Кіріспе

Қылмыстық юрисдикция – конституциялық және мемлекеттік құқықта қылмыс жасады деп айыпталатын күдіктінің ісін қарауға соттардың құқығын анықтайтын термин. Ол үш ерекше жағдайда маңызды:

Мемлекеттер арасындағы, немесе бір мемлекет пен екінші мемлекет арасындағы қатынастарды реттеу;
Егер ел федерация болса, федералдық соттар мен федерация құрамына кіретін штаттардың ішкі соттары арасындағы қатынастарды реттеу;
Және егер штаттың бірыңғай және біріктірілген құқықтық жүйесі болса, сот жүйесіндегі әрбір соттың қандай істерді қарауын қылмыстық процессуалдық заң реттейді. Адамдар қылмыс жасалған жерде сотталуы керек.

Ұлттық сот

Халықаралық қоғамдық құқық жүйесінде де-юре мемлекеттер өз аумақтық шекаралары ішінде егеменді болып табылады. Нидерланд сияқты кейбір мемлекеттер моноистік көзқарас қабылдаған, яғни халықаралық және ішкі заңдарды біртұтас жүйе ретінде мойындайды. Осылайша, жоғарыдағы сот немесе трибуналдың өз аумағындағы немесе азаматтарына қатысты қылмыстық юрисдикцияға ие болуы халықаралық құқықпен анықталады. Көптеген мемлекеттер дуалистік қағиданы ұстанады, яғни халықаралық міндеттемелерді тек инкорпорация процесі арқылы қабылдайды, мысалы, шарттар мен конвенцияларға қол қою және бекіту арқылы. Сондықтан, жоғарыдағы сот немесе трибуналдың юрисдикцияға ие болуы, және егер ие болса, қандай мәселелер бойынша және қандай мерзім ішінде шешілетіні сол кездегі егеменді үкіметтің құзырында болады.

Халықаралық құқықтағы экстратериториалды төрелік

Өйткені әрбір үкімет жоғары тұрғандықтан, ол қалаған заңдарын қабылдауға құқылы. Осылайша, А штаты көршілес В штатының көшелерінде темекі шегуді қылмыс деп жариялайтын заң шығаруға өкілетті. А штаты полиция қызметкерлерін жұмысқа алып, оларды камералармен жабдықтауы мүмкін. Бұл қызметкерлер В штатында дәлелдер жинап, А штатының азаматтары елге оралған кезде оларды заң бұзғандығы үшін соттауы мүмкін. Бірақ А штатының заңы В штатында тікелей күшіне енбейді, өйткені бұл В штатының егемендігін кемсітеді. Сол сияқты, А штаты В штатынан өз азаматтарын экстрадициялауды талап ете алмайды, егер В штаты оған ресми түрде келіспесе (әдетте, бұл қылмысты қамтитын шартты келісім арқылы).

Халықаралық қылмыс

Шекаралық қылмыстар бір ғана мемлекетте емес, бірнеше мемлекетте орын алады. Мысалы, күдікті А мемлекетінде оқ атуы, жөнелту посылкасы немесе жазуы немесе сөз айтуы мүмкін, бірақ әрбір әрекеттің салдары В мемлекетінде сезіледі. Кейбір мемлекеттер өз азаматтары жасаған қылмыстар немесе оларға қарсы жасалған қылмыстар бойынша сот жүргізу құқығын жүзеге асыру үшін мемлекеттік саясатқа сүйенуге құқылы, тіпті егер бұл қылмыстар олардың шекарасынан тыс жерде жасалса да. Осылайша, қылмыстардың бір жіктелуі – «мемлекетке қарсы қылмыстар». Бұл мемлекеттің немесе оның басқару жүйесінің мүдделеріне зиян келтіретін қылмыстар. Ерекше жағдайларда мемлекет өзінің азаматын мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін қудалауға ниеттенуі мүмкін, тіпті барлық қатысты әрекеттер мен әрекетсіздіктер басқа мемлекетте болған жағдайда да. Сонымен қатар, егер А мемлекетінің азаматы А және В мемлекеттері арасындағы достық қатынастарға кедергі келтіретін әрекеттер жасаса, онда осы азаматқа қатысты іс-әрекеттер қай жерде жасалғанына қарамастан, оны соттау және жазалау орынды болуы мүмкін. Сондай-ақ, осы мемлекетте тіркелген компанияларға тиесілі кемелер мен ұшақтарда жасалған қылмыстарға қатысты да құзыреттік талап етуге болады, олардың қай жерде екеніне қарамастан. Англия заңнамасында, адам өлтіру және кісі өлтіруге қатысты, егер қылмыс британдық азамат жасаған болса, ағылшын соты шетелде жасалған қылмыстар бойынша құзыреттілікке ие (1861 жылғы Адамдарға қарсы қылмыстар туралы заңның 9-бабын және 1948 жылғы Британдық азаматтық туралы заңның 3-бабын қараңыз). R v Cheong (2006) AER (D) 385 ісінде сотталушы 1983 жылы Гайанада тұрған. Ол әйелі мен қарындасынан тонауға тырысқан адамды атып өлтірді. Жергілікті заң бойынша оған тек қаруды лицензиясыз ұстағаны үшін айып тағылды; бірақ британдық азамат ретінде, ол Англияға оралғаннан кейін 19 жыл өткен соң 1861 жылғы заңның 9-бабы қолданылды және оған адам өлтіру айыпталды. Апелляцияда кісі өлтіру бойынша сот үкімі күшінде қалды. Конвенциялық саясат деңгейінде юрисдикцияны жүзеге асыруды негіздеу үшін екі негізгі теория бар:

