Кіріспе

Балалардың құқықтары мен әл-ауқаты туралы Африка хартасы (ACRWC немесе Балалар хартасы деп те аталады) 1990 жылы Африка Бірлігі Ұйымы (АБҰ) қабылдады (2001 жылы АБҰ заңды түрде Африка Одағына айналды) және 1999 жылы күшіне енді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары туралы конвенциясына (БҰҰКБ) ұқсас, Балалар хартасы да балалардың мәртебесіне қатысты жалпыға бірдей принциптер мен нормаларды белгілейтін, құқықтарды толық қамтитын құжат болып табылады. ACRWC және БҰҰКБ – азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың барлық саласын қамтитын жалғыз халықаралық және аймақтық адам құқықтары туралы шарттар. Ол Балалардың құқықтары мен әл-ауқатын қорғау жөніндегі Африкалық сарапшылар комитетінің (Сарапшылар комитеті) құрылуын қажет етеді. Оның мақсаты – ACRWC-де белгіленген құқықтарды насихаттау және қорғау, осы құқықтарды іс жүзінде қолдану тәжірибесін дамыту, сондай-ақ ACRWC-нің қағидаларын қатысушы мемлекеттерге, Африка Одағының (АО) институттарына немесе АО немесе мүше мемлекеттер мойындаған басқа да институттарға қажеттілікке орай түсіндіру.

Африкадағы балалардың құқықтарын қорғау

Африкадағы балалар түрлі зорлық-зомбылық түрлеріне ұшырайды, оның ішінде экономикалық және сексуалдық қанаушылық, білім беру және денсаулық сақтауға қол жеткізудегі гендерлік дискриминация, сондай-ақ қарулы қақтығыстарға тартылуы. Африкалық балаларға әсер ететін басқа факторлар: көші-қон, ерте неке, қалалық және ауылдық аймақтар арасындағы айырмашылықтар, бала басқаратын отбасылар, көше балалары және кедейлік. Сонымен қатар, Сахара астындағы Африкадағы бала еңбекшілердің саны шамамен 80 миллионды құрайды, яғни 14 жасқа дейінгі әрбір 10 баланың 4-і, бұл әлемдегі ең жоғары бала еңбегі көрсеткіші. ACRWC "бала" деп 18 жасқа толмаған кез келген адамды анықтайды. Ол баланың Африка қоғамындағы ерекше және артықшылықты орнын мойындайды және африкалық балалардың қорғауға және ерекше күтімге мұқтаж екенін білдіреді. Сондай-ақ, балалардың өзін-өзі еркін білдіруге, бірлесуге, бейбіт жиналуға, ойлауға, дін тануға және ар-ұжданына құқығы бар екені мойындалады. Ол баланың жеке өмірін қорғауға және оны экономикалық қанаудың барлық түрлерінен, сондай-ақ балаға қауіпті, біліміне кедеріс келтіретін немесе оның денсаулығына, физикалық, әлеуметтік, ақыл-ой, рухани және моральдық дамуына зиян келтіретін жұмыстардан қорғауға бағытталған. Ол зорлық-зомбылық пен жаман қарым-қатынастан, теріс әлеуметтік және мәдени дәстүрлерден, барлық түрдегі қанаушылықтан немесе сексуалдық зорлық-зомбылықтан, оның ішінде коммерциялық сексуалдық қанаушылықтан және есірткі құралдарын қолданудан қорғауға шақырады. Оның мақсаты – балаларды сату және трафикке салу, балаларды ұрлау және тіленудің алдын алу.

Бала туралы хартияны ратификациялау

2016 жылға қарай Африка Одағының 54 мемлекетінің 47-сі ACRWC-ны ратификациялаған, ал қалған жеті мемлекет қол қойған, бірақ ратификацияламаған. Орталық Африка Республикасы, Конго Демократиялық Республикасы, Батыс Сахара Араб Демократиялық Республикасы, Сан-Томе және Принсипи, Сомали, Оңтүстік Судан және Тунис Хартияға қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған. Марокко, Африка Одағының мүшесі емес мемлекет, сондай-ақ ратификацияламаған.

Бала құқықтары мен әл-ауқаты жөніндегі Африка сарапшылар комитеті (сарапшылар комитеті)

Комитет 2001 жылдың шілдесінде, Балалар Хартиясы күшіне енгеннен бір жарым жыл өткен соң құрылды. Комитет мүшелері Африка Одағының Мемлекет және Үкімет басшыларының Ассамблеясы тарапынан сайланады. Мүшелерді іріктеу критерийлері: Мүшелер Балалар Хартиясына қатысушы мемлекеттің азаматы болуы керек. Олар жоғары моральдық қасиеттерге, адалдыққа, бейтараптылыққа және баланың құқықтары мен әл-ауқаты мәселелеріндегі біліктілікке ие болуы тиіс. Мүшелерді қол қойған елдер ұсынады және Африка Одағының Мемлекет басшыларының Ассамблеясы сайлайды. Мүшелердің өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды және олар жеке құрамда ерікті түрде қызмет етеді. Олар қайта сайлануға құқығы жоқ. Сарапшылар комитеті жылына екі рет, әдетте мамыр және қараша айларында Эфиопияның Аддис-Абеба қаласында өтеді. Нақты мерзімдер АО күн тәртібіндегі басқа да мәселелерге байланысты болады. Олар Балалар Хартиясының ережелерін іске асыру үшін қабылданған шаралар туралы елдердің ("мемлекеттердің") есептерін қабылдауға және қарауға, сондай-ақ құқықтарды қорғау саласындағы үлкен жетістіктерді бағалауға өкілетті. Сарапшылар комитетінің соңғы қорғау функциясы тергеу рәсімдерімен байланысты. Олар Балалар Хартиясында қамтылған кез келген мәселе бойынша кез келген тиісті тергеу әдісін қолдануға құқылы.

