Кіріспе
Ислам дінінде періштелер (; көпше: немесе فرشته) – Құдайдың нұрлы жаратылысынан жаратқан көктегі жандар деп саналады. Құран – періштелер туралы исламдық түсініктердің басты көзі. Жалпы, періштелерге сену – Исламның негізгі қағидаларының бірі, себебі ол сенімнің алты арқанының бірі. Ислам дінінде періштелер яһуди-христиан дәстүріне қарағанда маңыздырақ орын алады. Періштелер басқа рухани жаратылыстардан ізгілікпен жаратылғандығымен ерекшеленеді, ал зұлым шайтандардан (شَيَاطِين немесе دیو) және беймәлім джинндерден (جِنّ немесе پَری) өзгеше. Періштелер Құдайдың құлдары деп есептеледі. Сондықтан, олар құштарлық пен дене мұқтаждықтарынан мүлдем уағыздалады. Періштелердің қателік жасауы мүмкін бе, деген мәселе Исламда талқыланады. Көптеген Матуридиттер періштелердің сынақтан өтетінін, ал олар сынақтан сәтсіз өтіп, міндеттерінен босатылатынын айтады. Кейбір Әш’арилер де періштелердің қателік жасауы мүмкін екенін жақтасады. Ал, Мұтазилиттердің көпшілігі, соның ішінде әл-Рази сияқты кейбір Әш’арилер періштелерді қатесіз деп санайды. Кейбір мұсылман ғалымдары періштелердің белгілі бір дәрежеде қателік жасауын мойындағанмен, олардың Құдайға қарсы өздерінен бастама көтермейтінін, тек тапсырмаларын дұрыс орындай алмауын айтады. Суфизмде періштелер ақыл-ойдың мәнісімен байланысты. Суфилердің космологиясына сәйкес, олар ақыл-ойдың жоғары деңгейлерін материяның төменгі әлемімен байланыстырады. Осылайша, адам ақылы (Нур) байланысты осындай аспандық жандар арқылы аспан сфераларымен (малакүт) байланыс орнатуға қабілетті. Ал шайтандар керісінше, ақыл-ойды төменгі сфераларға бұрып, осы байланысты бұзуға тырысады, осылайша отпен (нар) байланыстырылады.
In Islam, angels (; plural: or فرشته) are believed to be heavenly beings, created from a luminous origin by God. The Quran is the principal source for the Islamic concept of angels,
Generally, belief in angels is one of the core tenets within Islam, as it is one of the six articles of faith. Angels are more prominent in Islam compared to Judeo Christian tradition. The angels differ from other spiritual creatures in their attitude as creatures of virtue, in contrast to evil devils (شَيَاطِين or دیو) and ambiguous jinn (جِنّ or پَری). Angels are conceptualized as servants of God. As such, they are said to lack passion and bodily desires. If angels can nevertheless fail, is debated in Islam. Many Māturīdites say that the heavenly creatures are tested, and angels may fail such a test, whereupon they are dismissed from their duties. Some Ashʿarite likewise argue that angels can fail. In contrast, most Mu'tazilites, including some Asharis such as al Razi, consider angels to be infallible. Though some Muslim scholars may accept a certain degree of angelic fallibility, these angels do not rebel on their own part against God but fail to complete their task properly. In Sufism, angels are related to the nature of reason ('aql). According to Sufi cosmology, they connect the higher realms of the intellect with the lower world of matter. Thus, the human mind is conceptualized to form a connection with the heavenly spheres (malakūt) through such heavenly entities associated with (Nūr). In contrast, the devils attempt to disturb the connection by diverging the mind to the lower spheres, thus associated with fire (nār).
Этимология
Құрандағы періште (ملك) деген сөз Malaka сөзінен туындаған, яғни "басқарды" деген мағынаны білдіреді, себебі оларға берілген түрлі істерді басқару өкілеттігіне ие. Немесе, еврей тіліндегі (malʾákh) сөзі сияқты, 'l k, l 'k немесе m l k үш әріпті түбірінен шығып, "елші" деген кең мағынаны береді. Алайда, еврей сөзінен айырмасы, бұл термин тек құдай әлемінің рухани жандарға ғана қолданылады, ал адам елшілеріне емес. Құрандағы елшілердің бәрі – періштелер де, адамдар да – расул деп аталады.
