Кіріспе
Қарым-қатынаспен байланысты сенімдер мен мінез-құлықтардың өзгеру теориясы. Көзқарас – белгілі бір объектіге қатысты сенімдер мен мінез-құлықтардың жиынтығы. Олар тұрақты емес, себебі басқа адамдармен қарым-қатынас және олардың мінез-құлықтары арқылы әлеуметтік ықпалға, сондай-ақ когнитивтік диссонанс туған кезде когнитивтік үйлесімді сақтауға жеке адамның ұмтылысына байланысты өзгеріске ұшырайды – екі көзқарас немесе көзқарас пен мінез-құлық қақтығысқанда. Көзқарас және көзқарас нысандары – аффективтік және когнитивтік компоненттердің функциялары. Ассоциативтік желінің ішкі құрылымдық құрамы бір түйіннің белсендірілуі арқылы өзгеруі мүмкін деген пікірлер бар. Осылайша, аффективтік немесе эмоционалдық түйінге әсер ету арқылы көзқарасты өзгертуге болады, бірақ аффективтік және когнитивтік компоненттер көбінесе өзара байланысты болады.
Attitudes are associated beliefs and behaviors towards some object. They are not stable, and because of the communication and behavior of other people, are subject to change by social influences, as well as by the individual's motivation to maintain cognitive consistency when cognitive dissonance occurs—when two attitudes or attitude and behavior conflict. Attitudes and attitude objects are functions of affective and cognitive components. It has been suggested that the inter structural composition of an associative network can be altered by the activation of a single node. Thus, by activating an affective or emotional node, attitude change may be possible, though affective and cognitive components tend to be intertwined.
Негізгі
Көзқарас өзгертудің үш негізі бар: мойынұсыну, идентификация және іштей қабылдау. Бұл үш процесс көзқарас өзгерісінің әртүрлі деңгейлерін білдіреді.
Қалыптылық
Құлақ асу – бұл сыйақы алу немесе жазадан қашу ниеті сияқты салдарларға байланысты мінез-құлықтың өзгеруі. Адам көзқарас нысанына қатысты сенімдері мен бағалауларында міндетті түрде өзгеріс сезінбеуі мүмкін, бірақ оның мінез-құлқының өзгеруінің әлеуметтік салдарына ықпал етеді. Тәжірибелерде конфедераттардың саны артқан сайын құлақ асу деңгейінің жоғарылағаны және шамамен 15 конфедератта тоқтағаны байқалды. Азшылықтың қарсылығы, тіпті бір ғана конфедерат дұрыс жауап берген жағдайда да, құлақ асу мүмкіндігін төмендетті. Құлақ асудың негізі – адамдардың дұрыс болу және шындықты табуға ұмтылуында жатыр.
Сәйкестендіру
Идентификация түсіндіреді, адамның сенімдері мен сезімдерінің өзгеруін, өзіне ұнайтын немесе құрметтейтін адамға ұқсау үшін. Осы жағдайда, адам жаңа көзқарасты көзқарас нысанының нақты мазмұнына байланысты емес, қажетті қарым-қатынаспен байланысты болғандықтан қабылдайды. Көбінесе балалардың нәсілге қатысты көзқарастары немесе саяси партияға адастығы ата-аналарының сенімдері мен көзқарастарынан қабылданады. Эмоция танымдық процестермен, яғни бір мәселе немесе жағдай туралы ойлау жолымен бірге жұмыс істейді. Эмоционалдық шақырулар көбінесе жарнамада, денсаулық сақтау кампанияларында және саяси хабарламаларда кездеседі. Жақындағы мысалдарға темекі шегуден бас тартуға бағытталған денсаулық сақтау кампаниялары (темекі жарнамасына қараңыз) және терроризм қорқынышын күшейткен саяси кампаниялар жатады. Эмоцияға негізделген көзқарастың өзгеруі сезімтал қылмыскерлерде күшті стресске тап болғанда айқын көрінеді. Эмоциялардың – қорқыныш, эмпатия немесе жағымды көңіл-күй – белгілі бір жағдайларда көзқарасты өзгертуге көмектеседі дегенге эмпирикалық дәлелдер бар. Эмоционалдық шақырулардың әсеріне әсер ететін маңызды факторларға өзіне сенімділік, көзқарастың қолжетімділігі, мәселеге қатысу және хабарлама/көздің ерекшеліктері кіреді. Адамның өзіне маңызды көзқарастары өзгеріске өте төзімді, ал басқалары, аз бекітілгендері жаңа тәжірибелермен немесе ақпаратпен өзгеруі мүмкін. Жаңа көзқарас (мысалы, уақытты ұстауға, жұмыстан қалуға немесе