Сарапшылар комитетінің алдында тұрған қиындықтар

Функционалдық хатшылық: The Rights Club ұйымының негізін қалаушы және адам және бала құқықтары жөніндегі белсенді К. Ф. Малиндидің пікірінше, сарапшылар комитеті әлі толыққанды жұмыс істейтін хатшылық құрмаған, осының салдарынан комитет өз қызметін толыққанды жүзеге асыра алмайды, сондай-ақ хаттармен жұмыс істеуге және елдердің есептерін қарауға мүмкіндік болмайды. Комитет ресурстардың жетіспеушілігінен күйреп отыр.
Мүше мемлекеттердің көзқарасы: Көптеген мүше мемлекеттер Балалар хартасына ынтасыздық танытады және сарапшылар комитетіне лайықты кандидаттарды ұсынуға жиі дайындық танытпайды. Көп жағдайда комитет мүшелері өкілеттік мерзімінің ортасында жұмысынан кетеді.
Мемлекеттік емес есеп беру: Мемлекеттердің сарапшылар комитетіне есеп беру тарихы елдердің Балалар хартасы бойынша міндеттемелерін орындауға бейілсіздігін көрсетеді. Елдік есептерді дайындау және ұсыну жауапкершілігі елдерде әртүрлі, бұл сарапшылар комитетіне міндеттемелерін орындамаған мемлекеттерді бақылауды қиындатады. Сөйтіп, бір рет іс сарапшылар комитетіне ұсынылғаннан кейін, заңдық процедура аяқталғанға дейін ол комитетте қалуға тиіс.
Тұру қағидасы және тиісті органдар: Адам құқықтары жөніндегі екі немесе одан көп органда бір іс бір уақытта қаралуы немесе тергелуі мүмкін емес. Осылайша, іс сарапшылар комитетіне ұсынылғаннан кейін, заңдық процесс аяқталғанға дейін ол сол жерде қалуы керек. Мәселе мынада, сарапшылар комитеті істерді қарау үшін орташа екі жарым жыл уақыт алады.
Басқа проблемалар: Тағы да бір маңызды кемшіліктер анықталды: Комитет отырыстарына қатысатын заңгерлердің үнемі жетіспеуі, Комитет қабылдаған шешімдерге құқықтық кеңес беру; Африка комиссиясы мен Комитет арасындағы үйлесімді ынтымақтастық пен байланыстың болмауы және Африка Одағының Комитет жұмысына басымдық бермеуі, нәтижесінде отырыстардың кешігуіне және тоқтатылуына әкеп соқты.

Тергеулер

Сарапшылар комитеті ауыр бұзушылық туралы хабарлама алған жағдайда тергеу басталуы мүмкін. Тергеу миссияларын мемлекет сарапшылар комитетіне мәселені жолдау арқылы немесе комитет өзі бастауы мүмкін, бірақ Комитет тек қана үкімет шақырған жағдайда ғана қатысушы мемлекетке бара алады. Тергеу миссиясы тобының жағдай туралы алдын ала білуі үшін, әрбір тергеу алдында белгілі бір нұсқауларға сәйкес және қолжетімді ақпарат негізінде алдын ала есеп дайындалады. Миссия тергеу жүргізілетін елдегі мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдармен, сондай-ақ жеке адамдармен кездеседі. Миссия тергеуді аяқтағаннан кейін, тергеу жүргізілген елдің үкіметі мен бұқаралық ақпарат құралдарына алдын ала нәтижелерді жариялауға міндетті. Содан кейін миссия ұсыныстарын қамтитын толық есеп дайындалады. Бұл есеп Комитеттің Африка мемлекеттері мен үкімет басшыларына ұсынатын іс-қимыл барысы туралы есепке қоса берілуі тиіс. Тергеуден өткен ел сарапшылар комитетінің шешімі қабылданғаннан кейін 6 ай ішінде миссия баяндамасындағы талаптар мен шараларға қатысты атқарылған жұмыстар туралы жазбаша жауап беруге міндетті. Елдің жауабында Комитет ұсынған ұсыныстарға жауап ретінде қабылданған шаралар туралы ақпарат та болуы керек. Азаматтық қоғам ұйымдары мен "арнаулы мекемелер", мысалы, балалар азаматтық қоғам ұйымдары, сол мемлекеттегі балалардың жағдайы туралы ақпарат беруге шақырылуы мүмкін.