Кіріспе

Вьетнамдық саясаткер Дьо Мэнь (; 2 ақпан 1917 – 1 қазан 2018) – вьетнамдық коммунист саясаткер. Ол 1940 жылдардың соңында партиялық иерархияда өрледі, 1988 жылы Министрлер Кеңесінің төрағасы болды және 1991 жылы 7-ші съезде Вьетнам Коммунистік партиясының (ВКП) Орталық Комитетінің Бас хатшысы болып сайланды. Ол өзінің ізашарының ұжымдық басшылықпен басқару саясатын және Нгуен Вань Линнің экономикалық реформа саясатын жалғастырды. Ол екі мерзімге Бас хатшы болып сайланды, бірақ екінші мерзімінде 1997 жылы 8-ші Орталық Комитетінің 3-ші пленумында қызметтен шеттеді. Дьо Мэнь 1997 жылдан 2001 жылға дейін Орталық Комитет Кеңесінің таратылғанға дейін Орталық Комитет кеңесшісі болды. Ол 9-шы, 10-шы және 11-ші съездерге делегат болды. 1997 жылы саясаттан ресми түрде қанағаттанғанмен, Дьо Мэнь шешім қабылдауға әсер етуді жалғастырды. Ол 2018 жылдың 1 қазанында 108-ші орталық әскери госпиталінде қайтыс болды.