сапаға) қолданыстағы сенімдер мен нормаларға қарсы келіп, когнитивтік диссонанс деп аталатын психологиялық дискомфортты тудыруы мүмкін. Көзқарастың өзгеруін өлшеу қиын, өйткені көзқарастарды тек болжауға болады және ашық айтылған мен жеке ұстанымдар арасында айтарлықтай айырмашылық болуы мүмкін. Өзіне сенімділік – бұл адамның өз әрекеттеріне сенуі; яғни, жағдаймен күресу қабілетімізді қабылдау. Бұл эмоциялық шақыру хабарламаларында маңызды айнымалы, өйткені ол адамның эмоциямен де, жағдаймен де күресу қабілетін анықтайды. Мысалы, егер адам жаһандық ортаға әсер ету қабілетіне сенімсіз болса, жаһандық жылуға қатысты көзқарасын немесе мінез-құлқын өзгертпеуі мүмкін. Эмоционалдық болжам, интуиция немесе эмоцияны болжау деп те аталады, сонымен қатар көзқарастың өзгеруіне әсер етеді. Зерттеулер эмоцияларды болжау когнитивтік процестерден басқа шешім қабылдаудың маңызды бөлігі екенін көрсетеді. Нәтижеге деген сезіміміз таза когнитивтік негіздемелерден басым болуы мүмкін. Зерттеу әдістемесі тұрғысынан зерттеушілер үшін эмоцияны және оның көзқарасқа тигізетін әсерін өлшеу қиындық тудырады. Мидың ішкі жұмысын көре алмайтындықтан, эмоция мен көзқарас туралы ақпарат алу үшін әртүрлі модельдер мен өлшеу құралдары жасалды. Өлшемдерге физиологиялық белгілерді пайдалану, мысалы, бет әлпеті, дауыс өзгерістері және басқа да дене көрсеткіштері кіруі мүмкін. Басқа әдістерге түсініктерді немесе желілік карталарды құру, сондай-ақ стимулдарды немесе сөздік белгілерді пайдалану жатады.
Екілік үлгілер: өңдеу тереңдігі
Көптеген екі процестік модельдер хабарламаларды эмоционалды және танымдық түрде өңдеу мен түсіндіруді, сондай-ақ көзқарастардың өзгеруінің әртүрлі деңгейлерін түсіндіру үшін қолданылады. Оларға ақпаратты өңдеудің эвристикалық-жүйелі моделі және қабылдау ықтималдығы моделі жатады.
Ақпаратты өңдеудің эвристикалық-жүйелі моделі
Ақпаратты өңдеудің эвристикалық-жүйелі моделі көзқарасты өзгерту процесінде екі деңгейді сипаттайды: жүйелі өңдеу және эвристикалық өңдеу. Осы модельде ақпарат жоғары белсенділік және жоғары жігер жұмсау арқылы жүйелі түрде өңделеді немесе эвристика деп аталатын ықшамдау жолдары арқылы өңделеді. Мысалы, эмоциялар – әсерге негізделген эвристика, онда сезімдер мен ішкі түйсіктер жиі ықшамдау жолдары ретінде қолданылады.
Жүйелі өңдеу
Жүйелі өңдеу адамдар ынталанған кезде және хабарламаны өңдеуге қабілеттілігі жоғары болғанда жүзеге асады. Жүйелі өңдеуді қолданатын адамдар назар аударуға құлшынып, хабарлама туралы терең ойлауға когнитивтік мүмкіндікке ие болады; олар хабарламаның мазмұнына, мысалы, аргументтің күшіне немесе логикалық дұрыстығына көндіріледі. Мотивацияны көптеген факторлар анықтай алады, мысалы, тақырыптың жеке маңыздылығы, ал когнитивтік қабілеттің деңгейі адамның хабарлама тақырыбы бойынша біліміне немесе бөлмедегі алаңдатушы факторлардың болуына байланысты болуы мүмкін. Жүйелі өңдеу арқылы хабар алған адамдар көбінесе хабарламаны бойға сіңіреді, нәтижесінде ұзаққа созылатын және тұрақты көзқарас өзгерісі пайда болады. Ақпаратты өңдеудің эвристикалық-жүйелі моделіне сәйкес, адамдар өздерінің шешімдерінде "қажетті сенім деңгейіне" қол жеткізуді қалағанда жүйелі өңдеуді пайдалануға бейім. Жүйелі өңдеуді қолдануды арттыратын факторлар бар; бұл факторлар адамның нақты сенімділігін төмендетумен немесе адамның сезімдік сенімділігін арттырумен байланысты. Мұндай факторларға сенімді хабарламаларды күтпеген тәсілмен ұсыну, хабарламаның жеке маңыздылығы жатуы мүмкін. Жүйелі өңдеу әлеуметтік ықпал ету ортасында тиімді болып көрінеді. Жүйелі ойлау топтық талқылаулар барысында дұрыс шешімдер қабылдауға және шешімдердің дәлдігін арттыруға көмектеседі. Шестовскийдің (1998) диадалық талқылауларға қатысты зерттеулері, диададағы жоғары мотивацияланған және жоғары когнитивтік қажеттілігі бар адамның топ шешімдеріне үлкен әсер ететінін көрсетті.
