Кіріспе
Еуропалық Одақтың (ЕО) өңірлік саясаты, сондай-ақ, әріптестік саясаты деп те аталады, Еуропалық Одақтағы өңірлердің экономикалық әл-ауқатын жақсарту және өңірлік теңсіздіктерді болдырмау мақсатын қойған саясат. ЕО бюджетінің үштен бірінен астамы осы саясатқа бөлінеді, оның мақсаты – ЕО бойынша экономикалық, әлеуметтік және аумақтық теңсіздіктерді жою, дағдарыстағы өнеркәсіптік аймақтарды жаңарту және ауыл шаруашылығы төмендеп бара жатқан ауылдық аймақтарды әртараптандыру. Осы арқылы, ЕО-ның өңірлік саясаты өңірлердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, экономикалық өсуді ынталандыруға және жаңа жұмыс орындарын құруға бағытталған. Бұл саясат болашақтағы климаттың өзгеруі, энергиямен қамтамасыз ету және жаһандану сияқты маңызды мәселелерді шешуде де маңызды рөл атқарады. Еуропалық Одақтың өңірлік саясаты Еуропаның барлық өңірлерін қамтиды, бірақ олардың экономикалық жағдайына байланысты әртүрлі санаттарға (мақсаттар деп аталады) бөлінеді. 2007-2013 жылдар аралығында ЕО өңірлік саясаты үш мақсаттан тұрды: жақындасу, өңірлік бәсекеге қабілеттілік және жұмыспен қамту, сондай-ақ Еуропалық аумақтық ынтымақтастық. Алдыңғы үш мақсат (2000-2006 жылдар) жай ғана 1, 2 және 3 мақсаттар деп белгіленген. Бұл саясат ЕО-ның негізгі инвестициялық саясатын құрайды және 2021-2027 жылдар аралығында оның бюджетінің шамамен үштен бір бөлігіне, яғни 392 миллиард еуроға жетеді деп күтілуде.
The Regional Policy of the European Union (EU), also referred as Cohesion Policy, is a policy with the stated aim of improving the economic well being of regions in the European Union and also to avoid regional disparities. More than one third of the EU's budget is devoted to this policy, which aims to remove economic, social and territorial disparities across the EU, restructure declining industrial areas and diversify rural areas which have declining agriculture. In doing so, EU regional policy is geared towards making regions more competitive, fostering economic growth and creating new jobs. The policy also has a role to play in wider challenges for the future, including climate change, energy supply and globalisation. The EU's regional policy covers all European regions, although regions across the EU fall in different categories (so called objectives), depending mostly on their economic situation. Between 2007 and 2013, EU regional policy consisted of three objectives: Convergence, Regional competitiveness and employment, and European territorial cooperation; the previous three objectives (from 2000 to 2006) were simply known as Objectives 1, 2 and 3. The policy constitutes the main investment policy of the EU, and is due to account for around of third of its budget, or EUR 392 billion over the period of 2021 2027.
Аумақтық бірігу ұғымы
Аумақтық тұтастық – Еуропалық кеңістікті дамыту перспективасына (ЕКДП) негізделген Еуропалық Одақтың ұғымы. Аумақтық тұтастықтың басты идеясы – Еуропаның тұрақты дамуы мен бәсекеге қабілеттілігіне үлес қосу. Ол Еуропа аймақтарын күшейту, аумақтық интеграцияны ілгерілету және Еуропалық Одақ (ЕО) саясатының үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ ЕО-ның тұрақты дамуына және жаһандық бәсекеге қабілеттілігіне көмектесу мақсатында қолданылады. Тұрақты даму – «болашақ ұрпақтардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігіне нұқсан келтірмей, қазіргі қажеттіліктерді қанағаттандыратын» даму деп анықталады. Аумақтық тұтастық саясатының негізгі мақсаты – экономикалық және әлеуметтік ресурстарды Еуропа аймақтары арасында тең бөлу, бұл ретте аумақтық мәселеге басымдық беру. Бұл ресурстар мен мүмкіндіктер аймақтар мен олардың халқы арасында бірдей үлестірілуі керек дегенді білдіреді. Аумақтық тұтастық мақсатына қол жеткізу үшін, ЕО-ның басқа саясаттарына интеграциялық көзқарас қажет.