Ерте өмір және мансап

Дьо Мэнь, сондай-ақ Дьо Бао деп те аталады, 1917 жылы 2 ақпанда Донг Фу, Тан Тр, Ханойда Нгуен Дуй Конь ретінде дүниеге келді және Нгуен Сэннің ұлы болды. Өмірін үй бояушысы болып бастады, кейін жасөспірім шағында ұлттық саясатта жұмыс істей бастады. 14 жасында отаршылдыққа қарсы халық фронтына қосылды. 18 жасында Хан Фамға үйленді. Дьо Мэнь 1939 жылы Вьетнам Коммунистік партиясына қосылды, бірақ 1941 немесе 1942 жылы француз билігімен тұтқындалып, Хоа Ло түрмесінде 10 жылға мәжбүрлі еңбекке сотталды. 1945 жылы жапондықтар Индокитайдағы француз билігін құлатып, Вьетнам империясын құрған кезде қашып құтыла алды. Түрмеден қашып шыққаннан кейін Дьо Мэнь Вьетминге мүше болды. Бірінші Индокитай соғысы кезінде Дьо Мэнь бригадир генерал болып тағайындалғанға дейін бірнеше провинциялық деңгейдегі лауазымдарда қызмет етті. Соғыстың соңында Хайфун шайқасында қолбасшы болды. Соғыс кезінде партияның саяси комиссары болып қызмет етті. 1955 жылдың мамыр айынан 1956 жылдың желтоқсанына дейін Дьо Мэнь Хай Фонгтың партиялық Халықтық әскери және әкімшілік комитетінің төрағасы болды. 1955 жылы Орталық Комитетке тағайындалды және 3-ші партия съезінде Орталық Комитетінің толық мүшесі болып сайланды. 1956 жылдың желтоқсанында ішкі сауда министрінің орынбасарына тағайындалды және бұл лауазымда 1958 жылдың сәуіріне дейін болды, содан кейін Пхан Анның орнын басып, ішкі сауда министрі болды. 1961 жылдың ақпанына дейін бұл лауазымды иеленді, содан кейін денсаулығының нашарлауына байланысты саясаттан уақытша кетуге мәжбүр болды; оның орнын Нгуен Тан Бинь бағындырды. 1967 жылдың қарашасында экономикалық кеңес төрағасы (кейін Мемлекеттік баға комиссиясы деп аталды) болып саясатқа оралды. 1969 жылы Дьо Мэнь құрылыс саласына тағайындалды. Хо Ши Мин мавзолейінің құрылысы кезінде Кеңес Одағының байланысшысы болған деп есептеледі. 1969 жылдың желтоқсанында Фам Ван Донг үкіметінде Премьер-Министрдің орынбасары және Құрылыс министрі болып тағайындалды. Вьетнамның қайта бірігуінен кейінгі бірінші 4-ші партия съезінде Дьо Мэнь Политбюроға орынбасар мүшесі болып сайланды. 1977 жылдың шілдесінде өнеркәсіп пен сауданы трансформациялау комитеті құрылды, төрағасы – Нгуен Вань Линь, орынбасары – Дьо Мэнь. Комитеттің мақсаты – оңтүстік Вьетнамның экономикасын ұлттандыру және ұжымдастыру арқылы социалистік трансформацияны бастау болды. Науқанның кодовое атауы X2 болды. Линь ұзақ уақыт төрағалық етпеді және ол «оңшылдықта» айыпталды, 1978 жылдың ақпанында Дьо Мэнь оны ауыстырды. Дьо Мэньге бұл лауазым 1950 жылдары Солтүстік Вьетнамның социалистік трансформациясында партия басшылығы оның жұмысына риза болғандықтан берілді. Ол кезде Дьо Мэнь «Капиталистер – кәріз сырыны сияқты, оларды көргенде өлтіру керек!» деген ұранымен танымал болды. 1978 жылдың 31 наурызында Дьо Мэнь премьер-министр Фам Ван Донг атынан Вьетнамда жеке меншікті тыйым салу туралы жарлыққа қол қойды. Оның бұйрығымен Вьетнамның түкпір-түкпірінде жекеменшік кәсіпорындарды жабу үшін 60 000-нан астам жастар тобы жіберілді. 1977 жылдың қарашасында Дьо Мэньнің орнын Донг Си Нгуен басты. Дьо Мэнь партияның 5-ші съезінен кейін саяси бюроға сайланды. Политбюрода ол Ле Дуаньның қорғауында болды. 1984 жылы Дьо Мэнь Вьетнамның экономикалық жүйесін реформалау қажет деген пікірді қолдай бастады; оның бастапқы жоспары баға және жалақы жүйесін реформалау және мемлекеттік кәсіпорындарға субсидияларды жою болды. Алайда ол радикалды реформалар қажет деген пікірді қолдамады және ол жоспарлы экономика нарықтық экономикадан басым екеніне берік сенді. 1985 жылы Дьо Мэньге әртүрлі Бас басқармалардың жетістіктерін қарау міндеті жүктелді. Ле Дуань 1986 жылдың 10 шілдесінде қайтыс болды және оны қысқа уақытқа Чыонг Чинь ауыстырды. Чинь уақытша ауыстырылды және 1986 жылдың желтоқсанында өткен 6-шы партия съезінде ол орнынан алынып, оның орнына Нгуен Вань Линь тағайындалды. Линь социалистік базар экономикасын құру үшін Đổi Mới («жаңарту») реформа бағдарламасын бастады. 1988 жылдың 10 наурызында премьер Фам Хунг қайтыс болғанда Орталық Комитет Вьетнамның Ұлттық Ассамблеясына министрлер кеңесінің төрағасы (үкімет басшысы) лауазымына Дьо Мэньді ұсынды. Ұлттық Ассамблеяның кейбір делегаттары оның орнына Во Ван Киетті ұсынды. Себебі Дьо Мэнь идеологиялық тұрғыдан консервативті болды және Đổi Mới саясатына күмәнді қарады, ал Киет, керісінше, реформаторлық көзқараста болды. Дьо Мэнь сайлауды жеңіп алды, бірақ Киет дауыстардың 36 пайызын жеңіп алды – Вьетнамда оппонент үшін жоғары көрсеткіш.