Эвристикалық өңдеу
Эвристикалық өңдеу адамдарда хабарламаны өңдеуге ынтасы төмен және/немесе когнитивтік қабілеті төмен болған кезде пайда болады. Эвристикалық өңдеу мысалдарына әлеуметтік дәлелдеу, өзара қарым-қатынас, билік және ұнату жатады. Әлеуметтік дәлелдеу – бұл өз сенімдерімізді қалыптастыру үшін басқа адамдардың мінез-құлқын пайдалану тәсілі. Көпшілікке еруге қатысты көзқарасымыз жағдай бізге белгісіз немесе түсініксіз болғанда, ақпарат көзі сарапшы болғанда немесе ақпарат көзі бізге ұқсас болғанда өзгереді. Шериф жүргізген зерттеуде ол Нью-Йорк қаласының ортасында көкке қарап тұрған зерттеушілермен жұмыс істеген кезде көпшіліктің күшін анықтады. Көкке қараған адамдар саны артқан сайын, осы көрініске назар аударған жаяу жүргіштердің саны да артты. Өзара қарым-қатынас – бұл жасалған жақсылыққа жауап беру. Адамдар екінші тарапқа оңтайлы көзқарасқа ие болса, жақсылыққа жауап беруге бейім. Өзара қарым-қатынас тәуелділік пен қоғамдық байланыстарды дамытады. Билік жоғары-төмен қарым-қатынастар бар жағдайларда көзқарасты өзгертуде маңызды рөл атқарады. Біз биліктің сараптылығы жоғары деп саналса және сыйлық күтіп отырсақ, билік иелеріне көнуге бейімбіз. Көзқарастың өзгеруіндегі айырмашылықты көрсететін әйгілі зерттеу – Милграм эксперименті, онда адамдар билікке бағынған кезде «серігіне соққы беру» қатысты көзқарастарын көбірек өзгертті, ал тәжірибеге қатысушылар өздері бұлай істемес еді. Ұнату егер біреу екінші тарапты ұнатса, ол жақсылық жасауға көбірек бейім екенін көрсетті. Көзқарастың өзгеруі адам идеяны немесе адамды ұнататынына байланысты болады, егер ол екінші тарапты ұнатпаса, жақсылықты орындамауы немесе міндетті түрде жасауы мүмкін. Ұнату физикалық тартымдылық, ұқсастық, мақтау, байланыс және ынтымақтастық сияқты факторлар арқылы адамның пікірлеріне әсер етуі мүмкін.
Әзірлеу ықтималдық моделі
Элаборация ықтималдылығы моделі тұжырымдамалық тұрғыдан басқа екілік өңдеу модельдерімен, мысалы, ақпаратты өңдеудің эвристикалық-жүйелі моделімен ұқсас және көптеген идеяларды бөліседі. Элаборация ықтималдылығы моделінде танымдық өңдеу орталық жол болып табылады, ал әсерлік/эмоциялық өңдеу көбінесе шеткі жолмен байланысты. Орталық жол ақпаратты терең танымдық өңдеуге қатысты, ал шеткі жол белгілерге немесе сезімдерге сүйенеді. ELM нағыз көзқарас өзгерісі тек когнитивтік және әсерлік компоненттерді қамтитын орталық өңдеу жолы арқылы ғана жүреді, эвристикалық негізделген шеткі жолдан өзгеше. Бұл эмоция арқылы мотивация ғана көзқарасты өзгерте алмайтынын көрсетеді.
