Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бір түрдегі екі немесе одан көп организмдердің арасындағы мінез-құлық
Behavior among two or more organisms within the same species
Әлеуметтік мінез-құлық – бір түрдегі екі немесе одан көп организмдердің арасындағы мінез-құлық, және ол бір мүшенің екіншісіне әсер ететін кез келген мінез-құлықты қамтиды. Бұл осы мүшелердің өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады. Әлеуметтік мінез-құлықты тауар алмасуға теңеуге болады, онда бергеніңізге, соның орнына аласыз деген үміт бар. Бұл мінез-құлыққа жеке тұлғаның қасиеттері де, қоршаған ортаның (жағдайдың) факторлары да әсер ете алады. Сондықтан әлеуметтік мінез-құлық организм мен оның ортасы арасындағы өзара әрекеттесудің нәтижесінде пайда болады. Адамдарға қатысты айтқанда, бұл әлеуметтік мінез-құлықты адамның жеке ерекшеліктері де, олардың жағдайы да анықтайды дегенді білдіреді. Әлеуметтік мінез-құлықтың маңызды аспектісі – қарым-қатынас, ол тірі қалу мен көбеюдің негізі болып табылады. Әлеуметтік мінез-құлық екі түрлі процесспен анықталады, олар бір-бірімен үйлесімде жұмыс істей алады немесе бір-біріне қарсы келе алады. Әлеуметтік мінез-құлықтың рефлексивтік және импульстік факторларының екі жүйелі моделі мінез-құлықты бір ғана фактормен анықтау мүмкін емес екенін түсінуден туындады. Керісінше, мінез-құлық саналы түрде (білім мен ниетпен) немесе таза импульспен әрекет ететін адамдардан пайда болады. Мінез-құлықты анықтайтын факторлар әртүрлі жағдайларда және сәттерде әрекет ете алады, тіпті бір-біріне қарсы да болуы мүмкін. Кейде адам белгілі бір мақсатты көздеп әрекет ете алады, ал кейде рационалды бақылаусыз, тек импульс жетелеуімен әрекет етеді. Әлеуметтік мінез-құлықтың түрлері арасында қарапайым және қорғаныс мінез-құлықтарының айырмашылықтары бар. Күнделікті әлеуметтік мінез-құлық күнделікті өмірдегі өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады және адам осы әртүрлі жағдайларға тап болғанда үйренетін мінез-құлық. Ал қорғаныс мінез-құлықы импульс тудырады, егер адам қарама-қайшы тілектерге тап болса.
Social behavior is behavior among two or more organisms within the same species, and encompasses any behavior in which one member affects the other. This is due to an interaction among those members. Social behavior can be seen as similar to an exchange of goods, with the expectation that when you give, you will receive the same. This behavior can be affected by both the qualities of the individual and the environmental (situational) factors. Therefore, social behavior arises as a result of an interaction between the two—the organism and its environment. This means that, in regards to humans, social behavior can be determined by both the individual characteristics of the person, and the situation they are in. A major aspect of social behavior is communication, which is the basis for survival and reproduction. Social behavior is said to be determined by two different processes, that can either work together or oppose one another. The dual systems model of reflective and impulsive determinants of social behavior came out of the realization that behavior cannot just be determined by one single factor. Instead, behavior can arise by those consciously behaving (where there is an awareness and intent), or by pure impulse. These factors that determine behavior can work in different situations and moments, and can even oppose one another. While at times one can behave with a specific goal in mind, other times they can behave without rational control, and driven by impulse instead. There are also distinctions between different types of social behavior, such as mundane versus defensive social behavior. Mundane social behavior is a result of interactions in day to day life, and are behaviors learned as one is exposed to those different situations. On the other hand, defensive behavior arises out of impulse, when one is faced with conflicting desires.