Ішкі саясат

7-ші Ұлттық съезде Нгуен Вань Лин денсаулығының нашарлауына байланысты Бас хатшы лауазымынан бас тартты. Дьо Мэнь 7-ші съездің 1-ші пленумында партияның Бас хатшысы болып тағайындалды. Дьо Мэнь консерваторлардың іс жүзіндегі көшбасшысы болды; партияның лауазымды тұлғалары, идеологтар және экономиканың мемлекеттік үстемдігін жақтағандар оның өкілеттігін қолдады. Бұл арада премьер-министр Во Ван Киет реформашыл фракцияның басшысы болды, ал президент Ле Дюк Ан әскери фракцияны білдірді. Атқарушы биліктің бөлінуі 1992 жылғы Конституцияның жазылуына әкелді. Конституция Бас хатшының өкілеттіктерін шектеді және оны партияның басшысы деп атағанмен, атқарушы немесе заңнамалық өкілеттігі болған жоқ. Алайда, 4-бапта Коммунистік партияның "мемлекет пен қоғамдағы жетекші күш" рөлі бекітіліп, бас хатшыға жалпы саясатты басқару билігі берілді. 1992 жылғы Конституция Ле Дунь сияқты партияның күшті тұлғаларының ықпалының азаюына әкелді. Дьо Мэнь сөздерімен айтқанда: "Мемлекеттік аппаратты құру мен мемлекеттік лауазымды адамдарды тағайындауды басқаруда партия мемлекеттік аппаратты ұйымдастыруға қатысты көзқарастарды, қағидаларды және басшылық бағыттарды белгілейді; ол мемлекет көтерген мәселелерді қарастырады және ұсыныстар жасайды, содан кейін шешім қабылдауға қалдырылады". 7-ші съезде Политбюроның көпшілік орындықтарын консерваторлар иеленді. Политбюро мен Орталық Комитеттегі жаңа әскери-қауіпсіздік тобымен бірге жаңа партия басшылығы өзінің алдыңғысына қарағанда қауіпсіздік пен тұрақтылыққа көбірек көңіл бөлді. 1994 жылы Политбюроға төрт жаңа мүше тағайындалды, олардың барлығы түбегейлі реформаға қарсы болды. Консервативті маневрлерге қарамастан, экономикалық реформалар өте сәтті болып шықты және 7-ші және 8-ші партия съездерінің арасындағы экономикалық өсім орташа есеппен 8 пайызды құрады. Бұл өсім ұзақ мерзімде реформаларсыз орнықты бола алмайды. Алайда консерваторлар бұл тұрақсыздыққа әкеліп соғуы мүмкін және тіпті партияның билікке қол жеткізуіне қауіп төндіреді деп сенді. Реформашылар жылдам өсім қауіпсіздікті арттырады деп сеніп, өзгерістерді қолдады. Алайда 90-жылдардың соңында Азиядағы қаржы дағдарысы кезінде өсім 2 пайызға дейін төмендеді. Партияның 7-ші және 8-ші съездерінің арасында фракциялық жанжал пайда болды, бұл елдің басшылығын құлдыратты. Во Ван Киет бастаған реформаторлар Вьетнамды жаһандық экономикаға неолибералды тәсілдермен ашуды қаласа, бұл лениншіл экономикамен толықтай үзіліс жасады, ал консерваторлар социалистік базар экономикасына Вьетнамның мемлекеттік кәсіпорындары басымдық берсін деп қалады, бұл Оңтүстік Кореяның Чэбол моделі табысты екеніне назар аударды. Партияның консенсустық шешімдер қабылдау әдісі тез аяқталды. 1995 жылы Политбюроға жазған, кейіннен баспасөзге тараған хатында Во Ван Киет "партияның ішіндегі барлық адамдардың дарындылығын жұмылдыру үшін, келісімсіз демократия болуы керек" деп жазды. Во Ван Киет консервативтерді сынға алып, мемлекеттік сектор жеке сектордың пайдасына қысқартылуы керек деп мәлімдеді. Ол Вьетнамның қалған социалистік мемлекеттермен қарым-қатынасынан бас тартуы, партияның мемлекеттік істерге араласуын тоқтатуы және ұлттық істерді мемлекеттік істердің алдына қоюы керектігін айтты. Мұрағатшылар бұған жауап ретінде Нгуен Ха Фанды ел арасына жіберіп, Во Ван Киетті сынға алды. Билік күресін жалғастыра келе, штаб бастығы Дьо Дьин Люйен реформаларды қолдағаны үшін қызметінен босатылды, ал Нгуен Ха Фан саяси бюродан шығарылды және 1996 жылдың сәуірінде елге опасыздық жасады деген айыппен үй қамауына алынды. Консерваторлар Коммунистік шолудың (Вьетнам: Tạp chí Cộng Sản) бас редакторы Дьо Дуй Тунг бастаған науқанды бастады. Партиядағы қолдауының арқасында ол кадрлық тағайындаулар мен 8-ші съезге саяси баяндама жасау бойынша бұрын-соңды болмаған бақылауға ие болды, алайда 7-ші съездің 10-шы Орталық комитетінің отырысында "демократияға қарсы мінез-құлық" және билікті теріс пайдалануда айыпталды және саяси бюроға қайта сайланбады, дауыс берудің тек 10 пайызын алды. Дьо Дуй Тунның, Дьо Мэньоның жоспарланған мұрагері құлауы, компромиске әкелді: бас хатшы, премьер-министр және президент консервативті – реформашыл билік күресінің салдарынан 8-ші съезсте көпшіліксіз қайта сайланды. Алайда партия басшылығындағы айтарлықтай айналма орын алды және бірнеше жылдан бері бірінші рет орталық партияның өкілдері провинциялық партия филиалдары мен бюрократтарға жол берді – жаңа Орталық Комитет мүшелерінің тек 8,9 пайызы орталық партия аппаратынан келді, ал жаңа мүшелердің 67 пайызы провинциялық немесе үкіметтік тәжірибесі болды.

