Ауыр экономикалық дағдарыстар және құлдыраулар

Экономикалық дағдарыс: себептері, салдары, тарихы (Ұлы депрессия мысалы). Банкроттық, жұмыссыздық, инфляция, әлеуметтік тәртіпсіздік туралы ақпарат.

9 мин оқу

100%

Дереккөз: Economic collapse — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ауыр және ұзаққа созылған экономикалық проблемалар

Экономикалық құлдырау, сондай-ақ экономикалық ыдырау деп аталады, – бұл кең ауқымды жағымсыз экономикалық жағдайлардың кез келгені, ауыр, ұзаққа созылған депрессиядан бастап жоғары банкроттық деңгейі мен жоғары жұмыссыздықпен (мысалы, 1930 жылдардағы Ұлы депрессия), гиперинфляция салдарынан қалыпты сауданың тоқырауына дейін (мысалы, 1920 жылдардағы Веймар Германиясында) немесе тіпті экономикалық себептерден туындаған өлім-жітімнің күрт өсуіне және халық санының азаюына (мысалы, бұрынғы КСРО елдерінде 1990 жылдары болғандай) дейін қамтиды. Экономикалық құлдырау көбінесе әлеуметтік хаос, азаматтық наразылықтар және заң мен тәртіптің бұзылуымен бірге жүреді.

Істер

Экономикалық құлдыраудың жақсы құжатталған жағдайлары аз. Құлдыраудың немесе құлдырауға жақын жағдайдың ең жақсы құжатталған мысалы – Ұлы депрессия, оның себептері әлі де талқыланып жүр. "Ұлы депрессияны түсіну – макроэкономиканың қасиетті қадағасы." – Бен Бернанке (1995)

Бернанкетің түсініктемесі көптеген факторлар әртүрлі деңгейде әсер еткен кезде нақты себептерді анықтаудың қиындығын көрсетеді. Бұрынғы экономикалық құлдыраулардың саяси және қаржылық себептері болған. Солардың қатарында тұрақты сауда тапшылығы, соғыстар, төңкерістер, ашаршылықтар, маңызды ресурстардың таусылуы және үкімет тудырған жоғары инфляция бар. Кейбір жағдайларда блокадалар мен эмбарголар экономикалық құлдырау деп есептелетін ауыр қиындықтарға әкелді. АҚШ-та 1807 жылғы эмбарго заңы соғысып жатқан Еуропа елдерімен сыртқы сауданы тоқтатты, бұл халықаралық саудаға тәуелді экономикада, әсіресе кеме қатынасы саласында және порты қалаларында ауыр депрессияға алып келді, бұл үлкен өркендеуді тоқтатты. Америка Конфедерациялық Штаттарына қатысты одақтың блокадасы оңтүстіктегі плантация иелеріне ауыр зиян келтірді; алайда, оңтүстікте экономикалық даму шектеулі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияны блокадалау жүздеген мың немістердің аштыққа ұшырауына себеп болды, бірақ экономикалық құлдырауға әкелмеді, кем дегенде саяси тұрақсыздық пен одан кейінгі жоғары инфляцияға дейін. Конфедерация және Веймар Германиясы үшін соғыстың салдары блокададан да ауыр болды. Оңтүстік плантацияларының көптеген иелері банк шоттарын жоғалтты және құлдарын өтемақысыз босатуға мәжбүр болды. Немістер соғыс өтемақысын төлеуге міндетті болды. Соғыста жеңілгеннен кейін, жеңімпаз ел немесе топ жеңілген тараптың қағаз ақшасын қабылдамауы мүмкін, нәтижесінде ол құндылығын жояды. (Осы жағдай Конфедерацияда болды.) Мемлекеттік борыш міндеттемелері, негізінен облигациялар, көбінесе қайта құрылымдалады және кейде құндылығын жояды. Сондықтан соғыс немесе дағдарыс кезінде халық алтын мен күміске сенім артады.

