Кіріспе

Humanitas (лат. hūmānus, "адам") – латын тіліндегі адамдық қасиет, өркениет және мейірімділік мағынасын беретін есім. Оның ағарту дәуіріндегі қолданылуы төменде талқыланады.

Терминнің классикалық шығу тегі

Латынша сөз "humanitas" грек ұғымдарына – [[Philanthropy#Classical Philanthropy (адамды адам қылатын нәрсені сүю)]] және "paideia" (білім) сәйкес келді, олар дәстүрлі жазба римдік мінез-құлық кодексін (mos maiorum) құрайтын қасиеттермен біріктірілді. Цицерон идеалды сөйлеуші (оратор) қалыптасуын сипаттау үшін "humanitas" сөзін қолданды, ол қоғамдық қызметтегі белсенді өмірге де, лайықты және толыққанды жеке өмірге де сай мінез-құлық қасиеттеріне ие болу үшін білім алуға тиіс деп сенді; мұндай қасиеттерге "bonae litterae" ("жақсы әдебиеттер", яғни классикалық әдебиет, әсіресе поэзия) зерттеуінен алынған білім қоры кіретін еді, ол бос уақытта және зейнеткерлікте, жастық пен қарттықта, жақсы және жаман жағдайларда одан әрі даму мен ләззат алудың көзі болатын. "Humanitas" филантропия мен "paideia" ұғымдарына сәйкес келетін болғандықтан, ол басқаларға билікті дұрыс қолдануды басқаруға ерекше қатысты. Сондықтан Цицерон ағасына: "Егер тағдыр сізге африкалықтар, испандар немесе галлдар – жабайы және варварлық халықтар үстінен билік берсе, сіз олардың жайлылығы, қажеттіліктері мен қауіпсіздігі туралы қамқорлық жасауға "humanitas" талап етеді" деген кеңес берді. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Плиний Кіші Цицеронның сөздерін қайталап, "humanitas" – үлкендерге әсер етпей, қарапайым халықтың құрметін жеңу қабілеті деп түсіндірді.

Француз ағартушылығындағы гуманит

Тарихшы Питер Гейдің айтуынша, XVIII ғасырдағы француз ағартушылары Цицеронның эклектикалық, стоицизмге жақын пұтқа табынушылығын жақсы көреді: гуманитас идеясын алғаш рет Римге Сципион айналасындағы философиялық топ әкелді, ал Цицерон оны одан әрі дамытты. Цицерон үшін гуманитас – формалды доктрина емес, ойлау стилі еді. Ол адамның қадір-қасиетін, оның моральдық әлемін басқара білетін, жетілген тұлға ретінде маңыздылығын нығайтты. Гуманитас принципін ұстанатын адам өзінің құндылығына сенімді, басқаларға мейірімді, қоғамдық мінез-құлқы ұстамды және саяси өмірінде белсенді болады. Бұл сонымен қатар өмірге батыл күдікпен қарап, халық дінінің жұбатуы өзінен де сенімді жандарға арналғанын, өмірдің белгісіз екенін және мықты пессимизмнің өзін-өзі алдауға ұқсайтын оптимизмнен артық екенін білетін адам еді. Адам өзін жетілдіре отырып адам болады, тіпті құдайға ұқсайды: «Deus est mortali iuvare mortalem», – деп жазды Плиний, грек стоиктерін аударып, «Адамға көмектесу – адамның нағыз құдайы». Соңында, гуманитас принципін ұстанатын адам ақыл-ойына құлақ асып, эстетикалық сезімталдығын жетілдіреді: «Cum musis», – деп жазды Цицерон, «id est, cum humanitate et doctrina habere commercium». Цицеронның пікірінше, жақсылық – табиғаттың толыққанды жетілген және жоғары деңгейге жеткізілген түрі, сондықтан адам мен Құдай арасында ұқсастық бар: «Est autem virtus nihil aliud quam in se perfecta et ad summum perducta natura; est igitur homini cum deo similitudio». Цицеронның гуманитасы бірінші ғасырда Сенеканың «homo res sacra homini» деген сөзінде, римдіктердің жабайылығына қанағаттанбаушылық білдіргенде қайтадан көрінді, және он сегізінші ғасырда Канттың адамның дербестігіне шақыруында және Вольтердің қатаң талабында: «Адам ретінде өз қадір-қасиетіңді есіңде сақта». «Ескертулер» еңбасында император Марк Аврелий Цицеронның гуманитас деп атаған жақсылықтарды құрайтын қасиеттердің толық тізімін жасады, ал ағартушылар олардың осы қасиеттерге лайықты иеленгенін үміттенеді: қарапайымдық, өзін-өзі бақылау, ерлік, игілік, практикалық ойлау, жомарттық, рационализм, төзімділік және табиғат талаптарына бағыну.