Сипаттамалары
Ислам дінінде періштелер – Алла Тағала жаратқан көктегі жаратылыстар. Олар адамдар мен жыннан бұрын жаратылған деп есептеледі. Мұсылман авторлары періштелердің нақты мәнісі туралы пікір білдірмесе де, олардың дербес тұлғалар екенінде келіседі. Бірақ періштелердің қанатты, адам кейпіндегі жаратылыстар ретінде де, абстрактілі күштер ретінде де сипатталуы мүмкін. Періштелер мұсылманның күнделікті өмірінде маңызды рөл атқарады, олар сенушілерді жамандықтан қорғайды және адамдардың амалдарын жазады. Олардың міндеттері алуан түрлі: Алланы мақтау, адамдармен күнделікті өмірде байланыс жасау, шайтандардан (шаятин) қорғау және табиғат құбылыстарын басқару. Періштелер ізгілікке ұмтылғандарға көмектеседі және ізгі адамдарға кеңес береді. Періштелер таза және қасиетті орындарға тартылады деп сендіріледі. Исламның маңызды ерекшеліктерінің бірі – олардың дене мұқтаждықтарының болмауы; олар ешқашан шаршамайды, тамақтанбайды, су ішпейді және ашуланбайды. Мұсылім ибн әл-Хажжаж Анас ибн Маликтен жеткізген хадисте періштелердің денесі ішкі қуыс немесе бос кеңістіксіз қатты жаратылыстар екені айтылған. Ибн Катир, Ибн Таймия, әл-Табари, Фахр әд-Дин әл-Рази және Омар Сүлеймен әл-Ашқар сияқты ислам ғалымдары да періштелерге тамақ мен су ішудің қажеті жоқ екенін айтқан. Олар жыннан айырмашылығы – өлмейтін жаратылыстар. 17 ғасырдың үнді ғалымы Ахмад Сирхинди періштелердің түрлі кейіпте пайда бола алатынын қостырады. Кейбір ғалымдар мұндай жағдайлар періштелердің жұмысына кедергі келтіріп, олардың міндетін орындауына бөгет болуы мүмкін деп санайды. Мысалы, иттің болуы, лас орындар немесе оларды алаңдататын нәрселер үйге кірулеріне тосқауыл болуы мүмкін.
Асылдар
Періштелер басқа да бірқұдайлы діндер сияқты тазалықтарымен және Құдайға бағынуларымен сипатталады. Йемен мен Мавританиядағы Имам Мохаммад ибн Сауд Ислам университетінің заманауи ғалымдары тобы періштелерге ислами құрмет көрсету тілегімен (ʿalayhi as salāmu) дұға жасау керек деген фәтуа шығарды, бұл тілек пайғамбарлар мен елшілерге қолданылады. Бұл фәтуалар Ибн Қайым әл-Жаузияның үкімдеріне негізделген. Періштелер көбінесе ізгі мінез-құлықтың символы болып табылады, ал адамдар күнә жасауға, сондай-ақ тәубе етуге қабілетті. Адамдар күнә жасаудан аулақ болуды таңдау мүмкіндігіне ие болғандықтан, періштелерден жоғары дәрежеге жете алады деп есептеледі. Періштелер мұндай төменгі құштарлықтан бос болғандықтан, олар артықшылыққа ие, бұл көзқарас әсіресе мутазилиттер мен кейбір ашариттер арасында кең таралған. Хасан әл-Басри де осыған ұқсас пікір білдірген, ол періштелердің қате жасаудан сақтануына байланысты адамдар мен пайғамбарлардан артық екенін айтқан, бірақ бастапқыда бұл көзқарас сүнниттер мен шииттер тарапынан қарсылыққа ұшырады. Бұл пікір таза рухтың денеден және нәпсіден артықшылығы туралы болжамға негізделген. Матуридизм әдетте періштелер мен пайғамбарлардың артықшылығы мен Құдайға бағынуы олардың ізгіліктерінен және Құдайдың іс-әрекеттеріне түсініктерінен туындайды, бірақ олардың бастапқы тазалығынан емес деп санайды. Әли ибн Хусейн Зейн әл-Абидинге жатқызылатын дұғалар жинағы – әл-Сахифа әл-Саджадияда періштелерге бата тілеуге арналған тарау бар.