Бастамалық немесе субъективті теория

Оқиғалар тізбесін бастаған мемлекет, сотқа жүгіну құқығын талап етеді, себебі айыпталушы өзінің аумағында қылмысты жасауға барлық мүмкіндігін жұмсаған. X, Y-ді алдап, ақшасын алу мақсатымен, он баласы бар шарасыз әйел екенін айтып, жалбау хат жазып, А мемлекетіне жібереді. X қанша күш жұмсаса да, жобаны ілгерілету үшін қосымша шаралар қабылдай алмайды, ал оның сәттілігі немесе сәтсіздігі оның бақылауында емес. Қарастыру қажет үш теориялық мәселе бар: қылмыстың *actus reus* элементтерінің анықтамасы оқиғалардың үздіріліссіз тізбесін қамтуға жеткілікті кең болуы керек. Кейбір құқық бұзушылықтар уақыт және географиялық тұрғыдан шектелген, себебі олар зиян келтірілген сәтте жасалған іс-әрекеттер (мысалы, көлік құралын басқаруға қатысты құқық бұзушылықтар) немесе олардың салдары ретінде анықталады. Мысалы, "алдау" анықтамасы – құрбанды зиянға ұшырататын әрекет жасауға немесе жасамайтындыққа итермелейтін жалған мәлімдеме. Осы маңызды ойлау процесіне дейінгі кез келген нәрсе – дайындық немесе алдын ала іс-әрекет болып табылады. Осылайша, X-ті қылмыстық жауапкершілікке тарту үшін А мемлекетінің заңында А мемлекетінде хатты жазу және жіберу, сондай-ақ хаттың B мемлекетіндегі алушының санасына тигізетін әсері қамтылуы тиіс. A мемлекеті өзінің шекарасында орын алған, бірақ толық *actus reus* құрамайтын әрекеттерді қудалайды, яғни хатты алушы оқымағанша алдау орын алмайды немесе сәтсіз аяқтамайды. Балама ретінде, X-тің хатты жазу және жіберу әрекеттерін дайындық әрекеттері деп қарастырып, әрекет етуге талпыну ретінде қарауға болады. Егер хат Y-ді сендіре алмаса, бұл орынды болар еді, бірақ егер хат Y-ді X-ке чек жіберуге итерсе, онда бұл мағынасыз болар еді. А мемлекетінің осы *actus reus*-ті қылмыстық деп тануына себеп болған саясат, тіпті А мемлекетінің аумағында тұратын адамға нақты зиян немесе шығын келтірілмеген жағдайда да, қудалауды ақтауы керек. Кез келген іс-әрекеттерді немесе іс-әрекетсіздікті қылмыстық деп танудың негізгі мақсаты – жергілікті азаматтарды қорғау үшін қорқыту. Әдетте, А мемлекетінің саясаты В мемлекетінің азаматтарын зияннан қорғауға бағытталмайды: бұл міндет В мемлекетінің өзінің азаматтарымен жасасқан әлеуметтік келісімшартынан туындайды. Ағылшын құқығында алдаудың анықтамасын қараңыз, ол алдауға қатысты қылмыстарда және 1978 жылғы Ұрлық туралы заңтамада "алудың" тікелей себебі болуы керек, сондай-ақ барлық бастапқы құқық бұзушылықтар уақыт және шекаралар бойынша дамиды, сондықтан әрекетке талпыну жақын әрекеттен сәтсіздікке дейін жалғасады, сөз байласу келісімі белгілі бір орынмен шектелмейді, ал екінші тараптың көмекші ретіндегі ынталандыруы негізгі құқық бұзушылық жасалғанға дейін жалғасады.