Сыртқы саясат

7-ші Орталық Комитетінің 3-ші пленумында (1992 жылдың 14-18 шілдесінде) Дьо Мьонь партияның сыртқы саясатының маңыздылығын қайта растады. Ол "Сыртқы саясат маңызды рөл атқарады. Қазіргі заманда ешбір ел, оның даму деңгейіне қарамастан, әлемге есігін жаба алмайтынын түсіндік. Вьетнам сияқты өте төмен бастапқы нүктеден келген ел үшін, сыртқы күштерден көмек табу өте маңызды". Батыс және капиталистік елдермен қарым-қатынас орнатуға ұмтылған Дьо Мьонь "социалистік елдермен, коммунистік және халықаралық жұмысшылар қозғалысымен, ұлттық тәуелсіздік қозғалысымен, одақтаспау қозғалысымен және бүкіл әлемдегі барлық бейбіт және прогрессивті күштермен" жақсы қарым-қатынастардың маңыздылығын растады. Ол партияның мұндай ашық сыртқы саясаттың ұлттық қауіпсіздікті әлсірететініне алаңдаушылық білдірді, бірақ "Соңғы бірнеше жылда жауынгер күштер біздің елге қарсы саботаж актілерін аяусыз жүзеге асырды. Дегенмен, олардың қараңғы жоспарлары мен амалдарының бәрі халқымыз тарапынан жолынан қайтарылды". Яғни, Вьетнам халықаралық беделін нығайтуға тырысса да, бұл байланыстар Вьетнам социализмінің сипатын өзгертуге жол бермейді. Кеңес Одағындағы сәтсіз тамыз төңкерісінен және оның тарауынан кейін Дьо Мьонь өзгерістерді ресми мойындады, кадрлар тобына "Социализм енді Кеңес Одағында жоқ және Коммунистік партияның қызметіне тыйым салынды" деді. Кеңес Одағының ыдырауына қайғырған Вьетнам 1991 жылдың 27 желтоқсанында Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын мойындады және жаңа тәуелсіз мемлекеттермен байланыстар орнатты. 27 маусымда Дьо Мьоньдің Бас хатшы болып сайлануынан кейін Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы Цзян Цзэминь Дьо Мьоньді құттықтап, Қытай мен Вьетнам арасындағы қарым-қатынас мемлекеттер және партиялар деңгейінде қалыпқа келтіріледі деп үміттендірді. Шілде айында өткен кездесулерде екі ел арасындағы қарым-қатынас одан әрі жақсарды және Ле Дюк Ань ҚХР-ға шақырылды. Қараша айында Дьо Мьонь мен Во Вань Киет Қытайға барып, Цзян және премьер Ли Пэнмен талқылаулар жүргізді, нәтижесінде 11 тармақты коммюнике жарық көрді. 1992 жылы КПВ және ҚКП кадрларының бірнеше кездесулері қарым-қатынасты одан әрі жақсартты. Шығыс Еуропадағы "коммунизмнің құлдырауы" кезінде Қытайдың ең басты басшысы Дэн Сяопин Қытай, Кеңес Одағы, Солтүстік Корея, Моңғол Халық Республикасы және Вьетнамды қоса алған, жаңа социалистік одақ құруды жақтады. 1991 жылдың тамызында Қытайда тараған баяндамада қалған социалистік мемлекеттердің еркін халықаралық социалистік федерациясын құру туралы айтылды. КПВ-ның пікірлері ҚКП-ның пікірлерімен сәйкес келді және қалған социалистік мемлекеттермен қарым-қатынасты нығайтуға кірісті; Кубамен қарым-қатынасқа баса назар аударылды және Вьетнам 1991 жылы Солтүстік Кореямен экономикалық және сауда хаттамасына қол қойды. Ашық социалистік федерацияның мүмкіндігі қалған социалистік мемлекеттердің өздерінің айырмашылықтарын елемеуіне және ортақ мүдделеріне баса назар аударуына байланысты болар еді, алайда Қытай мен Вьетнам арасындағы шиеленіс күмәндік тудырды. 1991 жылдың желтоқсанында Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қытай бұл идеядан бас тартты. Вьетнам мен Лаос арасындағы қарым-қатынас вьетнамдық әскерлердің шығуынан кейін "арнайы" статусын жоғалтты, бірақ екі ел идеологияны ортақ бөлісті. 1992 жылы Дьо Мьонь және Во Вань Киет Лаосқа жеке сапар жасады. Дьо Мьонь ЛАО Халық Революциялық партиясының Орталық Комитетінің бұрынғы төрағасы Кайсон Фомвиханьға делегация жетекшілік етті. Алайда, ЛХРП-ның 5-ші съезінде Лаос басшылары Қытаймен қарым-қатынастарын ең маңызды шетелдік серіктес деп атады. 1992 жылдың ақпан айында Қытай Оңтүстік Қытай теңізіне толық иелік ету туралы заң қабылдады. Мәселе Вьетнамның Ұлттық Ассамблеясында талқыланғанда, қызу пікірталас болды. Кейбірлері экономикалық санкцияларды немесе тіпті әскери араласуды талап еткен кезде, Орталық Комитеттің Сыртқы қатынастар жөніндегі комиссиясының кеңесі бойынша мәселеге ең жақсы жауап ретінде декларация қабылдады. Нгуен Вань Линь заңды талқылау үшін Қытайға барды, бірақ сапар барысында қытайлық шенеуніктер Вьетнамның континенттік шельфінде барлау бұрғылау үшін Crestone Energy Corporation компаниясымен келісімге қол қойды. 7-ші Орталық Комитетінің 3-ші пленумында Қытайға қарсы сын-ескертулер қатты айтылды және Дьо Мьонь Қытайды экспансионизмге айыптады. 1995 жылы Дьо Мьонь Қытайға делегация жетекшілігінде барды. Ол Цзянмен, Лимен және басқалармен кездесті.