Соғыс пен гиперинфляцияның байлық пен саудаға әсері

Гиперинфляция, соғыстар және төңкерістер өмірлік қажеттіліктерді жинақтауға және нарықтардың бұзылуына әкеледі. Бұрынғы гиперинфляция кезеңдерінде жұмысшылар күн сайын жалақы алып, оны дереу қажетті тауарларға жұмсаған, оларды көбінесе тауар айырбастау үшін пайдаланған. Дүкендердің сөрелері көбінесе бос болды. Бұған Армения жарқын мысал. Кеңес Одағы құлаған кезде Армения трансформацияның бастапқы кезеңінде үш маңызды соққыға ұшырады, нәтижесінде гиперинфляция және сауданың үлкен бөлігі жоғалды. Біріншіден, ескі орталық жоспарлау жүйесі құлдырады, және Кеңес Одағына қызмет етуге дамытылған көптеген ірі армян компаниялары бір түнде нарықтарын жоғалтты. Қаржылық дағдарыстар және тіпті одан да аз ауыр жағдайларда капитал бақылау шаралары көбінесе ақшаны, бағалы қағаздарды немесе басқа да құнды заттарды елден шығаруға немесе жеке алып кетуге тыйым салу үшін енгізіледі. Гиперинфляцияны тоқтату үшін әдетте жаңа валюта шығарылады. Көбінесе ескі валюта жаңа валютаға айырбастауға лайық болмайды.

Қытай 185270

Тайпиндер көтерілісі, одан кейінгі ішкі соғыстар, ашаршылықтар мен жұқпалы аурулар 100 миллионнан астам адамның қаза болуына себеп болды және экономикаға зор нұқсан келтірді.

1920-ші жылдары Веймар Германиясы

Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгеннен кейін саяси тұрақсыздық жүздеген саяси қайраткерлердің өлтірілуіне және қаза болуына әкелді. (Көріңіз: 1918–1919 жылғы неміс революциясы және Капп путшы)

Германияның қаржысы соғысқа және Версаль шартына сәйкес төленген өтемақыларға байланысты қатты қиындыққа тап болды, үкіметтің жеткілікті салық жинап, жұмыс істеуіне және соғыс өтемақысын төлеуіне мүмкіндік болмады. Үкімет тапшылықты жабу үшін ақша басып шығаруға мәжбүр болды, бұл үлкен гиперинфляцияға алып келді; осы оқиғалар туралы, цитаталар мен бірінші қол есептерін қамтитын бір кітап – «Ақша қашан өлді». Гиперинфляция 1923 жылдың желтоқсан айында аяқталды, мемлекеттік қарыз қарапайым азаматтардың жинаған ақшасы есебінен өтелді. Кейбіреулер 1923 жылғы гиперинфляция нацистік партияның өрлеуіне және 1933 жылы Гитлердің билікке келуіне ықпал еткенін айтады. Дегенмен, экономистер Гитлердің билікке келуін дефляция мен 1929 жылдан басталган Ұлы депрессияға байланыстырады. Пол Кругман 1923 жылғы гиперинфляция Гитлерді билікке әкелмегенін, ал Брюнингтің дефляциясы мен депрессиясы әкелгенін тұжырымдады. 1929 жылға дейін нацистік партиянің ықпалы төмендеп, 1928 жылғы Германия федералдық сайлауында 3%-дан аз дауыс жинады (Нацистік партияның сайлау нәтижелерін қараңыз).