Тазалық
Адам істеріне араласатындай саналатын періштелер исламның тазалық және ұялылық рәсімдерімен тығыз байланысты. Сан алуан хадистерде, оның ішінде Кутуб әл-Ситтахтың бірі – Имам Маликтың "Муувтта" кітабында періштелердің адамдардың лас күйінен жиреніп, қашқақтап кететіні айтылған. Егер ритуалдық тазалықтың жоқтығы Кираман Катибинды, яғни адамдардың амалдарын жазатын періштелерді қуып жіберсе, Басралық Хасан (728 жылы қайтыс болды) періштелердің қатесіздігі туралы ұғымды алғаш ұсынғандардың бірі деп есептеледі. Басқалары періштелердің де қателікке ұшырауы мүмкін екенін қабылдады, ал исламда ең көп талқыланған мәселе – Харут пен Марут туралы деректердегі періштелер мен адамдардың бәсекелестігі, олардың бірдей жағдайларда адамдардан жақсырақ болатынын анықтау үшін сынақтан өткізілді. Бұл дәстүрге Ахмад ибн Таймия сияқты кейбір ғалымдар қарсылық білдірсе де, Ахмад ибн Ханбал сияқты басқалары оны қабылдады. Жибрил Хададтың Қади Байдавидің "Тафсир әл-Байдави" кітабындағы періштелердің қателігін қорғаған түсіндірмесінде періштелердің "бойынуы – олардың табиғаты, ал бойын бұруы – ауырлық, ал адамдардың бойынуы – ауырлық, ал құштарлығы – олардың табиғаты" делінген.
Қатесіз
Ислам ғалымдары періштелердің қатесіздігі туралы пікірді қолдады және құлаған періштелер туралы түсінікке қарсы болды, себебі олар Құранда періштелердің сипаттамаларын негізге алды. "Ат-Тахрим" сүресінде "нашарлық жасамайды", "Аль-Анбия" сүресінде "мақтандық жасамайды" және тағы да "Аль-Анбия" сүресінде "асықпайды" делінген, бұл періштелердің мінсіздігі туралы ілімнің негізі болды. Фетхулла Гүлен бұл аятта періштелердің өз міндеттерін орындауға толық бағынуы туралы түсінікті қолдады. "Аль-Кахф" риуаяттарынан басқа, "Аль-Хиджр" сүресінен ұқсас риуаятты Мәдина Ислам университетінің Құранды түсіндіру жөніндегі сарапшысы Мұхаммед Сүлеймен әл-Асықар және Меккедегі қасиетті мешіттің имамы Салих ибн Абдулла әл-Хумайд Шайтанның қуылғандығы және періштелердің тазалығы туралы ұқсас жағдайды түсіндіру үшін келтірді. Құлаған періштелер туралы пікірге қарсы шыққан белгілі ғалымдардың бірі Хасан әл-Басри, ол өз аргументтерін Мұхаммедтің әйелі Айшадан жеткен "Сахих Муслим" хадисіне негіздеді, онда Мұхаммед періштелердің жарықтан, ал джинндердің оттан жаратылғанын айтқан. Хасан әл-Басри періштелердің мінсіздігі туралы ілімді түсіндірді, құлаған періштелерді білдіретін аяттарды әртүрлі жолмен түсіндірді және Харут пен Марут періштелер емес, адам патшалары деп мәлімдеді. Сондай-ақ, ол Ибілістің періште екендігіне қарсы болды. Алайда, Хасан әл-Басридің түсіндіру тәсілдері періштелердің қатесіздігін қорғайтын мұсылман ғалымдары арасында кеңінен қабылданбады, өйткені осы түсіндіруін Табари қолдады, бірақ Мұхаммед ибн Катир қабылдамады. Ол өзінің "Тафсир ибн Катир" еңбегінде Мұджахид ибн Жабр мен Каттада ибн Диаманың айтуынша, Харут пен Марут адамдар емес, бірақ Алланың адамзатты күнә мен қара сиқырдың азғыруына түсіретінін сынау үшін жіберген періштелер еді деп жазды. Осылайша, Ибн Катир бұл аятты түсіндірді, Харут пен Маруттың күнә жасауға немесе қателікке ұшырауға бейім еместігін көрсетті. Ол Харут пен Маруттың әділдігін қорғауда Ибн Катирдің түсіндіруін қолдады. Керісінше, философтар періштелер қателік жасауы мүмкін деген