Кіріспе

1940 жылғы антисемиттік нацистік үгіт фильмі

"Мәңгілік еврей" – 1940 жылғы антисемиттік нацистік үгіт фильмі, деректі фильм түрінде ұсынылған. Фильмнің бастапқы неміс тіліндегі атауы "Der ewige Jude" – орта ғасырлық халық мұрасындағы "Жолға жүрген еврей" бейнесін атау үшін қолданылатын неміс термині. Фильмді режиссер Фриц Гипплер нацистік Германияның үгіт-насихат министрі Йозеф Геббельстің қатысты ынтасымен түсірген. Эберхард Тауберт жазған сценарийімен және Гарри Гизе дауыстаған, фильм Польшаны нацистер басып алғаннан кейін түсірілген деректі және көркем кадрлардан құралған. Ол кезде Польшадағы еврей халқының саны үш миллионға жуық, яғни жалпы халықтың шамамен он пайызын құрады.

Өмірбаян

Гитлер мен Геббельс киноның қоғамдық пікірді қалыптастырудағы маңызды құрал екеніне сенді. Нацистер 1930 жылы алғаш рет кино бөлімін құрды, ал Геббельс нацистік философия мен бағдарламаны насихаттау үшін фильмдерді пайдалануға жеке қызығушылық танытты. Нацистер билікті басып алғаннан кейін көп ұзамай Геббельс сөздерінде неміс киносының рөлі "нацистік әскердің алғы шебі" болу керектігін айтты. Геббельстің фильмі тарихта еврейлер қатал қудалаудың құрбаны болды деген британдық "Келген еврей" фильмінің қатыгез антисемиттік нұсқасы ретінде көрінгендей. Саул Фридландер Геббельстің мақсаты үш фильмге қарсы тұру болғанын айтады: "Еврей Сюсс", "Ротшильдтер үйі" және "Келген еврей". 1933–34 жылдары шыққан бұл үш фильмде еврейлер тарих бойы қудаланғаны көрсетілді; Геббельс фильмдері керісінше хабарлады. 1937 жылы Пропаганда министрлігінің арнайы бөлімі Мюнхенде "Мәңгілік еврей" атты көркемдік көрме ұйымдастырды. Одан кейін 265 фотосуреттен тұратын, еврей нәсілінің төмендеуін көрсететін қорлаушы тақырыптармен жазылған кітап жарық көрді. 1938 жылдың қараша айында Геббельс неміс БАҚ-та еврейлерге қарсы шабуылдар жасады, бұл "Кристалл түні" деп аталатын қырғынға әкелген фактор болды. Нацистерге антисемитизмін тікелей зорлық-зомбылықпен жүзеге асырудан алған эмоционалдық қанағатқа қарамастан, Гитлер "Кристалл түнін" Германияда да, халықаралық аренада да саяси апат деп санады. Геббельстің тудырған қатыгездігі халықаралық деңгейде қатты сынға ұшырады, сонымен қатар неміс БАҚ-тағы әртүрлі реакциялар немістердің арасында антисемитизм мен зорлық-зомбылыққа кең қолдау көрсетілмегенін көрсетті. Гитлер неміс БАҚ-ының аралас реакциясына наразылық білдіріп, Геббельстің қырғынды бастауы сияқты, еврейлерге қарсы зорлық-зомбылықты ашық шақырудың орнына, нацистік пропаганда "сыртқы саясат оқиғаларын" осылай түсіндіруі керек деп талап етті, осылайша неміс халқының өзі еврейлерге қарсы зорлық-зомбылықты талап ететін болар еді. Гитлердің қатаң сөзіне жауап ретінде Геббельс нацистердің антисемиттік көзқарастарын неміс халқына насихаттау науқанын бастады. Ол әр киностудияға антисемиттік фильм түсіруді бұйырды. "Мәңгілік еврей" фильмінде Геббельс 1937 жылғы Мюнхен көрмесінің тақырыбындағы антисемиттік хабарламаны неміс халқына жеткізетін фильмді ойлап тапты. Гитлер нацистік антисемиттік бағдарламаны ашық және тікелей ұсынатын "Мәңгілік еврей" сияқты фильмдерді артық көретін; алайда Геббельс мұндай қарапайым тәсілдердің түйсіксіздігін ұнатпай, антисемиттік хабарламаларды халыққа тартымды оқиғаға енгізудің әлдеқайда нәзік әдісін артық көретін. "Суд-Сюсс" фильмі Геббельстің ұсынысқан тәсілінің мысалы болып табылады.