Ішкі саясат

8-ші Ұлттық съезге дейін консерваторлар мен реформаторлар арасындағы тоқтап тұру жалғасты. 8-ші Ұлттық съез кейінге шегеріледі деген қауесет тарағанда, консерваторлар мен реформаторлар 7-ші съездің 11-ші Орталық комитетінің пленумында келісімге келді. Съезд тарапынан 8-ші Орталық комитет сайланды, сайланған мүшелердің 54 пайызы бұрынғы қызметкерлер еді. 19 мүшеден 9-ы 8-ші съезде лауазымынан кетті. Съезде Хатшылық таратылып, оның орнына Политбюроның тұрақты комитеті (ПБК) құрылды; Дьо Мэнь бес мүшеден бірі болды. ПБК бастапқыда партияның ең жоғары шешім қабылдау органы ретінде Политбюроны алмастыру үшін жоспарланған болса да, Орталық комитеттен болған наразылық Политбюроны демократияға қарсы мінез-құлық танытты деп айыптады, нәтижесінде ПБК бұрынғы Хатшылықтан кем емес күшке ие болды. 8-ші съезд 7-ші Орталық комитет кезінде туған билік күресіне жауап бермеді. Осыдан кейін съезд барысында Дьо Мэнь журналистерге: "Біз дамуды үдетуіміз керек деп ойлаймын. Баяу даму – ашаршылық, сіздер де сойлеріңіздер? Бірақ сонымен қатар тиімділік пен тұрақтылықты да көруге ниеттімін. Егер реформа тым жылдам болса, қателіктер жасау мүмкін. Тым жылдам жүгірсеңіз және жолда бір нәрсе болса, құлап қалуыңыз мүмкін" деді.