пікірге белгілі бір дәрежеде келіссе де, көптеген мутакаллимундар, мысалы, Фахр әл-Дин әл-Рази, періштелер күнә жасай алмайды деген Мұтазилиттермен келіседі. Ол одан да әрі барып, сенімнің алты шартына періштелерге сенуді ғана емес, олардың қатесіздігіне де сену керектігін қосты. Басқа ғалымдар, мысалы, ашарит Мұхаммед әл-Мұнажыд, Абдул Рахман әл-Сади және Вахба әл-Зухайли, сонымен қатар "Аль-Кахф" сүресін Құран бойынша періштелердің қатесіздігі туралы тағы бір дәлел ретінде қарастырды, сонымен қатар Ибіліс (шайтан) періште емес екенін растады. Ибн Таймия өзінің "Мажму' әл-фатава" кітабында осы пікірді қолдады және былай деді: "Адамға сәжде етуге" деп періштелерге айтқанда, олардың барлығы сәжде етті, бірақ Ибіліс етпеді. Ол джинндерден еді, сондықтан Раббысының бұйрығына бағынбады. Сіздер Мені тастап, оны және оның ұрпақтарын дос етіп аласыздар ма? Олар сіздерге жау болғанда? Бұл зұлымдардың жаман саудасы!" Ибн Таймия аяттағы "фа" (со) әрпі себептілікті білдіреді дейді. Егер шайтан Адамға сәжде еткен басқа періштелер сияқты періште болса, онда ол бұйрыққа бағынбас еді. Ибн Таймия бұл аятты араб тіліндегі "Истихна мункахи" деп қарастырды, яғни негізгі топтан бір нәрсені алып тастау, бұл Ибілістің періштелерден емес, джинндерден екенін көрсетеді. "Жұлдыздарды аспанның әшекейі деп атау арқылы біз тағы бір мағынаны түсінеміз: аспан тұрғындары қайсысы жақсы амал жасайтынын сынау үшін сыналады, дәл осы әшекейлер арқылы жер тұрғындары сыналғандай. Өйткені Алла "Аль-Кахф" сүресінде [18:7] "Біз жер бетіндегі нәрселерді олардың сынағы үшін әшекей еттік, олардың қайсысы жақсы амал жасайтынын көру үшін" деді. Осылайша, Алла осы аятта әшекейлердің сынақ үшін екенін айтады. Ашарит ғалымы әл-Байдави "кейбір періштелер қатесіз болмауы мүмкін, тіпті қатесіздік олардың арасында кең таралған болса да, дәл осылай кейбір адамдар қатесіз, бірақ қателік олардың арасында кең таралған" деп қосты. Бұл аят көбінесе Ибіліс (шайтан) туралы айтылады, ол осы хабарларда періште деп есептеледі. Құранда Ибіліс "джинндердің бірі" деп аталғандықтан, басқа бір аудармада ол "джинндердің бірі болды" деп аударылады, бұл оның періштелік қасиеттерін жоғалтқанын көрсетеді. Басқалар бұл термин джинндерге қатысты емес, ал Ибіліс пен оның періштелерін оның жәннаттағы шығу тегіне байланысты "джинндер" деп атайды. Харут пен Марут сияқты екі құлаған періштенің болуы олардың күнә жасауы мүмкін екенін көрсетті. Исмаил Хаққи тек "жер періштелері" (ملائكة الارض), джинндермен күрескендер Адамның жаратылысын даулағандарын айтады. Олардың арасында Харут пен Марут, сондай-ақ сол кезде ʿАзазил деп белгілі болған Ибіліс болды. Жерде болуларына байланысты, олардың жоғарыдағы періштелерге қарағанда рухани білімге қол жеткізуі қиын болды. Исмаил Хаққи жоғарыдағы періштелердің қатесіз екенін, бірақ жердегі періштелердің джинндер мен шайтандармен бірге адасуға бейім екенін айтты. Әбу Ханифа (767 ж.ө.) періштелердің қателігін де қолдады, өйткені ол Құрандағы мысалдарына сүйене отырып, оларды джинндер мен шайтандардан ажыратты. Әл-Тафтазани (1322 ж. – 1390 ж.) періштелердің қателікке ұшырауы және Харут пен Марут сияқты бағынбауы мүмкін екенін қабылдады, бірақ әл-Басримен келісіп, періштелер Ибіліс сияқты күпірге ұшырамайды деді.