Даму
Адамның әлеуметтік мінез-құлқы өмірдің әртүрлі кезеңдеріне жеткенде және өсуі мен дамуы жалғасқанда үнемі өзгеріп отырады. Мінез-құлықтың дамуы, адамның кез келген уақыттағы биологиялық және когнитивтік өзгерістерімен тығыз байланысты. Бұл, адамдарда әлеуметтік мінез-құлық дамуының жалпы үлгілерін қалыптастырады. Әлеуметтік мінез-құлыққа жағдай да, жеке тұлғаның ерекшеліктері де әсер ететіндей, мінез-құлықтың дамуы да осы екеуінің үйлесімінен туындайды – баланың темпераменті және оның қоршаған ортасы. Бала әлеуметтік ақпаратты жинаған сайын, оның мінез-құлқы да соған сәйкес қалыптасады. Балалық шақта бейтаныс адамдарды тану дамуы байқалады, осы арқылы адамдарды ажырата білуге мүмкіндік туады. Мидың қай аймақтары әлеуметтік мінез-құлыққа жауапты деген пікірталас бар болғанымен, кейбіреулер парацингуляттық қабықтың, бір адам екінші адамның ниеттері мен мақсаттары туралы ойлағанда белсенділігін көрсететінін айтады, бұл әлеуметтік әлемді түсіну және сәйкес мінез-құлық жасау құралы болып табылады. Әлеуметтік когниция кезінде медиалдық префронтальді бөліктің де белсенділігі байқалған. Резус маймылдарында жүргізілген зерттеулерде, қорқыныш сезімін білдіретін амигдала аймағы, маймылдар бұрын кездеспеген әлеуметтік жағдайға тап болғанда белсенді болатыны анықталды. Мидың бұл аймағы, жаңа әлеуметтік жағдайлармен байланысты қорқынышқа сезімтал болып, әлеуметтік өзара әрекеттесуді тежейді. Әлеуметтік мінез-құлыққа жауапты ми аймақтарын зерттеудің тағы бір тәсілі – әлеуметтік мінез-құлықтары бұзылған ми жарақаттары бар науқастарды зерттеу. Ересек жаста мидың префронтальді қабығына келген зақымдар, әлеуметтік мінез-құлықтың жұмыс істеуіне әсер етуі мүмкін. Ал, егер осы зақымдар немесе префронтальді қабықтың дисфункциясы нәресте кезінде немесе өмірдің ерте кезеңдерінде пайда болса, дұрыс моральдық және әлеуметтік мінез-құлықтың дамуы бұзылып, атипикалық болады.
Social behavior constantly changes as one continues to grow and develop, reaching different stages of life. The development of behavior is deeply tied with the biological and cognitive changes one is experiencing at any given time. This creates general patterns of social behavior development in humans. Just as social behavior is influenced by both the situation and an individual's characteristics, the development of behavior is due to the combination of the two as well—the temperament of the child along with the settings they are exposed to. As the child continues to gain social information, their behavior develops accordingly. In infancy, there is already a development of the awareness of a stranger, in which case the individual is able to identify and distinguish between people. Although there is debate on which particular regions of the brain are responsible for social behavior, some have claimed that the paracingulate cortex is activated when one person is thinking about the motives or aims of another, a means of understanding the social world and behaving accordingly. The medial prefrontal lobe has also been seen to have activation during social cognition Research has discovered through studies on rhesus monkeys that the amygdala, a region known for expressing fear, was activated specifically when the monkeys were faced with a social situation they had never encountered before. This region of the brain was shown to be sensitive to the fear that comes with a novel social situation, inhibiting social interaction. Another form of studying the brain regions that may be responsible for social behavior has been through looking at patients with brain injuries who have an impairment in social behavior. Lesions in the prefrontal cortex that occurred in adulthood can affect the functioning of social behavior. When these lesions or a dysfunction in the prefrontal cortex occur in infancy/early on in life, the development of proper moral and social behavior is effected and thus atypical.
