Кіріспе
Андре Малроның 1933 жылғы "Адам тағдыры" романы (французша: La Condition humaine, "Адамның жағдайы") – Андре Малроның 1927 жылы Шанхайдағы коммунистік көтерілістің сәтсіз аяқталуы және революциямен байланысты әртүрлі адамдар тобының кездесетін өмірлік мәселелері туралы жазған 1933 жылғы романы. "Жеңімпаздар" (1928 ж.) және "Сара жол" (1930 ж.) романдарымен бірге Азиядағы революция туралы трилогияны құрайды. Роман екі рет ағылшын тіліне аударылды, екеуі де 1934 жылы жарық көрді: біреуі Хаакон Шевалье аудармасы "Адам тағдыры" деген атпен, Нью-Йорктегі Харрисон Смит және Роберт Хаас баспасында жарық көрді, ал 1936 жылдан бастап Random House баспасының "Заманауи кітапханасы" бөлігі ретінде қайта басылды. Екіншісі Аластер Макдональд аудармасы "Шанхайдағы дауыл" деген атпен, Лондондағы Methuen баспасында жарық көрді және 1948 жылы Methuen баспасынан "Адамның мүлігі" деген атпен қайта басылды, содан кейін 1961 жылы Penguin кітаптарының бірі ретінде жарық көрді. Қазіргі уақытта Шевалье аудармасы ғана тұрақты түрде басылып шығады. 1958 жылы Ханна Аренд өзінің маңызды теориялық еңбектерінің бірі – "Адам жағдайы" кітабын жариялады, оның ағылшын тіліндегі атауы Малро романының французша атауымен сәйкес келеді. Сандарды шатастырудан сақтау үшін Арендтің кітабы француз тіліне алдымен "Condition de l’homme moderne" (Қазіргі адамның жағдайы), содан кейін "L'Humaine Condition" деп аударылды.
Man's Fate (French: La Condition humaine, "The Human Condition") is a 1933 novel written by André Malraux about the failed communist insurrection in Shanghai in 1927, and the existential quandaries facing a diverse group of people associated with the revolution. Along with Les Conquérants (1928 – "The Conquerors") and La Voie Royale (1930 – "The Royal Way"), it forms a trilogy on revolution in Asia. The novel was translated into English twice, both translations appearing in 1934, one by Haakon Chevalier under the title Man's Fate, published by Harrison Smith & Robert Haas in New York and republished by Random House as part of their Modern Library from 1936 on, and the other by Alastair MacDonald under the title Storm in Shanghai, published by Methuen in London and republished, still by Methuen, in 1948 as Man's Estate, to become a Penguin pocket in 1961. Currently the Chevalier translation is the only one still in regular print. In 1958 Hannah Arendt published The Human Condition, one of her central theoretical works, whose English name is identical to the French title of Malraux's book; to avoid confusion, Arendt's book was translated in French first as Condition de l’homme moderne (The Condition of the Modern Man), then as L'Humaine Condition.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман 22 күндік кезеңде, негізінен Қытайдың Шанхай қаласында өтеді және негізінен социалистік көтерілісшілер мен қақтығысқа қатысы бар басқалар туралы айтады. Төрт басты кейіпкер – Чэнь Та Эрх (оның есімі кітаптың француз тіліндегі түпнұсқасында Тшен деп жазылады), Киоши ("Кио") Гисорс, Кеңес елшісі Катов және Барон Клаппик. Олардың жеке тағдырлары кітап бойында өріледі. Чэнь Та Эрх билікті өлтіруге жіберіледі, орындап, кейіннен Чианг Кайшектің өліміне қатысты сәтсіз жанкештілік әрекетінде қаза табады. Кісі өлтіргеннен кейін, ол өлімге тәуелді болып, террорист ретіндегі міндетін орындау үшін, жай ғана өлтіруді қалайды, бұл міндет оның өмірін бақылайды. Бұл, көбінесе, кісі өлтіргеннен кейін өлімге жақын болудың салдары. Ол өлім мен тағдырға бағынудың күшсіздігінен қатты мазаланады, сондықтан тек азаптарын тоқтату үшін өлуді тілейді. Кё Гисорс – бүлік басшысы, ол әр адам өзінің мағынасын өзі таңдауы керек деп санайды, ешқандай сыртқы күштерге бағынбауы керек. Ол оқиғаның көп бөлігін Гоминьдан әскерінің орнына билікті жұмысшылардың қолында ұстауға тырысып, өзі мен әйелі Мэй арасындағы қақтығысты шешуге жұмсайды. Соңында ол тұтқындалады және өз бетінше шешім қабылдаудың соңғы әрекеті ретінде цианидпен өз өмірін өзі алып тастайды. Катов бұрын Ресей азамат соғысы кезінде өлім жазасына кесілген, бірақ соңғы сәтте құтқарылған, бұл оған психологиялық иммунитет сезімін сыйлайды. Кёнің өлімін көргеннен кейін, ол өзінің революционер әріптестерінің бірінен соң бірі алып, сыртта күтіп тұрған локомотивтің камерасына тірідей лақтырылатынын сабырмен бақылайды, өз кезегі келгенде өзінің цианид капсуласын қолдануды ниеттендіреді. Бірақ екі жас қытай белсендісінің тірідей өртелуден қорқып дірілдеп сөйлескенін естігенде, ол оларға цианид береді, себебі ол тек екеуіне жеткілікті, сондықтан ол өзі қорқынышты өліммен бетпе-бет келеді. Осылайша ол әлсіз жолдастарына деген құрбандық пен ынтымақпен көз жұмды. Барон Клаппик – француз саудагері, контрабандист және құмар ойыншы. Ол Киоға қару-жарақ тасымалын өткізуге көмектеседі, кейіннен Кио қаладан 48 сағат ішінде кетпесе, өлтірілетінін естітеді. Оны ескерту үшін бара жатқанда, ол құмар ойындарға тартылып, тоқтата алмайды. Ол құмар ойындарды "өлімсіз-ақ өз-өзіне қол жұмсау" деп санайды. Клаппик әрдайым көңілді және қуанышты, бірақ іштей күйіне зардап шегеді. Кейіннен ол теңізші киімін киіп қаладан қашып кетеді.