[50] And (remember) when We said unto the angels: Fall prostrate before Adam, and they fell prostrate, all save Iblis. He was of the jinn, so he rebelled against his Lord's command. Will ye choose him and his seed for your protecting friends instead of Me, when they are an enemy unto you? Calamitous is the exchange for evil doers. Ibn Taymiyya interpreting it lexically the letter "fa'" (so) in the verse above indicates causality, which according to Ibn Taymiyyah, if the devil were an angel like the other angels who bowed down to Adam, of course the devil would not disobey the order to bow. ibn Taymiyya also further considered the verse as Istithna Munqathi in Arabic linguistic form, or the form of exclusions of the subject from the main grouping, which indicating the verse meant the exclusion of Iblis from angel as species, as Iblis were considered from jinn species. "By calling the stars adornment of the heavens, we can deduce another meaning: that is, the inhabitants of the heavens themselves are put to the test to see which of them is the best in deeds, exactly as the inhabitants of the earth were put to test by these very adornments, for don't you see that God has said in Sūrat al Kahf [Q. 18:7], We have made what is on earth an adornment for them, that they be tested which of them is best in deeds. Thus, God in this verse is stating that adornment is there for testing here for testing. (anna'l zīna li'l imtihãn). Asharite scholar al Baydawi also added that "certain angels are not infallible even if infallibility is prevalent among them — just as certain human beings are infallible but fallibility is prevalent among them." This verse is generally associated with Iblis (Satan), who is generally thought of as an angel in these reports. In response to the reference to Iblis as "one of the jinn" somewhere else in the Quran, an alternative translation reads "became one of the jinn", indicating that took away his angelic qualities. Yet others say that the term doesn't refer to the (genus of) jinn at all, but calls Iblis and his angels "al jinn" due to their origin in jannah. The presence of two fallen angels referred to as Harut and Marut, further hindered their complete absolution from potentially sinning. İsmail Hakkı reports that only the "angels of the earth" (ملائكة الارض), who battled the jinn, were the ones disputing the creation of Adam. Among them were also Harut and Marut, as well as Iblis, known as ʿAzāzīl at that moment. Due to their abode on earth, their perception of heavenly wisdom is veiled, unlike that of the angels in the "higher realms". İsmail Hakkı concluded that the angels in the higher heavens are considered infallible, but the angels of the earth are subject to misguidance, along with the jinn and devils. Abu Hanifa (d. 767) also supported the fallibility of angels as he ranked angels based on their examples in the Quran and distinguishes them from the devils and jinn. Al Taftazani (1322 AD –1390 AD) accepted that angels might slip into error and become disobedient, like Harut and Marut, but agrees with al Basri that angels wouldn't become unbelievers, like as Iblis did.