Жетіспейтін өңірлер
Өңірлік саясатқа бөлінетін қаржының ең көп бөлігі даму деңгейі төмен деп танылған өңірлерге бағытталады. Бұл Еуропаның ең кедей аймақтарын қамтиды, олардың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) Еуроодақ орташа көрсеткішінің 75%-дан кем. Бұл жаңа мүше мемлекеттердің дерлік барлық өңірлерін, Оңтүстік Италияның көп бөлігін, Грекияны, Португалияны, сондай-ақ Ұлыбритания мен Испанияның кейбір бөліктерін қамтиды. 2004 және 2007 жылдары жаңа мүше елдер қосылғаннан кейін Еуроодақтың орташа ЖІӨ көрсеткіші төмендеді. Нәтижесінде, бұрын «Конвергенция» мақсаты бойынша қаржыландыруға құқылы болған «ескі» мүше мемлекеттердің кейбір аймақтары 75% шегінен жоғары көтерілді. Бұл өңірлер 2007–2013 жылдар арасындағы қаржыландыру кезеңінде «кезең-кезеңмен тоқтатылатын» өтпелі қолдау алды. Конвергенция критерийлеріне сәйкес келген, бірақ тіпті Еуроодақ-15 құрамында 75% шегінен асып кеткен өңірлер «Регионалды бәсекеге қабілеттілік және жұмыспен қамту» мақсаты арқылы «кезең-кезеңмен енгізілетін» қолдауға ие болды. Еуроодақтың үлкен инвестициялық қажеттіліктеріне қарамастан, біріктіру аймақтарында инвестиция деңгейі төмен қалып отыр. Өнеркәсіп дамыған өңірлердегі кәсіпорындардың 79%-ы инвестиция салса, өтпелі өңірлерде бұл көрсеткіш 77%-ды, ал даму деңгейі төмен өңірлерде 75%-ды құрайды. Қаржылық шектеулер даму деңгейі төмен аймақтарда, әсіресе шағын және орта кәсіпорындарда (ШОК) жиі кездеседі. Бұл аймақтардағы ШОК-тар қаржылық қиындықтарға тап болу ықтималдығы өтпелі аймақтардағы (5%) және коэзиялық емес аймақтардағы (5%) әріптестерінен екі есе жоғары (11%). Сонымен қатар, даму деңгейі төмен өңірлерде климаттың өзгеруімен күресуге немесе көміртегі шығарындыларын азайтуға инвестиция салған кәсіпорындардың үлесі ең төмен – 46%. Даму деңгейі төмен өңірлерде банк несиелері қаржыландырудың 49%-ын құрайды. Гранттар даму деңгейі төмен аймақтардағы қаржыландырудың үлкен бөлігін құрайды, сыртқы қаржыландырудың 13%-ын алып тұр.
Өтпелі кезеңдегі өңірлер
Бұл Еуроодақ орташа көрсеткішінің 75-тен 90 пайызына дейін шаққандағы жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі төмен аймақтар. Осыған байланысты, олар аз дамыған аймақтарға қарағанда аз қаржыландыру алады, бірақ дамыған аймақтарға қарағанда көбірек қаржыландыру алады. Өту кезеңіндегі аймақтардағы қаржыландырудың 69 пайызы банктік несиелерден түседі. Жасыл өткел кезеңінде, өту кезеңіндегі аймақтардағы фирмалардың 19 пайызы климаттың өзгеруі олардың бизнесіне маңызды әсер етеді деп мәлімдейді, ал 43 пайызы климаттың өзгеруінің әсері шамалы екенін айтады. Өту кезеңіндегі аймақтардағы бизнестің 25 пайызын «жасыл және цифрлық» деп санауға болады.
Дамыған өңірлер
Бұл басқа жерде қамтылмаған барлық еуропалық өңірлерді қамтиды, атап айтқанда, жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі ЕО орташа көрсеткішінің 90%-нан жоғары. Осы өңірлерді қаржыландырудың басты мақсаты бәсекеге қабілеттілікті арттырып, жұмыс орындарын құру және осы өңірлерді бизнес пен инвесторлар үшін тартымды ету болып табылады. Мүмкін жобалар таза көліктерді дамыту, ғылыми-зерттеу орталықтарын, университеттерді, шағын және жаңадан құрылған кәсіпорындарды қолдау, оқытуды қамтамасыз ету және жұмыс орындарын құруды қамтиды. Қаржыландыру ЕҚДБ немесе ЭҚҚ арқылы жүзеге асырылады. Барлық өңірлерде банктік несиелер сыртқы қаржыландырудың ең кең тараған түрі болып табылады. Ал дамыған өңірлерде бұл қаржының 58% құрайды. 2021-2027 жылдары 392 млрд. еуро экономикалық дамуды және жұмыс орындарын құруды дамытуға, сондай-ақ қоғамдастықтар мен елдерге Еуропалық Одақтың тұрақты және цифрлық экономикаға көшуіне дайындық жасауға арналды. 