтуі кезінде ұсталды және оның иелігінде 6, 12 және 15 ғасырларға жататын мозаикалар, фрескалар мен иконалардан тұратын, құны 50 миллион доллардан аспайтын заттар табылған. Қанакария шіркеуінің апсидасынан алынған Әулие Таддей мен Томаны бейнелейтін мозаикалар, ал Соңғы сот және Есей ағашы сияқты фрескалар 12-15 ғасырлар аралығында салынған Антифонит монастырының солтүстік және оңтүстік қабырғаларынан алынған. Дикменнің иелігінде табылған фрескалардың ішінде Акантудағы Панагия Пергаминиотиса шіркеуінің 11-12 ғасырлардағы фрескалары да болды, ол әшекейлі фрескаларынан толығымен айырылған. Кипрлік гректердің мәлімдемесіне сәйкес, 1974 жылдан бері кем дегенде 55 шіркеу мешітке айналдырылған, ал тағы 50 шіркеу мен монастырьлар қораларға, дүкендерге, жатақханаларға немесе мұражайларға айналдырылған немесе қиратылған. Солтүстік Кипрдің түрік республикасы үкіметінің өкілі бұл ғимараттардың қирауына жол бермеу үшін осы шаралар қабылданғанын мәлімдеді. 2011 жылдың қаңтар айында британдық әнші Бой Джордж Кипр шіркеуіне өзінің тегін білмей сатып алған 18 ғасырға жататын Мәсіхтің иконасын қайтарды. 26 жыл бойы үйін безендірген икона 1974 жылы Китреяның жанындағы Жаңа Хорио ауылындағы Әулие Харамп шіркеуінен ұрланған. Шіркеу қызметкерлері Бой Джорджтың үйінде өткен телеинтервью кезінде иконаны байқады. Шіркеу әншімен байланысқа шығып, ол иконаны Лондонның солтүстігіндегі Хайгейттегі Сентс Анаргирой шіркеуінде қайтаруға келісті.

Кипрлік грек

Кипрлік гректер Түркияның басып кіруі мен одан кейінгі әрекеттерінің кеңейе білгіш пантүркізмді қолдау үшін ультраұлттық түрік жауынгерлері жасаған дипломатиялық амал екенін айтты. Олар сондай-ақ түрік араласуының жарияланған мақсаттарына (Қыпр Республикасының егемендігін, тұтастығын және тәуелсіздігін қорғау) қол жеткізе алмағанын немесе оны ақтамағанын сынады, Түркияның бастапқы ниеті Солтүстік Кипр мемлекетін құру болғанын мәлімдеді. Кипрлік гректер түрік шапқыншылығының қатыгездігін, оның ішінде зорлаудың, бала зорлаудың және азаптаудың жоғары деңгейін айыптайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1974 жылғы 16 тамызда қабылданған 360-шы қарары Қыпр Республикасының егемендігіне, тәуелсіздігіне және аумақтық тұтастығына құрмет екенін жариялады және Түркияның оған қарсы жасаған бір жақты әскери әрекеттерін мақұлдамағанын ресми түрде тіркеді.

Түрік кипрлік

Кипр түркілерінің пікірінде 1974 жылғы төңкеріс кезінде грек хунтасы құлатқан президент-архиепископ Макариос III-нің сөздері келтіріледі, ол дереу Enosis (Кипр мен Грекияның бірігуі) жасауға қарсы болды. Макариос БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде сөйлеген сөзінде оны алмастырған төңкерісті "Грекияның Кипрге жасаған шапқыншылығы" деп сипаттады және Грекияның демеуімен және қолдауымен билікке келген төңкерісшілер билікте тұрғанша, грек және түрік кипрліктері арасындағы ахуалды реттеуге бағытталған келіссөздерде "жетістікке жету мүмкіндігі жоқ" деді. Еуропа Кеңесінің 573 қаулысында 1960 жылғы Кепілдік шартының 4-бабына сәйкес, 1974 жылғы шілдеде болған түрік шапқыншылығының бірінші толқынының заңдылығы қолдау тапты. Аталған шарт Түркия, Грекия және Ұлыбританияға Кипрдегі дағдарысқа көпжақты жауап берілмеген жағдайда, бір жақты әскери араласу құқығын береді.