Философияда
Неоплатонизмнің ықпалымен ортағасырлық мұсылман философы Әл-Фараби бірнеше Интеллекттер басқаратын космологиялық иерархияны жасады. Әл-Фараби үшін адам табиғаты материалдық және рухани сапалардан тұрады. Адамның рухани бөлігі періштеліктермен ақпарат алмасады, ал олардың табиғаты Құдайлық білімді сіңірумен анықталады. Осындай функция мұсылман философы Ибн Синаның космологиясында да кездеседі, бірақ ол еңбектерінде «періштелер» терминін пайдаланбайды. Ибн Сина үшін Интеллекттер діни мағынасы жоқ қажеттілік болған деуге болады. Ислам модернистері Мұхаммед Асад және Ғұлам Ахмед Парвез періштелер концепциясын метафоралық тұрғыдан қайта қарастыруды ұсынды. Сейед Хосейн Насрдың сөзіне сүйенсек, адам және періштелер… Мұсылман философтары періштелерді ақыл-ой мен өлместікке ие нәрселер деп түсіндіреді. Адамдар мен жануарлар өлшекті, бірақ тек адамдар ғана ақылға ие. Жын-шайтандар жануарлар сияқты ақылсыз, бірақ періштелер сияқты өлмейтін. Дегенмен, әл-Суюти сияқты мұсылман дін ғалымдары періштелердің Құдайдың нұры арқылы жаратылғаны туралы хадистерге сүйене отырып, періштелерді философиялық тұрғыдан бейнелеуді қабылдамады. Осылайша, періштелердің мәні бар, олар кейбір философтардың айтуынша, тек ақыл-ой ғана емес. Бұл көзқарас Мұхаммед ибн әл-Усайминнің саләфи әдістемесімен үйлеседі. Ол періштелерге нақты, денелі және сезімтал жаратылыстар ретінде сену – сенімнің негізгі қағидаларының бірі екенін баса айтты.
Суфизм
Суфизмге қатысы жоқ дәстүрлерде де періштелер жарықтан жаратылған деп есептеледі. Әл-Жили періштелердің Мұхаммедтің Нұрынан және оның басшылық, жарық және сұлулық сипаттарынан жаратылғанын айтады. Ибн Арабидің суфи метафизикасының ықпалымен Хайдар Амули періштелерді Құдайдың сұлулығының әр түрлі есімдері мен сипаттарын бейнелеу үшін жаратылғандар деп көрсетеді, ал шайтандар Құдайдың Ұлылық сипаттарына, мысалы, "Мақтаншыл" немесе "Жоғары тұрған" сияқты сипаттарына сәйкес жаратылған. Андалусиялық ғалым Ибн Араби адамның, әдетте, періштелерден төмен тұратынын, бірақ Аль Инсан ал-Камил дәрежесіне жеткенде, олардан жоғары тұратынын айтады. Көптеген ертерек суфилер (мысалы, Хасан әл-Басри) шәкірттеріне періштелерге еліктеуге кеңес берсе, Ибн Араби олардан асып түсуге шақырады. Періштелер – рухани әлемдегі Құдайдың есімдерінің ғана көрінісі болса, адамдар Құдайдың есімдерін рухани және материалдық әлемдерде сезінеді. Бұл пікірге сәйкес, пайғамбарлар мен елшілер періштелерден жоғары, ал қарапайым адамдар періштелерден төмен, бірақ періштелер арасындағы елшілер пайғамбарлар мен елшілерден жоғары тұрады. Кейінгі суфизмде періштелер мистик үшін ғана емес, сонымен қатар серіктес ретінде де көрінеді. Адамдар, жер мен көктің арасында, жоғары әлемдерге жету үшін періштелерден басшылық іздейді. Барысқа сенім бойынша, егер суфиге үйрететін шейх табылмайтын болса, оған періште Хидр үйретеді. Періштелердің болуы адамның Құдай заңдарына бағынуына байланысты. Лас, жаман мінез-құлық және киянат періштелерді қуандыра бермейді. Тижания тәріқатының негізін қалаушы Ахмад әл-Тижани періштелердің адамдардың сөздері арқылы жаратылатынын айтады. Жақсы сөзбен рақым періштесі, ал жаман сөзбен жаза періштесі жаратылады. Егер адам жаман сөздері үшін өкініш білдірсе, Құдайдың рұхсатымен жаза періштесі рақым періштесіне айналуы мүмкін. Суфи мұсылман және философ әл-Газали (1111 жылдың 19 желтоқсанында қайтыс болған) адам табиғатын төрт салаға бөледі, олардың әрқайсысы басқа бір жаратылысты білдіреді: жануарлар, жабайы аңдар, шайтандар және періштелер. Әл-Газалидің айтуынша, адамдарда жануарлық және рухани қасиеттер бар. Рухани әлемнен (малакут), нысандар пішін алатын жазықтықтан, періштелер мен шайтандар адамның жүрегіне (қалб) кеңес береді. Алайда, періштелер сонымен қатар ақылдың пайда болатын жазықтықтың сыртындағы әлемде де тұрады, ал шайтандар онда орын таппайды. Періштелер адамға ақыл-ой сыйлап, ізгілікке шақырып, Құдайға құлшылық етуге жетелесе, шайтан ақыл-ойда бұрмашылық тудырып, жалғандық, сатқындық және алдау сияқты күнәлер жасау арқылы рухани табиғатты жеңуге ұсыныс жасайды. Періштелік табиғат жануарлық денеді дұрыс пайдалану жолын көрсетеді, ал шайтан оны бұрмалайды. Осыған байланысты, адамның жазықтығы, джиннің (мұнда: періштелер мен шайтандар) және жануарлардың жазықтығынан айырмашылығы, алдын ала белгіленбеген. Адамдар, сезімтал жанның немесе ақыл-ойлы жанның дамуына байланысты, әлеуетті түрде періште де, шайтан да болуы мүмкін.