2021 және 2022 жылдары климаттық және экологиялық мақсаттарға жасалған үлестердің үлкен бөлігі когезиялық несиелер есебінен қаржыландырылды. Еуропалық Одақтың аумақтық үйлесімділік саясатының негізгі ресурсы – Еуропалық Одақтың құрылымдық қорлары. Еуропалық Одақтың барлық өңірлері үшін екі құрылымдық қор қолжетімді: Еуропалық өңірлік даму қоры (ЕӨРҚ) және Еуропалық әлеуметтік қор (ЭӘҚ). ЕӨРҚ инфрақұрылымды құруға және өнімді жұмыс орындарын құратын инвестицияларға бағытталған, негізінен бизнеске арналған, ал ЭӘҚ жұмыссыздарды оқыту арқылы еңбек өміріне интеграциялауға көмектесуге арналған. Қорларды басқару және іске асыру Еуропалық Комиссия, мүше мемлекеттер және жергілікті және өңірлік деңгейдегі мүдделі тараптар арасындағы серіктестік арқылы жүзеге асырылады. 2014–2020 жылдар аралығындағы қаржыландыру кезеңінде ақша «әлдеқайда дамыған» (жан басына шаққандағы ЖІӨ ЕО орташа көрсеткішінің 90%-дан жоғары), «өтпелі» (75%-дан 90%-ға дейін) және «кем дамыған» (75%-дан төмен) деп танылған өңірлер арасында әртүрлі бөлінді, сондай-ақ Когезиялық қорда жан басына шаққандағы ЖҰИ ЕО орташа көрсеткішінің 90%-дан төмен мүше мемлекеттер үшін қосымша қаражат бөлінді. Кем дамыған өңірлерді қаржыландыру, бұрынғы конвергенция мақсатына ұқсас, әсер еткен өңірлерге Еуропалық Одақтың гүлденген өңірлеріне жете алуға мүмкіндік беруді мақсат етеді, осылайша Еуропалық Одақ ішіндегі экономикалық теңсіздікті азайтады. Осы мақсат бойынша қаржыландырылатын жобалардың мысалдары: негізгі инфрақұрылымды жақсарту, бизнеске көмек көрсету, қалдықтарды және суды тазарту қондырғыларын салу немесе жаңғырту, жоғары жылдамдықты интернетке қол жеткізуді жақсарту. Кем дамыған өңірлердегі өңірлік саясат жобалары үш еуропалық қордан қолдау алады: Еуропалық өңірлік даму қоры (ЕӨРҚ), Еуропалық әлеуметтік қор (ЭӘҚ) және Когезиялық қор. Еуропалық инвестициялық банк (ЕИБ) 2021–2027 жылдарға арналған «Когезия бағыты» бойынша кейбір өңірлерге қолдау көрсетуді ұлғайтуға уәде берді. 2023 және 2024 жылдар аралығында Банк өзінің жалпы қаржысының кемінде 40%-ын когезиялық өңірлердегі жобаларға бөлуді жоспарлап отыр, 2025 жылдан бастап бұл көрсеткіш кем дегенде 45%-ға дейін өседі. Еуропаның кем дамыған аудандары осы қаржының кем дегенде жартысын алады, сондай-ақ климаттық шаралар мен экологиялық несиелерді алатын өңірлердің саны артады. Еуропалық инвестициялық банк 2021 жылдан бері Еуропалық Одақ үшін когезиялық аудандардағы жобаларға 44,7 млрд. еуро бөлді. Оның ішінде 2022 жылы 24,8 млрд. еуро, яғни барлық ЕО қолтаңбаларының 46%-ы құрады. 2014–2020 жылдар аралығында олар когезиялық аудандардағы жобаларға барлығы 123,8 млрд. еуро жұмсады. Банктің қаржы құралдарының көмегімен Грекия, Италия, Польша, Испания, Португалия, Литва, Румыния және Кипрде шамамен 6600 жобаға қолдау көрсетілді. 2022 жылы ЕИБ тобы когезиялық аудандардағы бастамаларға 28,4 млрд. еуро, ал климаттық шаралар мен экологиялық тұрақтылыққа 16,2 млрд. еуро бөлді. ЕИБ тобының Еуропалық Одақтағы жалпы несиесінің 44%-ы, яғни 28,4 млрд. еуро когезиялық аудандардағы жобаларға жұмсалды. Сол жылы ЕИБ несиелерімен қолдау көрсетілген жобалардың жалпы инвестициялық құны 146 млрд. еуроны құрады. Еуропалық Одақ үшін Еуропалық инвестициялық банк 2022 жылы когезиялық аудандарда климаттық шаралар мен экологиялық тұрақтылыққа 16,2 млрд. еуро инвестициялады. Бұл ЕИБ-тің климаттың өзгеруі мен қоршаған ортаның тұрақтылығын қамтамасыз етуге бөлген жалпы қаржысының жартысынан астамын құрайды.