Сыртқы саясат

До Мынь 1996 жылғы ЛРПП-ның 6-шы съезіне қатысты.

Отставка

1997 жылы 26 желтоқсанда өткен 8-ші Орталық Комитеттің 4-ші пленумында До Муой Бас хатшы және Орталық әскери комиссия хатшысы лауазымдарынан қанағаттанды, оның орнына Ле Кха Фиеу келді. Карлайл Тейердің сөзінше, "Төртінші пленум 1996 жылғы Сегізінші Ұлттық партиялық съезден бері жүріп келген көшбасшылық ауысу кезеңін аяқтады, бірақ реформаторлар мен консерваторлар арасындағы ішкі партиялық жіктерді шеше алмады". До Муой, Во Ван Киет және Ле Дюк Анхпен бірге Орталық Комитеттің Кеңесшілер кеңесіне тағайындалды, ол 2001 жылы таратылғанға дейін осы кеңесте қызмет етті. Ол вьетнамдық саясатта ықпалды тұлға болып қала берді және үлкен әсерге ие болды.

Көшбасшылық

Дьо Мэнь тұсында жыл сайын кем дегенде үш Орталық Комитет пленумы өткізілді. Ол партияның саяси жүйесіне тәртіп, үнемілік және болжамдылық енгізді. Әр пленумда маңызды мәселелер талқыланды және пікір алмасу қарқынды жүрді. Дьо Мэнь тұсында Орталық Комитет пленумдары Нгуен Вань Линь кезіндегідей партия мәселелерімен айналыспай, ұлттық мәселелерге баса назар аударды. Луи Стерннің сөзінше, "Муои пленарлық сессияға қатысушы техникалық мамандардың, белгісіз "ғылыми топтардың", "еліміздегі және шетелдегі зиялылардың" (мүмкін, шетелдегі вьетнамдық инвесторлар, бизнесмендер және экономистерге сілтеме), соғыс ардагерлерінің, сондай-ақ партия кадрларының, мүшелерінің және партия комитеті өкілдерінің әдеттегі құрамына сүйенген нақты саясатты бағалау үшін шағын топтарда жұмыс істеу жүйесін енгізді". Бұл топтарға Орталық Комитетке алдын ала есептер дайындау және қабылдау, сондай-ақ пленумда жасалған құжаттарға ұсыныстар мен түсініктемелер беру құқығы берілді. Өкіметтік кезеңі бойы Орталық Комитет пленумдарындағы пікірсайыстарды консенсусқа жеткізуге тырысты. Ол Орталық Комитетте дау-жанжал тудырмау үшін күмәнді мәселелерді қолдаудан жаңылды. Егер консенсусқа келе алмаса, мысалы, 7-ші Орталық Комитетінің 8-ші пленумында идеологиялық жұмыстың бағыты жөнінде лайықты формулировканы таба алмаған жағдайда, Орталық Комитет қаулысын қайта қарау және түзету міндеті 7-ші Политбюроға жүктелді. Нгуен Вань Линьнен өзгеше, Дьо Мэнь өз пікірлерін жақтаудың орнына Орталық Комитетпен ортақ тіл табуға ұмтылды. Сөздерінде де, пікірсайыстарға қатысуында да Дьо Мэнь даулы мәселелерді көтермеді және сөйлегенде партияның дәстүрлі принциптерін қолдады. Луи Стерннің айтуынша, "Нгуен Ван Линьден айырмашылығы, Муои өзекті мәселелерге ерекше шешімдер табуға, жаңаша көзқарас ұсынуға немесе маңызды мәселелер бойынша жаңа консенсус құруға тырыспады. Өзінің көзқарасын қолдауға шақыруда алдыңғысына қарағанда әлдеқайда әлсіз болған Муои, егер бір нәрсе болса, бірнеше мәселеде консервативті көзқарас ұстанды", мысалы, экономикаға мемлекеттік бақылауды сақтау және елде партияның күшті ықпалын қамтамасыз ету сияқты.