Салафизмде
Қазіргі заманғы салафизм періштелерге сенуді исламның негізгі қағидасы санайды және періштелерге тура сенбеуді күпірлік деп, секуляризм мен позитивизмнің тудырған жаңалықтарының бірі ретінде қарастырады. Наср Әбу Зейд сияқты қазіргі заманғы жаңаша түсіндірулер мүлдем қабылданбайды. Сонымен қатар, періштелер туралы көптеген дәстүрлі мәліметтер сенімсіз деп қарастырылады, олардың анықтығы күмәнді. Мұсылман бауырластығының ғалымдары Сейид Кутб пен Умар Сүлеймен Әл-Ашқар періштелерге қатысты көптеген белгілі мәліметтерді, мысалы Харут пен Марут туралы әңгімелерді, немесе Өлім періштесін Азраил деп атауды жоққа шығарады. Сүлеймен Ашқар осындай дәстүрлі мәліметтерді ғана емес, сонымен қатар оларды пайдаланатын ғалымдарды да сынап, мақұлдамайды.
Ислам өнеріндегі періштелер
Ислам өнерінде періштелер Мұхаммедтің өмірінен суреттелген қолжазбаларда жиі кездеседі. Ислам өнерінде періштелердің тағы бір кең таралған бейнелері: Едем бағында Адам мен Хауамен бірге періштелер, Қиямет күні құтқарылғандарды құтқарылмағандардан ажырататын періштелер, сондай-ақ шекараларда немесе тоқымаларда қайталап келетін мотив ретінде періштелер. Исламдағы періштелердің бейнелеуі христиандық қанатты періштелерге ұқсас, бірақ ислам періштелері көбінесе түрлі-түсті қанаттарымен көрсетіледі. Дегенмен, ислам өнеріндегі кейінгі бейнелерде періштелер көбірек әйелдік және екі жынысты сипатталады. Кейбір періштелер "Құдайдың Патшалығының сақшылары" деп аталады, ал басқалары тозақпен байланысты. Мюнхендегі Бавария мемлекеттік кітапханасынан алынған "Жаратылыстың ғажайыптары" атты мерзімі көрсетілмеген қолжазбада періштелер жеке және адамдар мен жануарлармен бірге бейнеленген.
