Кіріспе

Американдық профессор Стэнли Аллен Мулайк (9 сәуірде 1935 жылы Техас штатының Эдинбург қаласында туған) – Джорджия технология институтының психология мектебінің зейнеткер профессор-эмеритусы, сондай-ақ «Америкалық интерлингва қоғамының» төрағасы. Эдинбургте дүниеге келгенімен, Мулайк 1939 жылдан 1966 жылға дейін Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласында тұрды. Соңғы 42 жылдан бері ол Атланта, Джорджия және оның айналасындағы аймақта өмір сүреді. Оның екі ұлы отбасыларымен бірге Атлантада тұрады.

Өмірбаян

Мулайк 1940 жылы Юта университетінің мұғалімдерді даярлау мектебіндегі Стюарт мектебінің балабақшасында оқуын бастады. Ол бастауыш сыныптарды аяқтағаннан кейін 1950 жылы 9-сыныпты бітірді. Сол күзде ол Солт-Лейк-Ситидегі Шығыс орта мектебінде орта білім алуға кірісті. Жоғарғы сыныптың соңында ол Юта университетіндегі арнайы бағдарламаға қабылдану үшін өтініш берді және қабылданды. Бұл бағдарламаны Форд қоры қаржыландырды, және оның мақсаты жоғарғы сыныптың соңындағы ерекше оқушыларды университет деңгейіндегі курстарға дайындығын бағау үшін Юта университетіне бірінші курсқа қабылдау болды. Осы бағдарламаның студенттері өте жақсы орындар көрсетті, ал Мулайктың Ford Scholars тобының көп бөлігі кейін әртүрлі салаларда Ph.D. дәрежесін алды. Мулайк сонымен қатар университеттегі Резервтік офицерлерді даярлау корпусына қатысты және бітіргеннен кейін Армияда 2-лейтенант шені алды. Ол Техас штатындағы Форт-Блисс базасында артиллерия бойынша оқып, 1963 жылға дейін АҚШ Армиясының резервіндегі далалық артиллерия батальонында қызмет етті, содан кейін 1970 жылға дейін Пентагонға жіберіліп, зерттеу және әзірлеу бөлімінде жұмыс істеді, одан кейін капитан шенімен запасқа шықты.

Білім

Мұлайқ бакалавр (биология және орта білім беру, 1956), магистр (психология, 1962) және доктор (клиникалық психология, 1963) дәрежелерін Юта университетінен алған.

Академиялық мансап

1964-1966 жылдары ол доктор Кальвин В. Тейлормен (оның диссертациялық жетекшісі) және оның болашақ әйелі Джейн Стейсимен «Нәсілдік өнімділікті өлшеу және болжау» тақырыбындағы грант бойынша ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Осы жобада жұмыс істеп, FORTRAN бағдарламалау тілін үйренді және жобаның деректерін талдау үшін факторлық талдау бағдарламасын жазды. 1963 жылы ол бас зерттеуші Джейн Стейсиге үйленді, және олардың Стивен мен Роберт есімді екі ұлы болды. 1966 жылы ол Солтүстік Каролина Университетінің Чапел-Хиллдегі Л. Л. Турстон психометриялық зертханасында сандық психология саласында докторантурадан кейінгі стипендия алды. 1967-1970 жылдары ол UNC психология факультетінде жеке тұлға және факторлық талдау курстарын оқыды. 1970 жылы ол Джорджия Технологиялық Институтының Психология мектебінде доцент болып жұмысқа орналасты және 1981 жылы толық профессор ғылыми атағын алды. Өмірі бойында кіріспе статистика, психометриялық теория, факторлық талдау, көпөлшемді статистика, құрылымдық теңдеулерді модельдеу, жеке тұлға теориясы және психологияға кіріспе сияқты курстарды оқытты. 1972 жылы ол жақсы қабылданған «Факторлық талдау негіздері» атты оқулығын жариялады. 1982 жылы ол Лоуренс Джеймс пен Жан М. Бреттпен бірлесіп «Causal Analysis: Models, Assumptions and Data» кітабының екінші авторы болды. Осы аралықта ол факторлық талдау, факторлық талдаудағы факторлық белгісіздік, факторлық айналу, растаушы факторлық талдау, психометриялық теория, құрылымдық теңдеулерді модельдеу және сәйкестік көрсеткіштері туралы мақалалар мен кітаптардың тарауларын жариялады. Джеймс пен Бреттпен бірлесіп жазған «Causal Analysis» кітабы оны себеп-салдарлық философияға, объективтілікке және жалпы философияға қызығушылық тудырды. Ол Витгенштейн мен Кантты түсінуге тырысып, олардың әрқайсысын белгілі бір деңгейде ұқты, Канттың ойлаудағы талдау және синтез концепцияларының оған күшті әсер еткенін және олардың объективтілік, себеп-салдарлық және жеке тұлға метафораларындағы рөлін көрді. Ол «Philosophy of Science» журналында эмпиризмдегі зерттеу статистикасының тарихы, объективтілік, субъективтілік және сананың метафоралық бастаулары, функционалдық қатынас тұжырымдамасымен детерминистік және ықтималдық себеп-салдарлықтың синтезі, қисық сызықтарға сәйкестік мәселесі және бостандық дәрежесі туралы бірнеше мақала жариялады. Георг Лакоффтың метафора және абстрактілі ой туралы еңбектері, олардың денелі қабылдау мен әрекеттегі бастаулары оған үлкен әсер етті. Нәтижесінде, Мулайк ғылымның «ғылым – бұл объектілер туралы білім» метафорасына негізделгенін айтады. 1997 жылы ол Л. Харлоу және Дж. Х. Штайгермен бірлесіп «Егер маңыздылық сынақтары болмаса не болар еді?» атты кітапты шығарды, онда ол N Раджу және R. Харшманмен бірге тиісті жағдайларда маңыздылық сынақтарын қорғайтын тараудың бас авторы болды. 2009 жылы ол «Құрылымдық теңдеулермен сызықтық себептік модельдеу» және 2010 жылы «Факторлық талдау негіздері» атты бұрынғы еңбегін қайта жариялады.