1930 жылдардағы Ұлы депрессия

Бұл, әрине, толыққанды экономикалық құлдырау болмаса да, 1930 жылдардағы онжылдық өнеркәсіптік революция басталғалы бері әлемдегі ең ауыр экономикалық тартылуды бастан өткерді. АҚШ-та 1929 жылдың жазында дағдарыс басталды, одан кейін 1929 жылдың қазан айындағы қор нарығының күйреуі тікелей одан соң келді. Америкалық акциялардың бағасы 1932 жылдың шілдесіне дейін үздіксіз құлдырады. 1933 жылдың бірінші тоқсанында банк жүйесі күйреп қалды: активтердің құны құлдырады, банк несиелері толығымен тоқтады, американдық еңбек күшінің ширегі жұмыссыз қалды, ал 1933 жылғы жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ 1929 жылғы көрсеткіштен 29% төмен болды. Одан кейін болған жылдам қалпына келу 1937-1938 жылдардағы ауыр дағдарыспен тоқтатылды. АҚШ 1941 жылға қарай толыққанды қалпына келді, бұл Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу алдындағы кезең болатын, содан кейін депрессиядан бұрынғыдай күшті өрбу орын алды. Ұлы депрессия кезінде көптеген банктер банкротқа ұшырады, бірақ дамыған елдердегі көптеген банктер, сондай-ақ көптеген валюталар мен үкіметтер сақталып қалды. Депрессия кезіндегі ең маңызды ақша өзгерісі – алтын стандартын қолданған көптеген елдердің одан бас тартуы болды. АҚШ-та доллар 1933 жылға дейін алтынмен айырбасталатын болды, содан кейін АҚШ азаматтары алтындарын (5,5 унциядан басқа) фиат валютасына беруге мәжбүр болды (6102-ші жарлыққа қараңыз) және келесі төрт онжылдық бойында ақшалай алтынға ие болуға тыйым салынды. Содан кейін алтынның құны 20,67 доллардан 35 долларға дейін қайта бағаланды. АҚШ долларын шетелдіктер 1971 жылға дейін алтынға айырбастауға болатын. АҚШ-та алтынға ие болу 1974 жылы заңдастырылды, бірақ ол заңды төлем құралы мәртебесіне ие болған жоқ. Ұлы депрессия қаншалықты ауыр болса да, ол өнімділіктің жоғары өсу кезеңіне сәйкес келді, бұл нақты жалақының өсуіне әкелді. Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі өнімділіктің артуының салдары болды, бұл бірнеше жылдан кейін экономикалық өнімділікті бұрынғы деңгейге қайта келтіре отырып, стандартты жұмыс аптасының ұзақтығын қысқартуға мүмкіндік берді. Жұмысы сақталған жұмысшылардың сағаттық нақты табысы өсті, себебі жалақылар тұрақты болды, ал бағалар төмендеді; алайда, жұмыс аптасының қысқартылуына байланысты жалпы табыс салыстырмалы түрде тұрақты болды. Долларды фиат валютасына айналдыру және алтынға қатысты құнсыздандыру дефляцияны тоқтатып, инфляцияны тудырды, бұл 1920 жылдардағы өрбу кезінде жинақталған үлкен қарызды өтеуді жеңілдетті, бірақ қарыздың бір бөлігі жабылды.

While arguably not a true economic collapse, the decade of the 1930s witnessed the most severe worldwide economic contraction since the start of the Industrial Revolution. In the US, the Depression began in the summer of 1929, soon followed by the stock market crash of October 1929. American stock prices continued to decline in fits and starts until they hit bottom in July 1932. In the first quarter of 1933, the banking system broke down: asset prices had collapsed, bank lending had largely ceased, a quarter of the American work force was unemployed, and real GDP per capita in 1933 was 29% below its 1929 value. The ensuing rapid recovery was interrupted by a major recession in 1937–38. The USA fully recovered by 1941, the eve of its entry in World War II, which gave rise to a boom as dramatic as the Depression that preceded it. While there were numerous bank failures during the Great Depression, most banks in developed countries survived, as did most currencies and governments. The most significant monetary change during the depression was the demise of the gold standard by most nations that were on it. In the U. S., the dollar was redeemable in gold until 1933 when U. S. citizens were forced to turn over their gold (except for 5 ounces) for fiat currency (See: Executive Order 6102) and were forbidden to own monetary gold for the next four decades. Subsequently, gold was revalued from $20.67 per ounce to $35 per ounce. U. S. dollars remained redeemable in gold by foreigners until 1971. Gold ownership was legalized in the U. S. in 1974, but not with legal tender status. As bad as the Great Depression was, it took place during a period of high productivity growth, which caused real wages to rise. The high unemployment was partly a result of the productivity gains, allowing the number of hours of the standard work week to be cut while restoring economic output to previous levels after a few years. Workers who remained employed saw their real hourly earnings rise because wages remained constant while prices fell; however, overall earnings remained relatively constant because of the reduced work week. Converting the dollar to a fiat currency and devaluing against gold ensured the end of deflation and created inflation, which made the high debt accumulated during the 1920s boom easier to repay, although some of the debt was written off.