Терминаторлық немесе объективті теория

Егер зақым немесе зиян бір мемлекеттің аумағындағы азаматқа тисе, онда сол мемлекеттің өз шекарасындағы адамдардың мүдделерін қорғау үшін юрисдикциясын талап етуі қалыпты жағдай. Бірақ Х Б мемлекетінің шекарасында ешқандай әрекет жасаған жоқ, сондықтан қылмыстық құрамның (actus reus) сипаттамасы осы жағдайда қудалау мүмкіндігін қамтамасыз етуі керек. Бұл юрисдикцияның теориялық негіздемесі Х залал немесе зиян келтіруге ниеттенгендіктен, А мемлекетінің шекарасынан тыс жерде тұратын адамдарды ғана алдау арқылы жауапкершіліктен қашуға болмайды (интернет мүмкіндіктеріне орай мұндай әрекет жасау өте оңай). Егер жарақат алған орын жазатайым оқиға болса, негіздеме одан да нашарлай түседі. Бір мемлекеттің ішінде жоспарланған шабуылдан кездейсоқ бас тартуды қылмыстық қылмыс деп тану үшін ауыстырылған ниет доктринасы қолданылады, бірақ егер Х-тің хатын Y-тің туысы A мемлекетінен басқа жерге жіберсе, онда Y-тің B мемлекетінде демалыс кезінде алған хаты Х-тің нақты ниетінен мүлдем тыс жатыр (әдетте электрондық хатты алушының тұратын жері хат жіберуші үшін маңызды емес). Мысалы, Х физикалық түрде Y-ге А мемлекетінде шабуыл жасап, оны өлтіруге ниеттенді. Екеуі де А мемлекетінің азаматтары. Y ауыр жарақат алды және Б мемлекетінің ауруханалары осындай жарақаттарды емдеуде жақсы нәтижелер көрсеткендіктен, Y-тің кейіннен қайтыс болған Б мемлекетіне ауыстырылуын ұйымдастырды. Бұл жағдайда Х-тің бастапқы қылмыстық әрекеттері мен Б мемлекетінің аумағы арасында себеп-салдар байланысы жоқ. Y-тің оның шекарасында қайтыс болғаны үшін ғана юрисдикцияны негіздеуге тырысу, Y-тің Б мемлекетінің азаматы емес екенін және сондықтан Б мемлекетінің әлеуметтік шартының бір бөлігі ретінде оған адалдық пен қорғау міндеттемесі жоқ екенін ескерсек, толыққанды сендірмейді.

АҚШ-та

АҚШ – штаттардың федерациясы. АҚШ Конституциясы бүкіл территорияға және сыртқы саясатқа қатысты жалпы өкілеттіктерге ие федералды үкімет және заң шығарушы органы құрады, ал жеке штаттардың федералды конституциямен белгіленген шеңберде жергілікті аумақтық құзыретіне ие өз үкіметтері бар. Федералдық қылмыстар бойынша шараларды қарауға құзыретті федералдық соттар жүйесі және жергілікті штат заңнамасын бұзу туралы шараларды қарауға құзыретті штат соттары бар.

АҚШ-тың федералды соттары

АҚШ Конституциясына сәйкес, Конгрестің қылмыстық заңдарды қабылдау өкілеттігі шектеулі; федералды үкіметтің "толыққанды қылмыстық юрисдикциясы" жоқ. Конгрестің қылмыстық заңдар шығаруға қабілеті "шексиз емес". АҚШ Конституциясы Конгреске үш сала бойынша нақты өкілеттіктер береді: (1) жалған ақша жасау, (2) ашық теңіздегі қарақшылық және қылмыстар, сондай-ақ халықаралық құқыққа қарсы жасалған құқық бұзушылықтар және (3) мемлекетке қарсы қылмыс. Дегенмен, Конституцияның "қажетті және лайықты" ережесі Конгреске "қажетті немесе пайдалы" немесе "өкілеттіктерді тиімді пайдалануға ықпал ететін" заңдарды қабылдауға кең өкілеттік береді. АҚШ округтік соттары "Америка Құрама Штаттарының заңдарына қарсы барлық құқық бұзушылықтар" бойынша бастапқы және айрықша юрисдикцияға ие. Кейбір қылмыстар федералды үкіметке тиесілі немесе оның айрықша юрисдикциясындағы аумақтармен байланысты. Мұндай қылмыстарға Колумбия округінде, АҚШ территорияларында, АҚШ ұлттық парктерінде, федералды соттар мен федералды түрмелерде, сондай-ақ Федералды авиация басқармасы реттейтін ұшақтарда және мұхитты кезіп жүретін кемелерде жасалған қылмыстар жатады. АҚШ әскерінің өзінің әскери қызметшілеріне қатысты қолданылатын жеке қылмыстық сот жүйесі бар, сонымен қатар азаматтар әскери базаларда жасалған әрекеттері үшін федералды қылмыс жасады деп айыпталуы мүмкін. Федералды соттар АҚШ азаматтарының басқа елдерде жасаған заңсыз әрекеттеріне қатысты да істерді қарауға құқылы. АҚШ Конституциясының Алтыншы түзетуі қылмыс жасалған "мемлекет пен округтің бейтарап қазылар алқасымен" сотталуды талап етеді. Федералды сот жүйесінде, Қылмыстық іс жүргізу ережелерінің 18-бабы белгілі бір қылмыстық істі қай федералды соттың қарауы мүмкін екенін нақтылайды:

