Кіріспе

Шындық теориясы когеренцияға негізделген. Шындық теориясы шындықты тұтас ұйғарымдар жүйесінің қасиеті ретінде сипаттайды, ал жеке ұйғарымдарға шындық тек олардың тұтас жүйемен үйлесімділігіне байланысты туынды түрде ғана тағайындалады. Қазіргі заманғы когеренция теориясының жақтастары шындықты анықтау үшін когеренцияға негізделген көптеген жүйелер болуы мүмкін деп санайды, ал басқалары, әсіресе діни сенімдері күшті адамдар, шындықтың тек бір ғана абсолюттік жүйеге қатысты екенін айтады. Жалпы алғанда, шындық тұтас жүйедегі элементтердің дұрыс үйлесімділігін қажет етеді. Дегенмен, көбінесе үйлесімділік қарапайым формальды үйлесімділіктен артық нәрсені білдіреді. Мысалы, жатқызуға алынған түсініктер жинағының дұрыстығы бүкіл жүйе үшін жарамдылықты бағалауда маңызды фактор болып табылады. Яғни, көптеген теоретиктер шындықтың когеренция теориясы қолданылатынын қарастырмас бұрын, сөздік кеңістіктегі негізгі түсініктер жинағы алдымен түсінікті үлгі құрауы керек.

Тарих

Қазіргі философияда шындықтың үйлесімділік теориясын Барух Спиноза мен Георг Вильгельм Фридрих Гегель қорғады. Дегенмен, Спиноза мен Кант та шындықтың сәйкестік теориясының жақтаушылары ретінде қарастырылған. Қазіргі заманғы философияда бірнеше эпистемологтар осы теорияны дамытуға және қорғауға маңызды үлес қосты, олардың ішінде ең белгілілері – Брэнд Бланшард (қазіргі дәуірде теорияның алғашқы сипаттамасын берген) және Николас Решер. Бұл теория білім туралы тұжырымдама, ол шындықты негізінен жүйелі ұйғарымдардың кең жиынтығына қатысты қасиет деп қарастырады, ал жүйедегі орны арқылы әрбір жеке ұйғарымға туынды түрде қолданылады. Мұндай идеялар растау холизмі деп аталатын философиялық көзқарасқа жатады. Шындықтың үйлесімділік теориялары үйлесімділік пен тұрақтылықтың теориялық жүйе үшін маңызды ерекшеліктер екенін, және осы қасиеттердің шындыққа жеткілікті екенін айтады. Басқаша айтқанда, "ақиқат" жүйе ішінде ғана бар, жүйеден тысқарыда жоқ. Х.Х. Йоахимнің (теорияның түпкілікті тұжырымдамасын жасаған философ, оның 1906 жылы жарық көрген «Ақиқаттың табиғаты» кітабында) басқа нұсқасына сәйкес, шындық – логикалық сәйкестіктен артық нәрсені қамтитын жүйелі үйлесімділік. Осы көзқарас бойынша, ұйғарым жүйелі үйлесімді тұтастың қажетті бөлігі болған жағдайда ғана шын болып есептеледі. Осы мектептің басқа өкілдері, мысалы, Брэнд Бланшард, бұл тұтастың өте өзара байланысты болуы керек екенін, оның әрбір элементі басқа элементтерді қажет ететінін және тіпті оларды қамтитынын айтады. Бұл көзқарасты жақтаушылар ең толық шындық – абсолют деп аталатын бірегей үйлесімді жүйенің ғана қасиеті екенін, ал адамдар білетін ұйғарымдар мен жүйелердің шындық дәрежесі осы идеалға қаншалықты жақын екеніне пропорционалды екенін санайды.

Сын

Бертран Расселдің шындыққа үйлесімділік теориясына қатысты ең белгілі қарсылығы – осы. Ол сенімнің өзі де, оның жоқтығы да, кем дегенде бір сенімдер жиынтығымен үйлесімді болатынын, демек, үйлесімділік теориясы бойынша қарама-қайшы сенімдердің де дұрыс екенін көрсетуге болатынын айтты, сондықтан бұл теория жұмыс істемейді. Дегенмен, көптеген үйлесімділік теориясын қолдаушылардың назарында барлық мүмкін сенімдер емес, адамдардың шындығында ұстанатын сенімдерінің жиынтығы тұрады. Олай болса, шындыққа үйлесімділік теориясының негізгі мәселесі – осы нақты жиынтықты қалай анықтау болып табылады, себебі қандай сенімдердің шындығында ұсталып жатқаны тек үйлесімділік арқылы ғана анықталады.