Өндіріс

Гёббельс әдетте жеке фильмдердің өндірісіне белсенді қатыспаса да, "Мәңгілік еврей" сияқты маңызды үгіт-насихат фильмдері жағдайында олай жасады. 1939 жылдың соңы мен 1940 жылдың басында Гёббельс өзі "халық киносы" деп атаған фильмнің өндірісіне "үздіксіз назар" бөлді. 1938 жылы Гёббельс фильм түсіру тобының Польшаға барып, геттодағы сахналарды түсіруін қалаған, бірақ Польша үкіметінен рұқсат ала алмады. 1939 жылдың қазан және қараша айларында, Германияның Кеңес Одағымен Польшаға басып кіргеннен кейін, ол Гипплерге поляк еврейлерін түсіру үшін Лодзь, Варшава, Краков және Люблин қалаларына операторлық топтарды жіберуді бұйырды. Гипплердің Германия басып алған Польшадағы еврей геттоларында түсірген кадрлары фильмнің мақсаты үшін арнайы түсірілген жалғыз кадрлар болды. Фильмнің басында анимациялық мәтін көрермендерге бұл "құжаттық кадрлардың" еврейлерді "цивилизацияланған еуропалықтардың маскасын кимес бұрын" бастапқы күйінде көрсеткенін хабарлайды. Нацист баспасөзінде Гипплер бұл мәлімдемені кеңейтіп, оның түсіру техникасы еврейлерді "алдын ала пікірсіз, өмірдегідей және өз ортасында қалай әрекет ететінін" түсіргенін мәлімдеді. Гипплер фильмді нақты еврейлердің суреттерінен тұратын, ешқандай жалғандық немесе имитацияланбаған деректі фильм деп жарнамаласа да, оның мәлімдемелері толыққанды жалғандық болды. Шындығында, фильм – үгіт мақсатындағы манипуляция. Түсірілім кезінде Гипплер сахналарды имитациялап, актерлерді мәжбүрлеп, түсірілімнің қалай қолданылатынын білмей орындаған. Мысалы, еврейлердің құлшылық ету рәсімдерін түсіру үшін Гипплер мен Гёббельс Вилкер синагогының қауымын жинап, оларға таллит пен тефилин киіп, толыққанды қызмет көрсетуді бұйырды. Неміс шіркеушілері Тора оқырманына Торадан оқып беруді бұйырғанда, ол камера алдында "Бүгін сейсенбі" деп бастады, бұл оның Тораны сейсенбіде оқу әдеті болмағандықтан, мәжбүрлеп оқығанын білдірді.

Тақырыптар

Ричард Барсам фильмнің «негізгі қарама-қайшылығы – еврейлер туралы мифтер мен стереотиптер және нацистердің «үлкен нәсіл» идеалы, еврейлердің көрінеу кемсінуі мен немістердің жоғарылығы арасындағы» екенін жазады. Стивен Фрицтің сөзіне қарағанда, Геббельстің ниеті «еврейлердің паразиттік табиғатын көрсетіп, оларға қарсы қатаң шаралар қабылдауды негіздеуге» арналған фильм жасау болған. Мария Татардың пікірінше, нацистер Хипплердің фильмін «өз геноцидтік жобаларының құрбандарын қауіпті агрессорлар етіп көрсетіп, оларды жоюға мәжбүрлеу үшін» пайдаланған. Барсам да фильмді «еврейлер қылмыскерлер; олардың жаны жоқ; олардың барлық жағынан ерекшелігі бар; оларды өлтіру қылмыс емес, қажеттілік – денсаулықты сақтау және тазалық үшін тышқандарды өлтіру сияқты» деп сипаттайды. Нацистер партиясының ай сайын жарияланатын «Біздің еркіміз және жолымыз» (Unser Wille und Weg) басылымы, үгітшілерге арналған, «Мәңгілік еврей» фильмінің жасалу себебін түсіндіреді. «2000 жылдық егеуқыр көшінің фильмі» атты мақаланың аноним авторы фильм «еврейлердің толық картинасын көрсетеді» және «осы паразиттік нәсілге ең тиімді ем» ұсынады деп санайды. Автор еврейлердің Таяу Шығыстан Мысырға көшіп, неміс отаршылдарының ізінен ергенін, тышқандардың топтап саяхаттауымен байланыстырады, олар «сонда да қазіргідей қылмыстық белгілерін көрсеткен». Фильм «еврейлердің қарапайым әдістерін, олар мақсатына жеткенде және қаржыны бақылауға алғандағы қатыгездігі мен жеккөрушілігін бейнелегені үшін» мақталады. Бұл әдіс авторды «сонымен аталатын еврей дініне» күмәнмен қарауға итермелейді, себебі жұмысты күлімсіреп тұрған қасапшылар атқарады. Мақала авторы қорытындылай келе, фильм еврейлердің «біз үстінен билігін» жою күресінде құнды құрал болады дейді. Біз әлемдік еврейліктің бізге қаратқан жеккөрушілігіне, қатыгездік пен құртқыштық құмарлығына қарсы күрестің бастамашыларымыз. Біз бұл шайқаста өзіміз үшін, Еуропа үшін, әлем үшін жеңіске жетуіміз керек.