Егер заң немесе осы ережелер басқаша рұқсат бермесе, үкімет қылмысты қылмыс жасалған округте қудалауға тиіс. Сот сотталушының және куәгерлердің ыңғайлылығын, сондай-ақ әділеттілікті жедел қамтамасыз етуді ескере отырып, сотты округ ішінде орнатуға тиіс. Андерсон, 328 АҚШ, 703-те: "[Қ]ылмыстың орны қылмыстың сипатымен және оны құрайтын әрекеттердің орналасқан жерімен анықталуы керек". Хайд АҚШ-қа қарсы, 225 АҚШ 347 (1912) ісінде, сотталушылардың ешқайсысы АҚШ-ты алдау мақсатымен жасаған сөз байласуының бөлігі ретінде Колумбия округіне кірмегенімен, олардың бірі Колумбияда ашық әрекеттер жасағандықтан сотталды (225 АҚШ, 363). Осылайша, сөз байласу – бұл серіктестің әрекеттері жасалған барлық округтерде жасалған үздірілмейтін қылмыс. Сол сияқты, In re Palliser, 136 U. S. 257 (1890) ісінде Нью-Йорктан Коннектикуттағы пошта басшыларына несиеге пошта алуға тырысу мақсатымен хаттар жіберу Коннектикутты, ол адрестелген және жөнелтілген поштаны алған орынды тиісті сотталу орны етті (136 U. S., 266—268). 18 U.S.C. § 3237((а) қараңыз): Поштаны пайдаланумен байланысты кез келген құқық бұзушылық – бұл үздірілмейтін құқық бұзушылық және мұндай пошталық материал қозғалған немесе одан өтетін кез келген округте қудалануы мүмкін. Бұл АҚШ Джонсонға қарсы, 323 U. S. 273, 275 (1944) ісінде қолданылды, сондықтан поштаны заңсыз пайдалану пайдаланушыны тауарды жіберген округте немесе олардың келген округте немесе аралық округтердің кез келгенінде соттауға алып келуі мүмкін.

Қиындықтар

Бұл жүйе екі мемлекеттік құзырет арасында немесе мемлекеттік және федералдық құзыреттер арасында айқын шегара болғанда жақсы жұмыс істейді, сондай-ақ қудалау тиісті сотта басталуы мүмкін. Бірақ заңдар мен қағидалар әрқашан осылай анық болмайды.

Бір мезгілдегі құзыреттілік

Кейбір қылмыстар ұлттық маңызы бар және қоғамдық мүдделерді ескере отырып, оларды тергеу және қылмыстық қудалау Федералдық тергеу бюросына немесе Әділет министрлігіне жүктеледі. Бұл екі жүйе арасында шиеленіс тудырады, себебі қылмыстық әрекеттің бір бөлігі орын алған жекелеген штаттар осы бөлікке қатысты сот билігін жүзеге жасаймын деуі мүмкін, ал федералдық органдар бірнеше штат бойынша жасалған құқық бұзушылықтарды бір сот процесінде қарауды қалайды. Штаттық және федералдық соттардың (және кейбір жағдайларда әртүрлі штаттық соттардың) бірдей құзыретінің маңызды салдары – мемлекеттік және федералдық заңдарды, немесе бірнеше штаттың заңдарын бұзған адам әрбір сотта бөлек айыпталып, сотталуы мүмкін. Мысалы, Вирджиния штатының тұрғыны Флорида штатының тұрғынын пошта арқылы алдаса, ол Вирджиния штатының және Флорида штатының сотында, сондай-ақ Флорида немесе Вирджиния штатының федералдық сотында сотталуы мүмкін. Қос штаттық және федералдық биліктің танымал мысалы – Родни Кинг ісі. Полиция қызметкерлері, Родни Кингті ұрып-соққандары үшін Калифорния штатының сотында шабуыл жасау айыбынан ақталды, бірақ дәл сол оқиғаларға байланысты Калифорния штатының федералдық сотында оның азаматтық құқықтарын бұзғаны үшін кінәлі деп танылды.