Салдары

Түрік басқыншылығын тоқтатуға АҚШ араласпағанына наразы болған грек кипрліктер американ елшілігі алдында наразылықтар мен тәртіпсіздіктер ұйымдастырды. Наразылықтар барысында елші Роджер Дэвис экстремистік EOKA B тобының мергенінен қаза болды.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасының декларациясы

1983 жылы Кипр түркілер ассамблеясы Солтүстік Кипр Түрік Республикасының тәуелсіздігін жариялады. Осы жариялаудан кейін Ұлыбритания Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің отырысын шақырып, жариялауды «заңды түрде жарамсыз» деп айыптады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 541 (1983) қаулысында «Түрік Солтүстік Кипр Республикасын құруға жасалған әрекет жарамсыз және Кипрдегі жағдайдың нашарлауына себеп болады» делінген. Сондай-ақ, «жоғарыда аталған жариялау заңды түрде жарамсыз деп есептеледі және оны кері қайтару қажет» деп белгіленді. Келесі жылы БҰҰ-ның 550 (1984) қаулысы Түркия мен Солтүстік Кипр Түрік Республикасы арасындағы «елшілер алмасуын» айыптап, Қауіпсіздік Кеңесі «Варошаның кез келген бөлігін оның тұрғындарынан басқа адамдармен қоныстандыру әрекеттерін қабылдамайды және осы аумақты Біріккен Ұлттар Ұйымының басқаруына беруді талап етеді» деп мәлімдеді. Түркия да, Солтүстік Кипр Түрік Республикасы да аталған қаулыларды орындаған жоқ, және Вароша әлі де бос тұр. 2010 жылдың 22 шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық соты «Халықаралық құқық тәуелсіздік жариялауға тыйым салмайды» деген шешім шығарды. Осы заңдық міндеттемесі жоқ шешімге жауап ретінде Германияның сыртқы істер министрі Гидо Вестервелле «бұл әлемдегі басқа да жағдайларға қатысы жоқ» деді, оның ішінде Кипр де бар, ал кейбір зерттеушілер Халықаралық сот шешімі түрік кипрліктерге пайдалану мүмкіндігін береді деп мәлімдеді.