Еврейлер - аномальдық және бұзық

Фильмде суреттердің ұзақ тізбегі арқылы арий/еуропалық мәдениетті еврейлердің бұзғаны туралы дәлелдемелер келтіріледі. Бұл тізбекке Адольф Гитлердің ашуына ұшыраған белгілі тұлғалардың кадрлары кіреді, мысалы, физик және Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Эйнштейн және Спартакшылар көтерілісінің басшысы Роза Люксембург (бұл қате, анархист Эмма Голдманмен бір адам деп көрсетілген) – олар «халықаралық еврейлік» деп аталатын өкілдер ретінде бейнеленген. Эйнштейннің суреті порнография индустриясын еврейлер бақылайды деген пікірді көрсететін бірнеше кадрмен салыстырылды. Эйнштейн «Германияға деген жеккөрушілігін жасырып, түсініксіз жалған ғылымдардың артында жасырған, салыстырмалылық теориясы бойынша еврей» деп сипатталды. Басқа кадрларда Веймар дәуіріндегі еврей (немесе еврей деп саналатын) актерлер – Курт Бойс, Фриц Кортнер, Питер Лорре және Эрнст Любич көрсетілген. Чарли Чаплин да осы тізбекке енген, және «Ұлы диктатордағы» еврей шаштараз рөлінен туындаған қателік салдарынан еврей деп дұрыс емес көрсетілген. Фильмде Голливудтың «Ротшильдтер үйі» (1934) фильмінің екі эпизоды бар. Бірінші эпизодта бай Майер Ротшильд ақшасын жасырып, жемқор салық инспекторын алдау үшін ескі, тозығы жеткен киім киеді. Шарон Пакердің сөзіне сәйкес, Гитлер бұл эпизодты «еврейлер мұрагерлік қылмыстыққа бейім және осылайша өлімге лайық» деген тұжырымды дәлелдеу үшін пайдаланған.

Өршілі өнер

Фильм одан әрі сурет өнері мен музыка еврей ықпалымен құлдырағандығын көрсетеді, көптеген жалған мысалдар келтіріледі. Дегенеративті өнерге абстрактілі өнер туындыларымен қатар, Джордж Гросс және Эмиль Нольде сияқты жеке тұлғалардың туындылары да кірді, ал дегенеративті музыкаға джаз және «Негермузик» деп аталатын музыка кірді, бірақ оның еврейлермен байланысы белгісіз.

Яһуди дінінің дәстүрі

Фильмде Батыс музыкасының, ғылымының, өнерінің және саудасының құлдырауына еврейлердің жауапты екені көрсетілгеннен кейін, шохет (яһудилік ритуалдық мал союшы) ет үшін сиырды сойған көрініс бар. Бұл көрініске Франкенштейндегідей ескерту алдынан қойылған, ол келесі көрініс туралы сезімтал көрермендерді ескертеді. Бірнеше минутқа созылған бұл ұзақ сахнада сиырлар мен қойлар қан құйып, өлімге ұшырап жатыр. Бұл сахнаны түсірушілер Гитлердің жануарларға қатыгездік көрсетуге қарсы болғандықтан түсірген. Ол Германияда кошерлік мал союға тыйым салған және мұндай кадрлар неміс халқын дүрліккеніне сенген. Бұл көрініс жас көрермендерге арналған нұсқадан алынып тасталды. "Бұл кадрлар шәхт әдісінің қатыгездігін нақты көрсетеді. Олар сондай-ақ, бір ұлттың сипатын, діни құлшыныстың артында жасырылған олардың қатыгездігін ашады."