Биологиялық корреляттар
Нейрокорреляттармен қатар, зерттеулер денеде қандай өзгерістер болатынын (және әлеуетті түрде әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастыратынын) қарастырды. Вазопрессин – артқы гипофиз гормоны, ол жас тышқандардың байланыс орнату қабілетінде рөл атқарады деп саналады. Вазопрессин жас тышқандардағыдай-ақ, далалық егешқұйрықтардағы әкелік мінез-құлықпен де байланысты. Жануарлар зерттеулерінің нәтижелерін адамдарға қатысты зерттеулермен байланыстыруға тырысылып, вазопрессиннің адамдар зерттеулеріндегі еркектердің әлеуметтік жауаптарында рөл атқаруы мүмкін екені анықталды. Окситоциннің де оң әлеуметтік мінез-құлықпен байланысы бар екені байқалды, ал оның деңгейінің жоғарылауы стрестен туындаған әлеуметтік мінез-құлықтың төмендеуін қалпына келтіруге көмектеседі. Осылайша, окситоцин деңгейін реттеу, әлеуметтік мінез-құлықтың бұзылуларымен байланысты ауруларды емдеуде маңызды рөл атқаруы мүмкін. Вазопрессинмен бірге, серотонин де адамдардағы әлеуметтік мінез-құлыққа қатысты зерттелді. Ол адамның әлеуметтік байланыс сезімімен байланысты екені анықталды, ал серотонин деңгейі әлеуметтік оқшаулану немесе оқшаулану сезімі кезінде төмендейді. Серотонин сонымен қатар әлеуметтік сенімділікпен де байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті шағын позитивтік әсерлер де адамдардың әлеуметтік қарым-қатынасқа және көмек көрсетуге бейімділігін арттырады. Алайда, бұл құбылыс бір жақты емес. Позитивтік әсер әлеуметтік мінез-құлыққа әсер ететіндей, әлеуметтік мінез-құлық та позитивтік әсерге әсер етеді.
Along with neural correlates, research has investigated what happens within the body (and potentially modulates) social behavior. Vasopressin is a posterior pituitary hormone that is seen to potentially play a role in affiliation for young rats. Along with young rats, vasopressin has also been associated with paternal behavior in prairie voles. Efforts have been made to connect animal research to humans, and found that vasopressin may play a role in the social responses of males in human research. Oxytocin has also been seen to be correlated with positive social behavior, and elevated levels have been shown to potentially help improve social behavior that may have been suppressed due to stress. Thus, targeting levels of oxytocin may play a role in interventions of disorders that deal with atypical social behavior. Along with vasopressin, serotonin has also been inspected in relation to social behavior in humans. It was found to be associated with human feelings of social connection, and there is a drop in serotonin when one is socially isolated or has feelings of social isolation. Serotonin has also been associated with social confidence. Studies have shown that even subtly inducing positive affect within individuals caused greater social behavior and helping. This phenomenon, however, is not one directional. Just as positive affect can influence social behavior, social behavior can have an influence on positive affect.
Электрондық ақпарат құралдары
Әлеуметтік мінез-құлық әдетте жағдайға қатысты мінез-құлықтың өзгеруі ретінде қарастырылады, яғни адам өзінің жағдайына сәйкес әрекет етеді. Дегенмен, электрондық бұқаралық ақпарат құралдарының пайда болуымен адамдар күнделікті өмірде кездеспейтін жағдайларға тап бола бастады. Электрондық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ұсынылған жаңа жағдайлар мен ақпарат адамдар үшін жаңа қарым-қатынас нысандарын қалыптастырды. Адамдар көбінесе бетпе-бет әрекеттесуде өзінің жағдайына сәйкес мінез-құлық танытса, электрондық медиада бұл шешімдер бүркіп кетті. Бұл көптеген салдарға әкелді, гендерлік нормалар өзара бірігіп, адамдар бұрынғыдай бетпе-бет қарым-қатынаста кездеспеген ақпараттармен байланысқа түсті. Саяси лидер енді бір ғана аудиторияға арналған сөз сөйлей алмайды, өйткені оның сөздері бұқаралық ақпарат құралдары арқылы аударылып, кез келген адам ести алады. Адамдар әртүрлі жағдайларда өте әртүрлі рөлдерді ойнай алмайды, себебі ақпарат оңай қолжетімді болғандықтан жағдайлар өзара бірігіп кетеді. Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы байланыс жылдам және еркін ағып, мінез-құлықтың сәйкесінше бірігуіне әкеледі. Бұқаралық ақпарат құралдарының әлеуметтік мінез-құлықтың түрлі формаларын, мысалы, көмектесуге дайындық пен агрессивті мінез-құлықты ынталандыратындығы да дәлелденді. Мысалы, бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілген зорлық-зомбылық көрермендердің агрессивті мінез-құлықтарын арттыруы мүмкін. Сондай-ақ, оң әлеуметтік әрекеттерді бейнелейтін медианың көрермендерге көмектесуге қалай ықпал ететінін зерттеу жұмыстары жүргізілді. Жалпы оқу моделі осы медианы мінез-құлыққа аудару процесінің қалай және не үшін жұмыс істейтінін зерттеу үшін жасалды. Бұл модель оң медиа мен көмектесуге дайындық мінез-құлығы, зорлық-зомбылық медиа мен агрессивті мінез-құлығы арасындағы байланысты көрсетеді және бұл осы жағдайды бақылайтын адамның ерекшеліктерімен байланысты деп болжайды. Бұл модель сондай-ақ, адам ұзақ уақыт бойы бір типтегі медиаға ұшыраған жағдайда, бұл олардың жеке қасиеттерінде өзгерістерге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, өйткені олар жаңа білім жинақтарын қалыптастырады және соған сәйкес әрекет етеді. Әлеуметтік мазмұны бар бейне ойындардың мінез-құлыққа әсерін зерттеуде, бейне ойын ойнаушының кейінірек көмектесуге дайындығына әсер ететіні көрсетілді. Бұл әсерлер бейне ойындарда ғана емес, музыкада да байқалды, өйткені әннің сөзінде агрессия мен зорлық-зомбылық бар әндерді тыңдаған адамдар агрессивті түрде әрекет етуі мүмкін. Сол сияқты, көмектесуге дайындықпен байланысты әндерді тыңдаған адамдар (нейтралды мәтіндері бар әндерге қарағанда) кейіннен көмектесуге дайындық мінез-құлықтарын және көбірек жанашырлықты білдірді. Бұл әндер мейрамханаларда орындалғанда, тіпті ұсақ ақша берудің де артуына әкелді (нейтралды әндер тыңдағандарға қарағанда). Жалпы айтқанда, топтың мөлшері неғұрлым үлкен болса, жеке тұлғаларға сәйкестік мінез-құлықтарын көрсету оңайырақ болады. Жеке адамдар топқа екі себеппен бойына сіңіре алады: біріншіден, топтан қабылдау алу үшін (нормативтік әлеуметтік ықпал); екіншіден, топ үшін маңызды ақпарат алу үшін (ақпараттық әлеуметтік ықпал).
Social behavior has typically been seen as a changing of behaviors relevant to the situation at hand, acting appropriately with the setting one is in. However, with the advent of electronic media, people began to find themselves in situations they may have not been exposed to in everyday life. Novel situations and information presented through electronic media has formed interactions that are completely new to people. While people typically behaved in line with their setting in face to face interaction, the lines have become blurred when it comes to electronic media. This has led to a cascade of results, as gender norms started to merge, and people were coming in contact with information they had never been exposed to through face to face interaction. A political leader could no longer tailor a speech to just one audience, for their speech would be translated and heard by anyone through the media. People can no longer play drastically different roles when put in different situations, because the situations overlap more as information is more readily available. Communication flows more quickly and fluidly through media, causing behavior to merge accordingly. Media has also been shown to have an impact on promoting different types of social behavior, such as prosocial and aggressive behavior. For example, violence shown through the media has been seen to lead to more aggressive behavior in its viewers. Research has also been done investigating how media portraying positive social acts, prosocial behavior, could lead to more helping behavior in its viewers. The general learning model was established to study how this process of translating media into behavior works, and why. This model suggests a link between positive media with prosocial behavior and violent media with aggressive behavior, and posits that this is mediated by the characteristics of the individual watching along with the situation they are in. This model also presents the notion that when one is exposed to the same type of media for long periods of time, this could even lead to changes within their personality traits, as they are forming different sets of knowledge and may be behaving accordingly. In various studies looking specifically at how video games with prosocial content effect behavior, it was shown that exposure influenced subsequent helping behavior in the video game player. These effects were not only found with video games, but also with music, as people listening to songs involving aggression and violence in the lyrics were more likely to act in an aggressive manner. Likewise, people listening to songs related to prosocial acts (relative to a song with neutral lyrics) were shown to express greater helping behaviors and more empathy afterwards. When these songs were played at restaurants, it even led to an increase in tips given (relative to those who heard neutral lyrics). Generally speaking, the larger the group size, the easier it is for individuals to display conformity behaviors. Individuals may submit to the group for two reasons: first, to gain acceptance from the group (normative social influence); second, to obtain important information for the group (informational social influence).
