Кіріспе

Галлиядағы кельт тайпасы адуилердің басшысы Дюмнорикс (монеталарда Дубнорейкс деп жазылады) – б.з.б. 1-ғасырда Галлиядағы кельт тайпасы адуилердің басшысы. Ол адуи друиді және мемлекет қайраткері Дивициақтың кіші інісі болды. Адуилер Римнің одақтастары болғанмен, Дюмнорикс тайпаның Римге қарсы фракциясының басшысы еді, ол «өз галлдықтарымен билік етуді римдіктерге қарағанда жақсырақ деп ойлады». Оның інісі Дивициак адуилердің Риммен бұрынғы одағын қолдады, Римдік фракцияның басшысы болды және соңында Юлий Цезарьға Галлияны жаулап алуда көмектесті. Дюмнорикс Цезарь мен Дивициақтың Галлиядағы әрекеттерін құлдырату үшін жасырын жұмыс істеді. Екеуі де Цезарьдің «Галлия соғысы» туралы жазбаларында кездеседі.

Эдуи тайпасының әміршісі

Юлий Цезарьдің Трансальпій Галлияның губернаторы болған жылдары гелветтер тайпасы Батыс Галлияға шабуыл жасауды жоспарлаған. Оргеторикс, көрнекті гелвет басшысы, Дюмнорикс және секуандық Кастикуспен бірге өз тайпаларында патшалар болу үшін сөз байласты; содан кейін біріктірілген күштерімен Галлияны триумвираттың галл үлгісінде басқаруды көздеді. Одақты нығайту үшін Оргеторикс қызын Дюмнорикске үйлендірді. Бірақ, қастандық ашылып, Оргеторикс көп ұзамай қайтыс болды, өзіне-өзі қол жұмсады деген қауесет тарады. Дюмнорикс өзінің ықпалын қолданып, секуандықтарды гелветтерге өз аумақтары арқылы көшіп өтуге рұқсат беруге көндірді. 58 жылы Галлияға келген соң Цезарь көшіп келуге қарсы әрекет етті. Ол Женева көлінің жанында бекіністер салдырып, Римнің досы және одақтасы саналған эдуилерден әскеріне астықпен қамтамасыз етуді талап етті немесе сұрады. Дюмнорикс өте беделді болды және көптеген жеке күзетшілері болды. Ол өзінің ықпарын астық жеткізілімін кешіктіру үшін пайдаланды. Цезарь гелветтерді басқа бағытқа бұрып, одан кейін Арар шайқасында тайпаға ауыр жеңіліс сыйлады. Цезарь гелветтерді қуалайтын болды, галл атты әскерін алдын-ала күзету үшін пайдаланды. Дюмнорикске қарасты жеке күзетшілер галл қосымша әскерінің маңызды бөлігін құрады. Дюмнорикс гелветтермен келісіп, шешуші сәтте өз бөлімін кері тартып алып, гелветтерге жеңіс сыйлады. Астық қоры таусылып қалғандықтан, Цезарь галл одақтастарының басшыларын шақырды. Эдуилердің бас магистраты немесе Вергобрет Лиск, Цезарьге Дюмнорикс астықты ұстап тұрғанын және атты әскер шайқасындағы жеңіліске әкелген бөлімге қолбасшылық еткенін айтты. Дюмнорикске қарсы жазалау шараларын ағасы Дивисиак тоқтатты, ол Цезарьмен және римдіктермен жақсы қарым-қатынаста болды. Цезарь оның орнына Дюмнорикске бақылау орнатуға келісті. Дюмнорикс бұрынғысынша қиындықтар туғызып, 54 жылы Цезарьдің екінші Британия жорығында өзімен бірге келуге ұсынған галл басшыларының бірі болды, олардың жоқтығында проблема тудыруы мүмкін деп қорқып. Дюмнорикс теңізден қорқып, діни міндеттемелерін айтып, Цезарьді өзінен бас тартуға көндіруге тырысты. Бұл сәтсіз аяқталған соң, ол Цезарь олардың барлығын өз халқының көзінен тыс жерде өлтіруді ниеттенгенін мәлімдеді. Соңында ол эдуан атты әскерімен бірге Цезарь лагерінен қашуға тырысты. Цезарь оның артынан атты әскерін жіберді, Дюмнорикс "еркін адаммын және еркін мемлекеттің азаматымын" деп айқайлап, өлтірілді. Эдуан атты әскерінің қалған бөлігі Цезарьдің қызметіне қайта оралды.

Этимология

Оның есімі, басқа галл тіліндегі есімдер сияқты (Амбиорикс, Оргеторикс, Верцингеторикс), "рикс" жұрнағын қамтиды, ол этимологиялық тұрғыдан латын тіліндегі "рекс", гаэль тіліндегі "rí", санскрит тіліндегі "ража" және неміс тіліндегі "рейх" сөздерімен байланысты, патшалықты немесе билікті көрсетеді; бұл, әдетте, аристократиялық жұрнақ. "Думно" сөзінің этимологиясы гаэль тіліндегі "domhan" – "әлем" деген сөзбен байланысты, сондықтан есімді "әлемнің патшасы" деп аударуға болады.