Когнитивтік диссонанс теориясы
Когнитивтік диссонанс – бұл Фестингердің (1957) алғаш рет дамытқан теориясы. Бұл теорияға сәйкес, адамдар екі байланысты таным арасындағы үйлесімсіздік болғанда, яғни бір мәселе бойынша екі қайшы пікір болғанда немесе адамның бір мәселе бойыншағы көзқарасы мен мінез-құлқы арасындағы қарама-қайшылықта кінә немесе алаңдау сезіміне ұшырайды. Когнитивтік диссонанс теориясының көзқарас өзгертуге қатысты негізгі идеясы – адамдар өздерінің көзқарастарын және сенімдерін өзгерту арқылы диссонансты азайтуға ұмтылады. Купер мен Фацио (1984) когнитивтік диссонанстың кез келген қарапайым когнитивтік үйлесімсіздіктен емес, керісінше, теріс салдарға әкелуі мүмкін еркін таңдалған мінез-құлықтан туындайтынын қосты. Бұл теріс салдарлар өзіндік сананың тұтастығына, тұрақтылығына, болжамдылығына, қабілеттілігіне, моральдық жақсылығына қауіп төндіруі немесе жалпы өзіндік сананың тұтастығын бұзуы мүмкін. Зерттеулер когнитивтік диссонансты азайтудың бірнеше жолын көрсетті. Өзіндік растау диссонансты азайтуға көмектеседі. Өзіне жоғары баға беретін, оң жақтарына назар аудару арқылы диссонансты азайту қабілетіне ие деп есептелетін адамдар көзқарас пен сенім сияқты танымдарды өзгертуді өзіндік растаудан гөрі артық көреді. Көзқарас өзгертуіне әкелетін когнитивтік диссонанстың қарапайым мысалы – ауыр темекі шегушінің өзінің қарындасы да ауыр темекі шегуден туған өкпе қатерлі ісіктен жас жаста өлгенін білуі. Бұл жағдайда адам бір-біріне қайшы келетін танымдарды бастан кешіреді: темекі шегуге деген құштарлық және темекі шегудің өлімге әкелуі мүмкін екендігі туралы білім, сондай-ақ өлмеуге деген құштарлық. Диссонансты азайту үшін бұл темекі шегуші өзінің мінез-құлқын өзгерте алады (яғни темекі шегуді тоқтату), темекі шегуге деген көзқарасын өзгерте алады (яғни темекі шегу зиянды) немесе темекі шегуге қатысты бастапқы көзқарасын сақтап, жаңа танымды біріншісімен үйлесімді ету үшін өзгерте алады: «Мен де спортпен айналысамын, сондықтан темекі шегу маған зиян келтірмейді». Осылайша, көзқарас өзгертуі адамдар когнитивтік диссонансқа байланысты алаңдаушылық немесе кінә сезімін сезінген кезде және диссонансты азайту үшін өздерінің көзқарастарын, сенімдерін немесе мінез-құлқын өзгерту арқылы жүзеге асырылады.
Зерттеу түрлері
Карл Ховланд және оның ынандыру зерттеушілері тобы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және кейін Йель университетінде көзқарасты өзгерту процесі туралы көп нәрсе білді. Жоғары сенімді көздер қарым-қатынас актісінен кейін дереу көзқарастың өзгеруіне алып келеді, бірақ уақыт өте келе көздің ұмытылуы салдарынан «жасырын әсер» пайда болады. Шамалы қорқыту күшті қорқытуға қарағанда көзқарастың көп өзгеруіне себеп болады. Пропагандашылар жиі қорқыту тактикасын қолданды. Ховландтың мұндай шақырулардың әсері туралы дәлелдері, қорқыту шақыруларын қолдануда сақтық таныту қажеттігін көрсетті, себебі күшті қорқыту хабарлары қажетті ықпал ету әрекетіне кедергі келтіруі мүмкін.