Шығыс блогының 1980 және 90-шы жылдары

1980 жылдары жоғары орталықтандырылған жоспарлы экономикаға тәуелді болған Шығыс блогы он жылдыққа созылған тоқырау кезеңін бастан өткерді, одан ол еңбектеп тұра алмады. Он жылдықтың соңында Орталық және Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында революциялар мен коммунистік режимдердің құлауы болды, ал 1991 жылы КСРО да ыдырады. Бұл процеске 1980 жылдардың соңында экономикалық және саяси тәртіпке, соның ішінде тәуелді мемлекеттерге қатысты шектеулердің біртіндеп, бірақ маңызды жеңілдетілуі ілесіп отырды, нәтижесінде 1990 жылдары экономикалық құлдырау мен шок терапиясы орын алды. Ресейдің 1998 жылғы қаржы дағдарысына дейін де Ресейдің ЖІӨ 1990 жылдардың басындағы деңгейінің жартысына жуық болды. КСРО-ның ыдырауы өлім-жітімнің артуымен, әсіресе 50 жастан асқан ер адамдар арасында, алкоголизм осының басты себебі болды. Сонымен қатар, зорлық-зомбылық қылмыстар мен адам өлтірулер де көбейді.

1998 жылғы Ресей қаржы дағдарысы

КСРО ыдырағаннан кейін шамалы тұрақтанғаннан соң, 1998 жылдың тамызында Ресей Федерациясында ауыр қаржы дағдарысы болды. Оның себебі мұнай бағасының төмендеуі және Суық соғыс аяқталғаннан кейін үкіметтік шығыстарды қысқарту болды. Бұрынғы Кеңес Одағының басқа елдері де экономикалық құлдырауды бастан өткерді, алайда бірқатар дағдарыстар қарулы қақтығыстармен байланысты болды, мысалы, Чечнядағы жағдай сияқты. 1998 жылы Ресейдің мемлекеттік облигациялары бойынша төлемдерді тоқтатуы әлемдік қаржы жүйесіне қауіп келтірген, жоғары қаржылық тәуелділікте болған Long Term Capital Management деген хедж-қордың құлауына әкелді. АҚШ Федералдық резерві LTCM-ді банктік консорциумға беру арқылы құтқару операциясын ұйымдастырды.

1998-2002 Аргентинадағы үлкен депрессия

Ресей мен Бразилияның қаржы дағдарыстарынан кейін басталған төңкеріс, табыс тұрғысынан алғанда, аргентиналықтардың 50 пайызынан астамы кедей, ал 25 пайызы мұқтаж болды; 2002 жылы дағдарыстың ең қиын кезінде аргентиналық он баланың жетісі кедейлікте өмір сүрді. Президент Де ла Руа 2001 жылдың 21 желтоқсанында Росада сарайынан тікұшақпен қашып кетті.

Зимбабве экономикалық дағдарысы (2000-қазіргі)

Зимбабве 2000 жылдардың басынан бері экономикалық дағдарысқа тап болды, арасында қысқа мерзімді жақсарулар да болды. Гиперинфляция 2008 жылдың қараша айында шамамен 89,7 секстиллион пайызға жетіп, жергілікті валюта тоқтатылғаннан кейін тұрақталды. 2020 жылдың мамыр айында жергілікті валюта қайта енгізілгеннен кейін жылдық инфляция 800%-дан асып кетті, содан кейін үкімет бұрынғыдай, он жылдан астам уақыттан бері статистика жариялауды тоқтатты. ЖІӨ 2001 жылдан 2008 жылға дейін және 2018 жылдан қазіргі уақытқа дейін төмендеді.