Ұйымдастырылып жатқан келіссөздер

Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің Кипр аумағынан барлық шетелдік әскерлерді дереу және талапсыз шығару, сондай-ақ босқындарды өз үйлеріне қауіпсіз қайтару туралы қаулылары Түркия және Түрік Кипр Республикасы (ТКР) тарапынан орындалмады. Түркия мен ТКР өздерінің позицияларын қорғайды, мұндай шығарудың қауымдық қақтығыстар мен өлім-жұлымға әкелуі мүмкін екенін мәлімдейді. 1999 жылы БҰҰ-ның Босқындар Жоғары комиссариаты (БЖЖК) Кипрдегі ішкі орын аударылғандарға көмек көрсету іс-шараларын тоқтатты. Кипр мәселесін шешу бойынша келіссөздер 1964 жылдан бері үзіліс-үзіліспен жүріп келеді. 1974 және 2002 жылдар аралығында халықаралық қауымдастық Түрік Кипр тарапын теңгерімді шешімді қабылдаудан бас тартқан тарап ретінде қарады. 2002 жылдан бастап АҚШ және Ұлыбританияның ресми өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, жағдай өзгерді, ал Грек Кипр тарапы түрік оккупациялық күштерінің шығарылуына кепілдік берілмейінше Кипр Республикасының таратылуын көздейтін жоспарды қабылдамады. АҚШ, Ұлыбритания және Түркия қолдаған, аралды қайта біріктіруге бағытталған соңғы Аннан жоспары Түрік Кипр тарапынан референдум арқылы қабылданды, бірақ Грек Кипр тарапынан, Грек Кипр басшылығы мен Грек Православ Шіркеуі грек халқын «жоқ» деп дауыс беруге шақырғаннан кейін, параллель референдумда үлкен көпшілік дауысымен қабылданбады. Грек Кипр тарапы 2004 жылғы сәуір айында өткен референдумда БҰҰ-ның бейбітшілік жоспарын қабылдамады. 2004 жылғы 24 сәуірде Грек Кипр тарапы БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның Кипр дауын реттеу жөніндегі жоспарын үш бірге бірге қарсы дауыс беріп қабылдамады. Түрік Кипр тарапынан бөлек, бірақ бір уақытта өткізілген референдумда екі бірге бірге дауыспен мақұлданған жоспар Біріккен Кипр Республикасын құруға және бүкіл аралдың 1 мамырда Еуропалық Одаққа (ЕО) кіруінің артықшылықтарын пайдалануына мүмкіндік беретін еді. Жоспар Біріккен Кипр Республикасын құруды көздеді, ол Грек Кипр құрамдас мемлекетінен және Түрік Кипр құрамдас мемлекетінен федеративтік үкімет арқылы байланысты болатын еді. 1974 жылы орын аударылған Грек Кипр азаматтарының жартысынан астамы және олардың ұрпақтары өздерінің мүліктерін қайтарып алып, бейбітшілік шарты күшіне енгеннен кейін 3,5 айдан 42 айға дейінгі мерзімде Грек Кипр басқаруында оларда тұруға мүмкіндік алатын еді. Мүліктерін қайтарып алмағандарға ақшалай өтемақы төленеді. Бүкіл арал 2004 жылғы 1 мамырда әлі де бөлінген күйінде ЕО-ға кірді, бірақ ЕО-ның құқықтық базасы (acquis communautaire) – ортақ құқықтар мен міндеттер жиынтығы – тек тікелей үкімет бақылауындағы аумақтарға ғана қолданылады және түрік әскері басып алған және түрік кипрліктері басқаратын аумақтарда тоқтатылды. Алайда, Кипр Республикасының азаматтығына құқығы бар екенін құжаттап көрсете алатын жеке Түрік Кипр азаматтары Еуропалық Одақтың басқа азаматтарына берілетін құқықтарды заңды түрде пайдаланады. Никосиядағы Грек Кипр үкіметі Кипр дауын шешуді қолдауға ынталандыру мақсатында ТКР-мен тікелей сауда және экономикалық байланыстарды орнатуға бағытталған ЕО-ның күш-жігеріне қарсылық көрсетуді жалғастыруда.

The United Nations Security Council decisions for the immediate unconditional withdrawal of all foreign troops from Cyprus soil and the safe return of the refugees to their homes have not been implemented by Turkey and the TRNC. Turkey and TRNC defend their position, stating that any such withdrawal would have led to a resumption of intercommunal fighting and killing. In 1999, UNHCR halted its assistance activities for internally displaced persons in Cyprus. Negotiations to find a solution to the Cyprus problem have been taking place on and off since 1964. Between 1974 and 2002, the Turkish Cypriot side was seen by the international community as the side refusing a balanced solution. Since 2002, the situation has been reversed according to US and UK officials, and the Greek Cypriot side rejected a plan which would have called for the dissolution of the Republic of Cyprus without guarantees that the Turkish occupation forces would be removed. The latest Annan Plan to reunify the island which was endorsed by the United States, United Kingdom, and Turkey was accepted by a referendum by Turkish Cypriots but overwhelmingly rejected in parallel referendum by Greek Cypriots, after the Greek Cypriot Leadership and Greek Orthodox Church urged the Greek population to vote "no". Greek Cypriots rejected the UN settlement plan in an April 2004 referendum. On 24 April 2004, the Greek Cypriots rejected by a three to one margin the plan proposed by UN Secretary General Kofi Annan for the settlement of the Cyprus dispute. The plan, which was approved by a two to one margin by the Turkish Cypriots in a separate but simultaneous referendum, would have created a United Cyprus Republic and ensured that the entire island would reap the benefits of Cyprus's entry into the European Union on 1 May. The plan would have created a United Cyprus Republic consisting of a Greek Cypriot constituent state and a Turkish Cypriot constituent state linked by a federal government. More than half of the Greek Cypriots who were displaced in 1974 and their descendants would have had their properties returned to them and would have lived in them under Greek Cypriot administration within a period of 3.5 to 42 months after the entry into force of the settlement. For those whose property could not be returned, they would have received monetary compensation. The entire island entered the EU on 1 May 2004 still divided, although the EU acquis communautaire – the body of common rights and obligations – applies only to the areas under direct government control, and is suspended in the areas occupied by the Turkish military and administered by Turkish Cypriots. However, individual Turkish Cypriots able to document their eligibility for Republic of Cyprus citizenship legally enjoy the same rights accorded to other citizens of European Union states. The Greek Cypriot government in Nicosia continues to oppose EU efforts to establish direct trade and economic links to TRNC as a way of encouraging the Turkish Cypriot community to continue to support the resolution of the Cyprus dispute.

