Шығыс Пруссияның төмендік пруссиялық диалектісі: тарихы, пайда болуы, тілдік ерекшеліктері мен жоғалу себептері. Батыс Пруссия, Данциг аймақтарында қолданылған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пруссияның шығысында қолданылатын диалект – Төменгі Пруссия (Niederpreußisch), кейде жай ғана Пруссия (Preußisch) деп аталады, ол Шығыс Пруссияда дамыған Солтүстік Төменгі неміс тілінің жоғалуға жақын диалектісі. Төменгі прус тілі 1945 жылға дейін Шығыс және Батыс Пруссияда, сондай-ақ Данцигте қолданылған. Данцигте ол Данциг неміс тілінің ерекше қалалық диалектісін құрады. Бұл тіл Балтық тілдері негізінде, голланд және Төменгі неміс тілінде сөйлейтін иммигранттардың келуі арқылы қалыптасты. Ол 18 ғасырда жойылған Ескі прус тілінің орнын иеленді. Саймон Дахтың "Анке ван Тарау" поэмасы Төменгі прус тілінде жазылған.
Dialect used in the East of Prussia
Low Prussian (Niederpreußisch), sometimes known simply as Prussian (Preußisch), is a moribund dialect of Northern Low German that developed in East Prussia. Low Prussian was spoken in East and West Prussia and Danzig up to 1945. In Danzig it formed the particular city dialect of Danzig German. It developed on a Baltic substrate through the influx of Dutch and Low German speaking immigrants. It supplanted Old Prussian, which became extinct in the 18th century. Simon Dach's poem Anke van Tharaw was written in Low Prussian.
Жіктеу
Төменгі прус тілі – бұрын Пруссияда қолданылған төменгі неміс диалектісі. Ол жалғыз көршілес неміс диалектісі – Жоғары прус тілінен Бенрат және Уердинген сызықтары арқылы бөлінеді, соңғысы орталық неміс тіліне жатады. Бұл бір кезде неміс диалектілері арасындағы ең қиын тілдік шекараның бірі саналған. Кейбір зерттеушілер Plautdietsch тілін Төменгі прус тілінің құрамына жатқызады. Plautdietsch тілін есепке алмағанда, Төменгі прус тілі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Пруссиядан немістердің эвакуациялануы және күштеп шығарылуы салдарынан өмірден кетуге жақын тұр. Дегенмен, Plautdietsch тілінде бүкіл әлемде, әсіресе Оңтүстік Америкада, Канадада және Германияда бірнеше мың адам сөйлейді.
Low Prussian is a Low German dialect formerly spoken in Prussia. It is separated from its only adjacent German dialect, High Prussian, by the Benrath line and the Uerdingen line, the latter dialect being Central German. This was once one of the, if not the hardest linguistic border within the German dialects. Plautdietsch is included within Low Prussian by some observers. Excluding Plautdietsch, Low Prussian can be considered moribund due to the evacuation and forced expulsion of Germans from East Prussia after World War II. Plautdietsch, however, has several thousand speakers throughout the world, most notably in South America, Canada and Germany.
1945 жылға дейін
Данцигте 12 ғасырда неміс қонысы (бар болған көне пруссиялық кашуб қонысынан өзге) құрылды. Кейінгі орта ғасырларда Төменгі саксон тілінің Төменгі прус диалектісі Данцигте жазба және күнделікті тіл ретінде қолданылды. 16 ғасырдың соңында жазба тілі Жоғары неміс тіліне ауысты. Осының нәтижесінде 1945 жылға дейін Данцигтегі күнделікті тілді қалыптастырған Данциг Миссингш тілі пайда болды. Кенигсбергте 1924 жылы Төменгі неміс тілінің күнделікті тіл ретінде қолданылуы жұмысшы табымен шектелді, тіпті жұмысшы табының арасында да Төменгі неміс тілі (бұрмаланған) Жоғары неміс тілімен ығыстырылды.
In Danzig a German settlement (besides an existing Old Prussian Kashubian settlement) was established in the 12th century. In the later Middle Ages, Middle Low Saxon in a Low Prussian form was the written and everyday language in Danzig. At the end of the 16th century, there was a switch to High German as a written language. This led to the formation of Danziger Missingsch, which shaped the everyday language in Danzig until 1945. In Königsberg in 1924, the use of Low German as everyday language was restricted to the working class, and even among the working class Low German was more and more replaced by (a corrupted) High German.
1945 жылдан кейінгі тағдыр
1945 жылдан кейін төменгі прус тілінде сөйлейтін адамдардың көбі Пруссиядан эвакуацияланды немесе қуылды. Қуылғандар Батыс Германияға тарағандықтан, диалектілер қазірде өмірден кетуге жақын. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қуылмаған төменгі прус тілінде сөйлейтін көптеген адамдар 1970 және 1980 жылдары Польшадан, ал 1990 жылдары Ресейден Батыс Германияға «кеш оралғандар» (Spätaussiedler) ретінде қоныс аударды. Бүгінде тілге қолдану отбасы ішіндегі қарым-қатынаспен және қуылғандардың кездесулерімен шектелетін болғандықтан, тіл дерлік жойылып барады, онда олар ностальгиямен сөйлейді. Польшада 1945 жылдан кейін орын аудармаған адамдардың тіліне қатысты ауыр репрессиялар салынды, нәтижесінде тілдің қолданылуы Германиядағыдан да төмен болды. Екі елде де жоғары прус диалектілері келесі буынға жеткізілмеді, сондықтан көбінесе еңбекке жарамды жасынан өткен сөйлеушілер ғана қалды. 1991 жылдан бері танылған Польшадағы неміс азшылығы стандартты неміс тілін қолданады.
Almost all Low Prussian speakers were evacuated or expelled from Prussia after 1945. Since the expellees scattered throughout Western Germany the dialects are now moribund. Most of the Low Prussian speakers not expelled after World War II relocated from Poland to Western Germany in the 1970s and 1980s and from Russia in the 1990s as so called late repatriates (Spätaussiedler). Today, the language is almost extinct, as its use is restricted to communication within the family and gatherings of expellees, where they are spoken out of nostalgia. In Poland, the language of the few non displaced people was subjected to severe repression after 1945, which meant that the active use of the language was even lower than in Germany. In both countries, the High Prussian dialects were not transmitted to the next generation, therefore, few elderly speakers remain. The German minority in Poland, recognized since 1991, uses Standard German.