Сенімдерді рационализациялау
Адамдардың өз көзқарастарын қалай өзгертетінін жылдар бойы зерттеген. Сенімдерді рационализациялау осы процесті түсінудің маңызды аспектісі ретінде танылды. Егер адамдар өз мінез-құлқына қайшы келетін сенімдерге ие болса, бұл олардың бұрынғы көзқарастарының тұрақтылығына әсер ете алады. Мінез-құлқына қарсы келетін ақпарат аз болғанда, өткен мінез-құлқының қазіргі көзқарасқа әсері тұрақты болады. Керісінше, егер қақтығысқа назар аудармау қиын болса және бұл оларды бұрынғы мінез-құлқына себеп іздеуге мәжбүр етсе, адамдардың көзқарастары бұрынғы мінез-құлқына қарай күрт өзгеруі мүмкін. Көзқарастар көбінесе адамдар оларды баяндауды сұраған кезде қайта құрылады. Осының салдарынан, қайта құруға кіретін ақпарат пен бастапқы көзқарастар арасындағы үйлеспеушіліктер бұрынғы көзқарастардың өзгеруіне алып келуі мүмкін, ал осы элементтердің үйлесімділігі бұрынғы көзқарастардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Адамдар өз мінез-құлқы мен кейінгі сенімдер арасындағы қайшылықты шешуге тиіс. Дегенмен, адамдар көбінесе өз мінез-құлқына емес, көзқарастары мен сенімдеріне сүйенеді. Ең маңыздысы, адамдардың танымдық қақтығыстарын шешу процесі өзіне қатысты түсінік пен диссонансқа қатысты, тіпті бұл әсер бұрынғы көзқарастарды өзгертуде ғана күшті болуы мүмкін.
Салыстырмалы өңдеу
Адамның пікірлері салыстыруға негізделген. Адамдардың өз сенімдерін өз мінез-құлқының аясында негіздеу қажеттілігін анықтаудан бөлек, психологтар адамдардың жаңа хабарламаларды мұқият бағалауға бейім екенін айтады. Бұл бағалау, хабарламалар бұрынғы хабарламаларды қолдай ма, жоқ әлде қарсы келе ме дегенге қарамастан жасалады, тіпті соңғы шешімге келгеннен кейін бұрынғы хабарламаларды еске түсіре алмаса да. Осы салыстыру арқылы өңдеу механизмі "ақпаратты интеграциялау теориясы" және "әлеуметтік пікір теориясы" негізінде құрылған. Бұл екі теория да жаңа ақпаратты бағалау кезінде адамдардың көзқарасын өзгертуді модельдеуге көмектесті, бірақ ақпаратты интеграциялауға ынталандыратын маңызды факторларды толыққанды түсіндіре алмады. Әсер ету саласындағы соңғы зерттеулер осы "салыстыру арқылы өңдеуді" бір мәселе немесе нысан бойынша әртүрлі ақпарат жиынтықтарын салыстыруға баса назар аудару тұрғысынан қарастырды, әртүрлі мәселелер немесе нысандарды салыстырудан гөрі. Бұрынғы зерттеулер көрсеткендей, бір мақсатты өнім туралы ақпаратты талдау, осы өнімді бәсекелес брендтердегі бірдей өніммен салыстыруға қарағанда салыстыру ақпаратының әсерін азайтуы мүмкін. Адамдар бір мәселе немесе нысан туралы әртүрлі ақпаратты салыстырғанда, жаңа ақпаратты бұрынғы ақпаратпен салыстыруға жұмсаған күш, бастапқы ақпаратпен бірге қарастырылғанда жаңа, күшті ақпараттың сезілетін күшімен байланысты болып көрінеді. Салыстыру процестерін бұрынғы бағалаулар, қосымша ақпарат немесе олардың екеуі де қолжетімді болғанда күшейтуге болады. Егер адамдар бұрынғы хабарламалардан ақпаратты еске түсіре алмаса, олар жаңа ақпаратқа негізделген жаңа пікір қалыптастырады немесе бұрынғы пікірді түзетуге тырысады. Осы салыстыру процесінің адамдардың көзқарасын өзгертуге тигізетін әсері, қабылдаушылардың сезінетін жаңа ақпараттың күшіндегі өзгерістер арқылы жүзеге асырылады. Салыстырудың пікірді өзгертуге тигізетін әсері, ақпараттың сезілетін күшіндегі өзгерістер арқылы шартталған. Жоғарыда айтылған нәтижелер әлеуметтік маркетинг, саяси коммуникация және денсаулықты нығайту салаларында кең қолданысқа ие. Мысалы, белгілі бір мінез-құлыққа немесе саясатқа қатысты қалыптасқан көзқарасқа қарсы тұратын жарнаманы жасау, егер жарнама бастапқы көзқарастармен байланысты жарнамалардың сол форматын, кейіпкерлерін немесе музыкасын қолданса, тиімдірек болуы мүмкін.