Венесуэланың экономикалық дағдарысы (2013 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2013 жылдан бері Венесуэла экономикалық дағдарысқа ұшырап отыр. Бұл Венесуэла тарихындағы ең ауыр дағдарыс, оны президент Николас Мадуроның экономикалық саясаты, Уго Чавестің ізбасары, мұнай бағасының төмендеуі және ішкі және сыртқы факторлар тудырды. 2014 жылдан бастап Венесуэланың ЖІӨ-сі төмендеп, 40%-дан астам құлдырады. Экономика құлдырап, қарапайым тауарлардың тапшылығына, экономикалық белеңдеудің төмендеуіне және 2017 жылдан бері гиперінфляцияға алып келді. Сонымен қатар, қылмыс, жемқорлық, кедейлік және аштық күрт өсті. Миллиондаған венесуэлалықтар көрші елдерге қашып кетті.

Басқа экономикалық үрдістер

Латвияда 2008 жылдан 2010 жылға дейін ЖІӨ 20%-дан астамға төмендеді, бұл тарихтағы ең үлкен экономикалық құлдыраулардың бірі. Грекияда 2008 жылдан бастап ЖІӨ 26%-дан астамға төмендеді.

Қиындық бұрышы

Экономикада апаттық цикл – "банктер мемлекеттік облигацияларды ұстағанда және үкіметтер банктерді құтқару үшін қолдау көрсеткенде туындайтын теріс спираль". Ол экономикалық құлдырауға алып келуі мүмкін. 2021 жылы итальяндық және француздық банктер ынталандыру шаралары мен ақша-кредит саясатының нәтижесінде мемлекеттік қарыздарын қамқорлық тудыратын деңгейге дейін арттырды.

Австрия мектебі

Кейбір экономистер (әсіресе, Австрия мектебі, соның ішінде Людвиг фон Мизес) үкіметтің араласуы мен экономиканы тым көп реттеуі экономиканың құлдырауына алып келуі мүмкін деп санайды. Австриялық теориялық зерттеулер экономикалық ұйымдастырудың социалистік түрлерінен туындайтын мұндай мәселелерге бағытталған. Дегенмен, бұл еркін жұмыс істейтін қаржы нарықтарының бұзылуына байланысты экономикалық құлдырау теориясы емес; керісінше, назар мемлекеттік бақылаудан туындайтын экономикалық бұрмалаулар мен дағдарыстарға аударылады. Бірақ көптеген австриялық экономистер "АВСТ", яки австриялық бизнес айналымы теориясына да сүйенеді. Экономист Роджер Гаррисон бұл күйреуді, Мизес пен Ф.А. Хайекпен келіспесе де, барлық депрессиялардың теориясы емес, тұрақсыз өрлеудің бір түрі деп сипаттайды. Теорияның мәні – ақша-кредиттік саясатты инвестиция мен тұтынуды арттыру үшін манипуляциялаудың өзі ұзаққа соқпайды; әдетте пайыздық ставкаларды манипуляциялау, облигацияларды сатып алу сияқты әдістер арқылы. Мизес бұл "өрлеуді" "бұрыс инвестициялар" деп атады; бизнес шешімдері, ақша және кредит ұсынымын кеңейту арқылы пайыздық ставкаларды төмендетудің қысқа мерзімді әсері болғанымен, ұзақ мерзімде тұрақсыз және сәтсіз болады, себебі үкімет инфляция қаупі туғанша пайыздық ставкаларды ұстап тұра алмайды (ал бизнес айналымының шыңында дефляция болады), немесе гиперинфляцияға ұшырайды (бұл АВСТ шеңберінен шығады).

Георгеску-Рогеннің Жердің тұрақты азайып бара жатқан жүк көтергіштігі туралы теориясы

Румындық-американдық экономист Николас Жоржеску Роген, экономика ғылымының алға басушысы және экологиялық экономика парадигмасын қалыптастырушы, Жердің сыйымдылығы – яғни, Жердің адамзатты және тұтыну деңгейін қамтамасыз ету қабілеті – Жердің шектеулі минералды ресурстары қазір пайдаланылып жатқандықтан, болашақта міндетті түрде төмендейтінін айтты. Осының салдарынан, бүкіл әлемдік экономика сөзсіз құлдырауға бет алып, адам өркениетінің құлауына әкелуі мүмкін.