Шығару және қабылдау

Фильмнің өзі неміс халқына көп әсер етпеді. Фильм "Jud Süß" фильмінен кейін шықты, ол өте танымал болған еді, мүмкін антисемиттік мәселе қызықты тарихи драмадан екінші орында болғандықтан. "Jud Süß" фильмінің актерлері сол кездегі Германияның жетекші актерлері болды. Ал "Der ewige Jude" фильмінде тек поляк геттосындағы еврейлердің түсірілімдері мен анимациялық карталар болды. Қалған бөлігі басқа фильмдерден алынған суреттер мен үзінділерден тұрды. Осылайша, "Jud Süß" фильмі кассада сәтті болғанмен, "Der ewige Jude" коммерциялық сәтсіздікке ұшырады. Дэвид Кулберт "Jud Süß" фильміне 20 миллионнан астам билет сатылғанмен, "Der ewige Jude" фильміне бір миллионнан да аз билет сатылғанын айтады. Фильмді көрушілерге қарағанда, оның ауызша айтылған сипаттамалары арқылы көбірек танылды. Кейбір немістер: "Біз еврейлердің лас әрекеттерін жеткілікті көрдік, бізге одан артығы қажет емес" деген сөздерді айтқан. Фильмді көбінесе партияның қолдаушылары мен Гитлер жастары және СС сияқты нацистік ұйымдар көрсеткен. Оның тақырыбы мен мазмұны оны ешқашан көрмеген кең аудиторияның талқылауына себеп болды. Генрих Гиммлер оны "Соңғы шешімді" орындау үшін Шығыс майданға аттанған СС Einsatzgruppen әскерлеріне көрсетуді ұсынды.

Соғыстан кейінгі мұра

1946 жылы Фриц Хипплер "Ең үздік еврей" фильмін түсіргені үшін сотталды, бірақ кінәлі емес деп танылды. Хипплер Иосиф Геббельстің Гитлердің тығыз қадағалауымен "Мәңгілік еврей" фильмінің нақты авторы екенін мәлімдеді. Ол Геббельстің "жаңалықтар бөліміндегі үздік жұмысы үшін" сыйлық ретінде Хипплерге авторлық құқық бергенін айтты. Фриц Хипплер Эмми сыйлығын жеңіп алған "Пропаганда шайқасы" бағдарламасында PBS телеарнасының "ХХ ғасырмен саяхат" (1983–1984) сериясында сұхбат берді. Бұл сұхбатта ол "Мәңгілік еврей" фильмінің режиссері ретінде тізілгеніне өкінетінін, себебі соғыстан кейін одақтастар тарапынан тексерілгенін айтты. Ол мұны әділетсіз деп есептеді, өйткені оның пікірінше, еврейлерді өлтіруге ешқандай қатысы болмаған. ZDF телеарнасының "Холокост" (2000) деректік фильмінде көрсетілген сұхбатта 90 жастағы Хипплер бұл фильмді "антисемитизмнің ең ұятты мысалы" деп сипаттады. Фильмнің баяндаушысы Гарри Гиз басқа фильмдерге де баяндаушы болды, бірақ ол осы фильмпен және үшінші рейхтің басқа фильмдерімен байланысты болды, соның салдарынан 1950 және 60-жылдардағы соғыстан кейінгі неміс киносында жұмыс табу қиын болды.

Қолжетімділік

Германияда фильмді тарату және көпшілікке көрсетуге тыйым салынған. Бірден-бір ерекшелік – жоғары оқу орындарының оқу залдарында және басқа да академиялық мақсаттарда қолдану. Алайда, көрсетушілер "медиа ғылымдары мен Холокост тарихы" саласында формальды білім алған болуы керек, және фильм тек цензураланған, түсіндірмелер қосылған нұсқада ғана көрсетілуі мүмкін.