Ерте Ислам тарихнамасы және оның деректілігі

Кіріспе

Ерте ислам тарихын жазу және оның тарихи сенімділігі

Ерте ислам тарихнамасы – 7 ғасырдағы исламның ерте тарихы туралы діни көзқарассыз ғылыми әдебиеттер, Мұхаммедтің 610 жылы алғашқы уахиларын алуынан бастап 661 жылы Рашид халифатының күйреуіне дейін, сондай-ақ, 8 ғасыр бойы және Омейяд халифатының сақталу мерзіміне дейін, шамамен 9 ғасырдың басында басталатын исламның алтын ғасырымен аяқталады.

Биография, хадис және иснадтың діни ғылымдары

Мұсылмандар тарихи дәстүрлер алғаш рет 7 ғасырдың басында Мұхаммедтің (ﷺ) өмірін зерттеу және оның өлімінен кейін оның өмірбаянын құрастырумен басталды деп санайды. Мұхаммед (ﷺ) және оның сахабалары туралы хабарлар әртүрлі көздерден келгендіктен және көптегені бір-біріне қайшы болғандықтан, қайсысының сенімді екенін анықтау қажет болды. Осы көздерді бағалау үшін «өлiмдер ғылымы» (Ilm ar-Rijal), «хадис ғылымы» және «Иснад» (санaт тізбегі) сияқты әдістемелер әзірленді. Бұл әдістемелер кейіннен мұсылман әлеміндегі басқа да тарихи тұлғаларға қолданылды. Ilm ar-Rijal (арабша) – исламдағы «өлiмдер ғылымы», ол алғаш рет ислам пайғамбары Мұхаммедтің (ﷺ) өмірін, содан кейін ислам үстемдігін кеңейткен төрт Рашид халифаның өмірін зерттеу үшін қолданылды. Мұхаммедтің (ﷺ) хадистерін тексеру маңызды зерттеу («Иснад») болғандықтан, мұсылман биографтары үшін нақты өмірбаян үнемі қызығушылық тудырды, олар фактілерді жаладан, объективті деректерді субъективті пікірлерден ажыратуға тырысты. Ең ерте сақталған исламдық өмірбаян – 8 ғасырда жазылған Ибн Исхақтың «Расул Алланың (ﷺ) өмірбаяны» (Сірат Расул Алла), бірақ ол бізге 9-10 ғасырлардағы кейінгі цитаталар мен түсіндірулер арқылы ғана белгілі. «Хадис ғылымы» – мұсылман ғалымдарының хадистерді бағалау үшін қолданатын әдіс. Хадистерді Сахих (сенімді), Хасан (жақсы) және Даиф (әлсіз) деп жіктеуді Әли ибн әл-Мәдина (778 ж./161 г.х. – 849 ж./234 г.х.) жүйеледі. Кейіннен Әл-Мадинидің шәкірті Мұхаммед әл-Бухари (810–870) тек Сахих хадистерді қамтитын жинақ жазды, ол қазір Сахих Бухари деп аталады. Әл-Бухаридің хадис пен иснадтарды тексерудің тарихи әдістері цитаталау әдісінің бастауы және ғылыми әдістің алғы күші ретінде қарастырылады. И. А. Ахмад былай деп жазады: «Ежелгі тарихшылардың өз дереккөздерін нақты көрсетпеуі Бухари мен Муслим сияқты ғалымдардың беріліс тізбегінің әрбір мүшесін білуге және олардың сенімділігін тексеруге ұмтылуынан күрт өзгеше. Олар өздерінің зерттеулерін жариялады, содан кейін олар болашақ ғалымдар тарапынан бір-бірімен және Құранмен сәйкестігі үшін қосымша тексеруге ұшырады». Биография немесе хадис ғылымдарын зерттеген басқа да танымал мұсылман тарихшыларының қатарында Урва ибн Зубайр (712 ж. қайтыс болды), Вахб ибн Мунаббих (728 ж. қайтыс болды), Ибн Исхак (761 ж. қайтыс болды), әл-Вакиди (745–822), Ибн Хишам (834 ж. қайтыс болды), әл-Макризи (1364–1442), Ибн Хажар Асқалани (1372–1449) және т.б. бар.

Muslims believe that the historical traditions first began their development in the early 7th century with the reconstruction of Muhammad's life following his death. Because narratives regarding Muhammad and his companions came from various sources and a great many contradicted each other, it was necessary to verify which sources were more reliable. In order to evaluate these sources, various methodologies were developed, such as the "science of biography", "science of hadith" and "Isnad" (chain of transmission). These methodologies were later applied to other historical figures in the Muslim world. Ilm ar Rijal (Arabic) is the "science of biography" especially as practiced in Islam, where it was first applied to the sira, the life of the prophet of Islam, Muhammad, and then the lives of the four Rightly Guided Caliphs who expanded Islamic dominance rapidly. Since validating the sayings of Muhammad is a major study ("Isnad"), accurate biography has always been of great interest to Muslim biographers, who accordingly attempted to sort out facts from accusations, bias from evidence, etc. The earliest surviving Islamic biography is Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah, written in the 8th century, but known to us only from later quotes and recensions (9th–10th century). The "science of hadith" is the process that Muslim scholars use to evaluate hadith. The classification of Hadith into Sahih (sound), Hasan (good) and Da'if (weak) was firmly established by Ali ibn al Madini (778CE/161AH – 849CE/234AH). Later, al Madini's student Muhammad al Bukhari (810–870) authored a collection that he believed contained only Sahih hadith, which is now known as the Sahih Bukhari. Al Bukhari's historical methods of testing hadiths and isnads is seen as the beginning of the method of citation and a precursor to the scientific method. I. A. Ahmad writes:

"The vagueness of ancient historians about their sources stands in stark contrast to the insistence that scholars such as Bukhari and Muslim manifested in knowing every member in a chain of transmission and examining their reliability. They published their findings, which were then subjected to additional scrutiny by future scholars for consistency with each other and the Qur'an." Other famous Muslim historians who studied the science of biography or science of hadith included Urwah ibn Zubayr (died 712), Wahb ibn Munabbih (died 728), Ibn Ishaq (died 761), al Waqidi (745–822), Ibn Hisham (died 834), al Maqrizi (1364–1442), and Ibn Hajar Asqalani (1372–1449), among others.

Әлем тарихы

Мұхаммед ибн Жарир әл Табари (838–923) 915 жылы «Пайғамбарлар мен патшалар тарихы» еңбегінде Жерорта теңізі мен Таяу Шығыстың тарихы туралы толыққанды және жан-жақты хроника жазғанымен белгілі. Әбу әл Хасан 'Али әл Масуди (896–956), «Арабтардың Геродоты» атанған, тарих пен ғылыми географияны ірі көлемде біріктірген алғашқы ғалым болды. Оның «Мүрудж ад-дхаб ва ма'адин әл-жауахир» («Алтын шалғылары мен асыл тастар кені») атты кітабы – әлемдік тарихқа арналған еңбек. 10 ғасырға дейін тарих көбінесе саяси және әскери тарихты білдіргенімен, Орталық Азия тарихшысы Бируни (973–1048) осыған тоқталмады. «Китаб фи тахкик ма лил-Хинд» («Индияны зерттеу») еңбегінде ол саяси және әскери тарихты егжей-тегжейлі сипаттамады, бірақ Индияның мәдени, ғылыми, әлеуметтік және діни тарихына көбірек назар аударды. Бируни тарихқа қатысты өз ойларын «Ежелгі халықтардың хронологиясы» атты хронологиялық еңбегінде одан әрі кеңейтті.