Саяси көзқарастар

Дьо Мэнь 6-шы Ұлттық съезде басталған "саяси жаңарудың эволюциялық дамуына" сенді. Экономикалық реформалар ең маңыздысы болса, саяси реформалар екінші деңгейде тұрды. Дегенмен, ол экономикалық реформаларды іске асыру жиі саяси жүйенің кемшіліктерін ашады деп ойлады. Дьо Мэнь саяси жүйені өзгертуді емес, оны жақсартуды қалады. Оның пікірінше, заңдар мен басқару тәжірибесіне енгізілген өзгерістер марксизм-ленинизм және Хо Ши Миннің ой-пікірі идеологиясына негізделуі керек. Ол партияның "монополиялық басшылығын тоқтату және демократияны жаңарту сылтауымен барлық билікті халыққа қайтару" туралы талаптарды "демагогиялық аргументтер" деп атады. Сонымен қатар, ол партияның шешім қабылдау процесін демократияландыруды қолдады, бірақ демократиялық централизм принципіне берік сенді. Дьо Мэнь мемлекеттік кәсіпорындардың артықшылық акцияларын қызметкерлерге сату, пайданы бөлісу схемаларын, сондай-ақ "сыртқы ұйымдар мен жеке тұлғаларға мемлекеттік кәсіпорындардың үлестік бөлігін сатуды" – жұмысшылардың кәсіпорындардың нақты иелері болуына жағдай жасау мақсатымен қолдады. Ол индустрияландыруды өндіріс құралы ғана емес, жан-жақты әлеуметтік-экономикалық өзгеріс ретінде де баса көрсетті. Вьетнамның артықшылықтарын пайдаланатын экономикалық стратегияларды атап өтіп, ол "әлемдік прогреске жете алу" қажеттілігін жиі айтты. Индустрияландыру бағдарламасы нарықтық механизм арқылы іске асырылатынын, бірақ мемлекеттік сектор нарықтық процесті басқарады және бақылайды деп мәлімдеді. Дьо Мэнь баспасөз бостандығына, сынға, пікірсайысқа және түрлілікке ешқашан қарсы болған жоқ, бірақ социалистік іске қарсы тұрғандарды сынады. Жазушылар одағының 4-ші съезінде Дьо Мэнь кейбір әдебиеттердің "партия және мемлекет басшылығын қаралауға және халықтың партия мен мемлекетке сенімін жоюға" бағытталғанын айтты. 1992 жылғы баспасөз конференциясында ол "ақпаратты бағыттап ұстау қажет" және баспасөз "идеологиялық және мәдени фронттағы соққы күшін сақтауы керек" деді. Ол бұқаралық ақпарат құралдарын партия мен социализмді сынап, баспа сөз бостандығын пайдаланғаны үшін де сынға алды. 1993 жылы Дьо Мэнь экономикалық реформалардың нәтижесінде баспасөз "коммерцияланғанын" мәлімдеді.

Өлім және мұра

Көптеген сырттан қараушылар үшін Дьо Мэнь жай ғана көшбасшы болды, бірақ партия ішінде оның беделі соншалық, партия шенеуніктері оны әлі күнге дейін "Вьетнам саясатының әкесі" деп атайды. Батыс әлемінде оның өмірі мен еңбегі туралы аз жазылған. Мұның себебі – саяси көшбасшылықты зерттеу саясаттану ғылымында бұрынғыдан аз қызығушылық тудырды. Вьетнамдық дереккөздер оның реформа процесіне қатысуын және партиялық қызметін жасырды. Софи Куинн Джаджтың сөзіне қарағанда, Дьо Мэньнің басшылығы "Коммунистік партияның үстемдігін және оның даңқты өткенін қайта бекітумен еректелді. 1991 жылы Хо Ши Миннің жазбаларынан алынған идеялар – «Хо Ши Мин ойлары» марксизм-ленинизммен бірге елдің басшылық идеологиясының біріне айналды. 1970 жылдары маоизмге жақын болған Нгуен Сон және Нгуен Бинь сияқты ерте коммунистердің өмірбаяндары халықтың құрметі туралы куәліктермен бірге тарихи журналдарда жарияланды". Ол 2 ақпан 2017 жылы 100 жасқа толды. 12 сәуір 2018 жылы Дьо Мэнь Ханойдағы 108-ші орталық әскери ауруханасына түсті. Ол 1 қазан 2018 жылы 101 жасында қайтыс болды, Фан Ван Хай 2018 жылғы жаңа жылға дейін ауыр сырқаттан қайтыс болғаннан кейін 7 ай өткен соң.