18-19 ғасырдағы Германиядағы қайта өрлеу

Ағартушылық дәуірі (он сегізінші ғасырдағы Германияның ағартушылық дәуірі) кезінде "Humanität" термині "жақсы адам" (немесе гуманизм) интеллектуалды, физикалық және моральдық қалыптасуын белгілеу үшін қолданылды. Мысалы, оны теолог Иоганн Готфрид Хердер өзінің "Адамзаттың ілгерілеуі үшін хаттар" (Briefe zur Beförderung der Humanität), 1792 жылы және Фридрих Шиллер сияқты басқалар да қолданған. Хердердің "Humanität" ұғымы – ол әртүрлі анықтайтын кең ұғым: адамның ең жақсы әлеуетін біртіндеп дамыту, барлық топтарда және адамдардың барлық істерінде ақыл мен әділдікке қол жеткізу, сондай-ақ ғасырлар бойы заң шығарушылардың, ақындардың, суретшілердің, философтардың, өнертапқыштардың және педагогтардың шығармашылық еңбегінің нәтижесі. Хердер этникалық ұлтшылдықтың бастаушысы саналғанымен, ол шовинист емес еді. Ол әр адамның өз ұлтын, отбасын, тілін және дәстүрін басқалардан жақсырақ болғандықтан емес, олар өзіне тиесілі болғандықтан жақсы көретінін айтты. Өзіне деген сүйіспеншілік басқаларды құрметтеуге жетелеуі керек. Хердер үшін әрбір адамда Құдайдың бейнесі және өзін-өзі жетілдіруге, өсуге ұмтылыс бар. Тарихшы Уильям МакНилдің сөзіне қарағанда, Хердер батыл түрде былай деп мәлімдеді: әр дәуір мен әрбір халық өзіне тән идеалдар мен қабілеттерді қамтиды, бұл адамзаттың сан алуан мүмкіндіктерін толыққанды көрсетуге мүмкіндік береді. Хердер бір халықтың немесе өркениеттің екіншісінен артық екенін жоққа шығарды. Олар тек ерекшеленеді, дәл сияқты неміс тілі француз тілінен ерекшеленеді.

Адамгершілік игілік ретінде

Римдік гуманизмде қайырымдылық (benevolentia) гуманитастың ерекшелігі ретінде қарастырылды. Бұл әсіресе Цицерон мен Сенеканың еңбектерінде айқын көрінеді. Осы контексте қайырымдылық адамгершілік идеясын тудырады және "адамдыққа қатысты сезімдер деңгейінде қатысуға дайын адамды" сүйіспеншілік немесе мейірімділік ретінде түсіндіріледі. Мұндай қатысу адамның қайғысына да, қуанышына да бірдей дайын болуды білдіреді. Бұл Канттың махаббатқа қатысты ұстанымында да көрінді, ол табиғи жанашырлық қуаныш пен аянышпен жетекшілік ететін рационалды игілік деп аталатын нәрсені айтты. Басқалар да заманауи гуманизмде қайырымдылық туралы сөз қозғады. Мысалы, Макс Шелер оны өз симпатия туралы талқылауларында пайдаланды. Бір еңбегінде ол қайырымдылықты "бір-біріне деген сезімталдық" ұғымымен байланыстырды, бұл өзімшілдікке, жеке мүдделерді жоғары қоюға, солипсизм мен эгоизмге толық жеңіс беруге мүмкіндік береді. Шелер қайырымдылықты гуманитаризммен теңестірді, түсіндіргендей, бұл ұғымдар – сезімталдықпен бірге – барлық адамдарды қамтиды, "тек адам болғандықтары үшін". Гуманитастың игілігі де масондық сенімінің негізгі тасы болып табылады және ұлт пен дін маңызды емес, тек жалпы адамзаттың басты құндылық екенін көрсетеді. Кейбір масондық ұйымдар "Гуманита" деп аталады.