Періштелер тізімі
Әбу Дәрр әл-Ғифариден жеткен, қазіргі заманғы екі хадис сарапшысы – Шуайб әл-Арнаут пен Мұхаммед Ғабд ар-Рахман әл-Мубаракпури тексеріп, түсіндірген хабарда Мұхаммед (ﷺ) періштелердің саны санаусыз көп екенін айтқан. Оның сөзіне қарағанда, аспанда төрт саусақтың еніне тең бос орын жоқ, оның әр жерінде періште маңдайын саждаға тигізіп, Аллаға құлшылық етеді. Бұл періштелер Исламда басқа періштелерден жоғары дәрежеде саналады. Олардың әрқайсысының өз есімі бар және оларға маңызды міндеттер жүктелген: Жәбірейіл/Жыбраил/Жабраил (جِبْرِيل; сондай-ақ جبرائيل немесе Jabrāʾīl; еврей тілінен алынған) (ағылшынша: Gabriel) – Исламдағы басты архангелдердің бірі және аянды жеткізуші періште ретінде құрметтеледі. Микаил (Mīkāʾīl) – мейірімділік архангелі, дене мен жанға ризық берумен қатар, жерге жаңбыр мен дауыл әкелуге жауапты. Кейбір ғалымдар Микаил табиғат заңдарын басқаратын періштелердің басшысы екенін айтады. Исрафил (إسرافيل) (жиі яһуди және христиан дініндегі Рафаэль періштесімен байланысты), қиямет күні мүйіз соққан архангел, сондықтан кейбір дәстүрлерде музыкамен байланысты. Исрафил қияметтің басталуын хабарлау үшін мүйіз соғады. Алайда, Мухаммед Насируддин әл-Албанидің шәкірті Али Хасан әл-Халби, Мұхаммед ибн әл-Утаймин және әл-Сұйути Исрафилдың мүйіз соққандығы туралы хадистердің бәрі әлсіз (даиф) санатқа жататынын түсіндірген. Бірақ, осы пікірді қолдайтын көптеген хабарлардың болуын ескере отырып, бұл мүмкін екенін де айтады. Бұл төрт періштеге Тәбиғун Абдул Рахман ибн Сабит жел соғу, жаңбыр жауу, өсімдіктер өсу, өлім және жоғарыда айтылғандар туралы Алладан келген тапсырмалар сияқты табиғат заңдарын реттеушілер ретінде қараған. Дегенмен, қазіргі саудиялық ғалым Мұхаммед ибн әл-Утаймин мен Ибн Әби әл-Изз «Әл-Ақида әл-Васития» атты еңбектерінде періштелерге жетекшілік ететін архангелдердің саны үш – Жәбірейіл, Микаил және Исрафил екенін жазған.
Jibrīl/Jibrāʾīl/Jabrāʾīl (جِبْرِيل; also جبرائيل or Jabrāʾīl; derived from the Hebrew ) (English: Gabriel), is venerated as one of the primary archangels and as the Angel of Revelation in Islam. Mīkāl/Mīkāʾīl/Mīkhāʾīl (ميكائيل)(English: Michael), the archangel of mercy, is often depicted as providing nourishment for bodies and souls while also being responsible for bringing rain and thunder to Earth. Some scholars have pointed out that Mikail is in charge of angels who carry the laws of nature. Isrāfīl (إسرافيل) (frequently associated with the Jewish and Christian angel Raphael), is the archangel who blows into the trumpet in the end time, therefore also associated with music in some traditions. Israfil is responsible for signaling the coming of Qiyamah (Judgment Day) by blowing a horn. However, علي حسن الحلبي (a student of Muhammad Nasiruddin al Albani), Muhammad ibn al Uthaymeen, and Al Suyuti, have given commentary that all the hadiths that describe Israfil as the horn blower are classified as Da'if, although given the multitude of narrative chains that support this concept, they state that it is still possible. These four angels were specifically regarded by Abd ar Rahman ibn Sabith, a Tabi'un as regulator of natural orders such as windblow, rain, plants growth, death, and tasks from God about aforementioned. However, modern Saudi scholar. Muhammad ibn al Uthaymin, and Ibn Abi al Izz has written their respective commentaries of Al Aqidah Al Waasitiyyah, that the archangels who led the angels were only consisted of three angels, which is Gabriel, Michael, and Israfil.
Даулы
Зұлқарнайн, кейбіреулер Омар ибн Хаттабтың айтуынша, оны періште немесе "жартылай періште" деп есептейді. Хидр, кейде адам түріне кірген періште ретінде қарастырылады, осылайша ол пайғамбарлардан артық жасырын білімді ашып, адамдарға немесе пайғамбарларға жол көрсетуге және көмектесуге қабілетті. Азазил, оны бір кезде періште болған деп санайтындардың пікірінше, Шайтанның құлаудан бұрынғы есімі.