Түрік қоныстанушылары

Түрік басқыншылығының нәтижесінде Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы түріктердің саясатының нәтижесінде аралдың демографиялық құрылымы үздіксіз өзгеріп отыратынын мәлімдеді. Солтүстік Кипрді басып алғаннан кейін Түркиядан азаматтық қоныс аударушылар аралға келе бастады. Нақты сандар бойынша бірлік болмаса да, барлық тараптар түрік азаматтарының 1975 жылдан бастап аралдың солтүстік бөлігіне келе бастағанын мойындады. Кипрге Түркиядан 120 000-нан астам адам қоныс аударған деген мәлімет бар. БҰҰ-ның 1987 жылғы 2 қыркүйекте қабылданған "Дискриминацияны алдын алу және азшылықтарды қорғау жөніндегі кіші комиссиясының" 1987/19 (1987) қарары, "Кіпрдің барлық халқына, оның ішінде еркін қозғалысқа, қоныстануға және меншік құқығына толық адам құқықтарын қайтаруды" талап етті, сондай-ақ "Кіпрдің оккупацияланған аумақтарына қоныс аударушылардың саясаты мен тәжірибесіне қатысты алаңдаушылық білдірді, бұл колониализмнің бір түрі болып табылады және Кипрдің демографиялық құрылымын заңсыз өзгертуге жасалған әрекет" деді. ПРИО (Ослодағы Бейбітшілік зерттеу институты) атынан Мете Хатай дайындаған есепте, солтүстіктегі түрік материгінен келген және сайлау құқығы алған адамдардың саны 37 мыңға жетеді деп есептелді. Бұл көрсеткішке түрік кипрліктерімен некеде тұрған материк тұрғындары, материк қоныс аударушыларының ересек балалары және кәмелетке толмағандар кірмейді. Есепте сондай-ақ, дауыс беру құқығын алмаған, "уақытша" деп сипатталатын түрік материгінен келген 105 мың адам бар екені де көрсетілген.

Түркия мен Кипр Республикасына қарсы АҚШ қару-жарақ эмбаргосы

1974 жылғы әскери қимылдардан кейін АҚШ Түркия мен Кипрге қару-жарақ эмбаргосын салды. Түркияға қатысты эмбарго президент Джимми Картер үш жылдан соң алып тастады, ал Кипрге қатысты эмбарго ұзақ уақыт сақталды және соңғы рет 1992 жылдың 18 қарашасында күшіне енгізілді. 2019 жылдың желтоқсан айында АҚШ Конгресі Кипрге ондаған жылдар бойы сақталған қару-жарақ эмбаргосын алып тастады. 2020 жылдың 2 қыркүйегінде АҚШ 1 қазаннан бастап бір жылға Кипрге "өлімге әкеп соқпайтын" әскери тауарлар сатуға қатысты эмбаргоны алып тастау туралы шешім қабылдады.