Марапаттар мен ұсыныстар
Бұл кітап 1933 жылы француз әдебиеті үшін Гонкур сыйлығын жеңіп алды, ал 1999 жылы Le Monde газетінің "Ғасырдың 100 кітабы" тізімінде бесінші орынға ие болды. Жарияланғалы бері романның француз тіліндегі барлық басылымдарының жалпы сатылымы шамамен 5 миллион данаға жетті, бұл кітапты Prix Goncourt тарихындағы ең көп сатылған кітаптардың біріне айналдырды.
Сыни қабылдау
Журналист Кристофер Хиченс Мальроның Қытайда көбінесе уақыт өтпегенін айтса да, роман "әлемдік саясатта Азияның маңызының артуын көрсетті; ол, әсіресе Шанхайда (оны Сергей Эйзенштейн түсірмек болған), зор қайғы мен қырқыстардың эпикалық сәттерін бейнеледі; және ол коммунизм мен коммунистерге зор құрмет көрсеткенімен, Мәскеуден сатқындалған революцияның трагедиясын да көрсете білді". Оның биографы Оливье Тодд романнан "Бұл шындық емес, жалған да емес, бастан кешкеннің өзі" деген сөзді келтіреді және Мальроның Қытайының өзі "детальдары бойынша шындыққа сай емес, бірақ жалпы алғанда жалған да емес, көбінесе қиялдан туған" екенін, сондай-ақ ол "кулилер, бамбуктар, опиум шегушілер, жандар мен әйелдер сатушылар туралы Қытай туралы қалыптасқан көзқарастан толығымен арыла алмайды" деп атап көрсетеді. 1961 жылғы "Пингвин" баспасынан шыққан Макдональд аудармасының артқы жағында Мальроның Шанхайдағы "революциялық комитет мүшесі" болғаны туралы мәлімдеме бар. Бұл рас емес. Андре Мальроның әйелі Клара Мальроның сөзіне сүйенсек, ол Андремен бірге оқиғалар бейнеленгеннен кейін шамамен 4 жыл өткен соң, 1931 жылға дейін Қытайға бармаған.
Киноға бейімделу
"Адам тағдыры" романын киноға бейімдеуге төрт рет әрекет жасалды, бірақ ешқайсысы жеміс берген жоқ. Алғашқы әрекет Фред Зиннеманнға тиесілі болды, ол 1969 жылдың қараша айында түсірілімдерді бастамас бұрын Metro Goldwyn Mayer студиясы өндірісті бір апта бұрын тоқтатқанша "Адам тағдыры" фильмінің кинонұсқасын дайындауға үш жыл жұмсады. Тәуелсіз продюсер Сидни Беккерман 1979 жылы романды бейімдеу және режиссуралау үшін Коста Гаврасты шақырды, бірақ Қытай Халық Республикасының Мәдениет министрлігі елде түсіруге рұқсат бермеген соң жоба тоқтатылды. 1980-ші жылдары итальяндық режиссер Бернардо Бертолуччи бұл романды Қытай үкіметіне бейімдеуді ұсынды; олар оның балама ұсынысын – 1987 жылы шыққан, Қытай императоры Пуйидің өміріне негізделген "Соңғы император" тарихи фильмін жақсы көрді. 2001 жылы АҚШ режиссері Майкл Симино "Адам тағдыры" романы бойынша фильм түсіретінін хабарлады, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін жоба іске аспады.