Агрессивті және зорлық-зомбылық мінез-құлық
Агрессия – әлеуметтік өзара әрекеттесуде теріс және тірі қалу үшін бейімделу (адамдарда және басқа да приматтарда) сияқты пайдалы салдарлары болатын маңызды әлеуметтік мінез-құлық. Агрессивті мінез-құлықтың көптеген түрлері бар, және олардың көпшілігі жыныс арасындағы айырмашылықтарға байланысты.
Aggression is an important social behavior that can have both negative consequences (in a social interaction) and adaptive consequences (adaptive in humans and other primates for survival). There are many differences in aggressive behavior, and a lot of these differences are sex difference based.
Әлеуметтік мінез-құлық бұзылуын қамтитын бұзылулар
Психикалық бұзылудың бірнеше түрі әлеуметтік мінез-құлыққа әсер етеді. Әлеуметтік алаңдаушылық – басқалардың пікірінен қорқумен сипатталатын фобиялық бұзылыс, ол жалпы адамдардан қорқу ретінде көрінеді. Өзін ұялудан қорқудың салдарынан, бұл бұзылыстан зардап шегетін адамдар басқа адамдармен қарым-қатынастан қашып жүреді. Көңіл шоғырландыру тапшылығы және белсенділік артық бұзылысы – негізінен көңілсіздік, белсенділік артық және импульсивтілік белгілерімен анықталатын нейробиологиялық даму бұзылысы. Белсенділік артық және импульсивтілік әлеуметтік қарым-қатынастың қиындығына әкелуі мүмкін, себебі мұндай белгілерді көрсететін адамдар әлеуметтік жағынан тым еркін болып, жеке кеңістікті сақтамайды және басқаларды сөзге араластырмайды. Көңіл шоғырландыру тапшылығы және белсенділік артық бұзылысы белгілері бар балалардың көпшілігінде әлеуметтік мінез-құлыққа қатысты мәселелер де болады. Аутизм спектрі бұзылысы – әлеуметтік қарым-қатынас және коммуникация функциясына әсер ететін нейробиологиялық даму бұзылысы. Аутизм спектріндегі адамдар әлеуметтік сигналдарды және басқалардың эмоционалдық жағдайларын түсінуде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Оқу бұзылыстары көбінесе академиялық үлгерімдегі нақты кемшілік ретінде анықталады; алайда, зерттеулер оқу бұзылыстарымен бірге әлеуметтік дағдылардың жетіспеушілігі де болуы мүмкін екенін көрсетті.
A number of forms of mental disorder affect social behavior. Social anxiety disorder is a phobic disorder characterized by a fear of being judged by others, which manifests itself as a fear of people in general. Due to this pervasive fear of embarrassing oneself in front of others, it causes those affected to avoid interactions with other people. Attention deficit hyperactivity disorder is a neurodevelopmental disorder mainly identified by its symptoms of inattention, hyperactivity, and impulsivity. Hyperactivity Impulsivity may lead to hampered social interactions, as one who displays these symptoms may be socially intrusive, unable to maintain personal space, and talk over others. The majority of children that display symptoms of ADHD also have problems with their social behavior. Autism Spectrum Disorder is a neurodevelopmental disorder that affects the functioning of social interaction and communication. People who fall on the autism spectrum scale may have difficulties in understanding social cues and the emotional states of others. Learning disabilities are often defined as a specific deficit in academic achievement; however, research has shown that with a learning disability can come social skill deficits as well.