Интерлингуамен жұмыс

Оның Интерлингваға деген қызығушылығы 1953 жылы Юта университетінде студент кезінде туды, ол «Science News Letter» журналында Интерлингвадағы ғылыми анықтамалар туралы айтылған мақаланы кездестірді. Ол студенттік әдеби журналға Интерлингва туралы мақала жазды, ол сол кездегі «Ғылым қызметі» Интерлингва бөлімінің жетекшісі Александр Годенің назарына ілікті, ол Мулайк мақаласын ресми басылымдарда жариялауға рұқсат сұрады және алды. Мулайк 1961 жылдан 1963 жылға дейін «Le Foro» атты мерзімдік басылымды шығарды. Отбасын құрып, екі ұлы болғаннан кейін Солтүстік Каролина университетінде доцент лауазымына тағайындалды. 1994 жылға дейін ол Интерлингваға қызығушылық танытпады, бірақ интернеттегі лингвистика тізімдерінде Интерлингваны қайта ашты. 1961 жылы ол Интерлингвадағы латын грамматикалық бөлшектерінің Интерлингва сөздігінің негізіндегі прототиптік қағидаға сәйкес келмейтінін түсінгенде, Интерлингвадағы грамматикалық бөлшектер мәселесіне қайта оралды. Бұл бөлшектерге уақытша шешім болды, себебі 1939 жылы доктор Годтың Халықаралық қосымша тілдер қауымдастығындағы алғашқы зерттеуі тек 73 бөлшекті қамтыды, бұл жеткіліксіз санды құрады. Мулайк Годтың зерттеуіндегі кемшілік – оның тек 4 тілдік көзді пайдаланғаны еді, олардың ішінде германдық бөлшектері бар ағылшын тілі бөлшектерге көп үлес қоспады. Бұл тек үш роман тілінен ғана прототиптік қағида бойынша бөлшектерді алуға мүмкіндік берді, ал егер бөлшектің ортақ прототипі бар үш тілден де аз болса, шешім табылмады. Мулайк француз, итальян және испан/португал тілдері сияқты негізгі роман тілдерімен ортақ тарихи прототипі бар үміткерлерді іздеу үшін басқа, көбінесе қолданылмаған роман тілдерін зерттеу қажет деп шешті. Ол осы мақсатта каталан/окситан және румын тілдерін «қосымша тілдер» ретінде таңдады. 2003 жылы Мулайк прототиптік қағида немесе Интерлингваның басқа да әдістерімен расталған 183 бөлшекті қамтитын бөлшектер мәселесін зерттеуді аяқтады. 2012 жылы ол «Interlingua Grammar and Method for The Use of the International Vocabulary As an International Auxiliary Language» атты кітабын жариялады, оны Amazon.com және басқа да сатушылардан алуға болады. Кітап грамматиканы егжей-тегжейлі қарастырады және сөздікті анықтау үшін оның жеке әдістерін ұсынады, сондай-ақ Интерлингва тіліндегі мәтіндерге арналған бірнеше тарауларды қамтиды. Кітапта сонымен қатар ағылшын-интерлингва және интерлингва-ағылшын тілдері арасындағы 3248 сөздік бар. Ол «Societate American pro Interlingua» президенті және оның тоқсандық журналы «Confluentes» редакторы болды. Сонымен қатар ол 8 жыл бойы психологиялық «Multivariate Behavioral Research» журналының редакторы қызметін атқарды.