Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канададағы крилердің діни басшысы (1843 жылы қайтыс болды)
Cree religious leader in Canada (died 1843)
Абишабис (1843 жылғы 30 тамызда қайтыс болды) – крилердің діни басшысы. Ол 1840 жылдары Манитобаның солтүстігі мен Онтариодағы кри қауымдастықтары арасында тараған діни қозғалыстың пайғамбары болды. Оның уағыздауы салдарынан кейбір крилер тері аулауды тоқтатты, бұл Гудзон Бэй компаниясының қызметкерлерін ашуландырып, компанияның табысын азайтты. 1843 жылы ықпалын жоғалтқаннан кейін Абишабис қазіргі Манитобадағы Йорк фабрикасының жанында тұратын үндістер отбасын өлтірді деген күдікке ілікті. Ол тұтқындалып, Форт-Северн бекінісіндегі түрмеге қамалды, онда бір топ адам оны түрме жасығынан күшпен алып шығып, өлтіріп, денесін өртеді. Оның ізбасарлары оның үйретімдерін бірте-бірте жоққа шығарып, қозғалыстан қалған заттарын жойды немесе дінін жасырын түрде өмірге енгізді. Оның үйретімдерінің діни философиясы – христиан діні мен дәстүрлі кри дінінің қосылысы еді. Абишабис өзінің жұмаққа барғанын және ізбасарларының кри жазу жүйесін діни ескерткіштер жасау үшін пайдалана алатынын уағыздады, бірақ оның мақсаты ғалымдар арасында дау тудырады. Оның шәкірттері оны құдай санамады, бірақ оның үйретімдері олардың құдайынан келген аян деп сенді. 1930 жылы Джон Монтгомери Купер кри халқы арасында Абишабис туралы әңгімелер тарағанын, олар Абишабистің оларға христиан дінін әкелгенін айтқанын хабарлады.
Abishabis (died August 30, 1843) was a Cree religious leader. He became the prophet of a religious movement that spread among the Cree communities of northern Manitoba and Ontario during the 1840s. His preaching caused some Cree people to stop hunting furs, angering employees of the Hudson's Bay Company and reducing the company's profits. After losing much of his influence in 1843, Abishabis was suspected of murdering a First Nations family living near York Factory, in present day Manitoba. He was arrested and imprisoned at Fort Severn, where a group of people forcibly removed him from his jail cell, murdered him and burned his body. His followers slowly disavowed his teachings and destroyed their relics from the movement or practiced their religion in secret. The religious philosophy of his teachings was a syncretism of Christianity and traditional Cree religion. Abishabis preached that he had visited heaven and that followers could use a Cree writing system to create religious relics, the purpose of which is disputed among academics. His followers did not worship him as a deity but believed his teachings were a revelation from their god. In 1930, John Montgomery Cooper reported that stories about Abishabis were passed down by the Cree people, who claimed that Abishabis had introduced Christianity to them.
Ерте өмірі және өмірбаяны
Абишабис Омушкего кри тайпасынан шыққан, Хадсон шығанағы компаниясы (HBC) оларды "Үй күзетшілері" деп атаған. Кри тайпасы – HBC мен жергілікті терішілер арасында делдалдық қызмет атқарған бірнеше халықтың бірі болды. Компания Еуропаға сату үшін тері сияқты тауарларды және HBC құрған сауда посттарын ұстап тұру үшін білікті және білікті емес жұмыс күшін қамтамасыз ету үшін жергілікті жұмыс күшіне тәуелді болды. Абишабис Йорк фабрикасы сауда посты орналасқан ауданнан шыққан. Оның тайпасы сауда посты құрылғаннан бері компаниямен сауда жасап келген. 1832 жылғы Йорк фабрикасы ауданындағы кри тайпасының тізімінде Секаппенесудың ұлы Абессхабис үйленбеген адам ретінде тіркелген. Омушкего кри тайпасы аң аулау үшін мылтықтарға тәуелді болды, ал олардан алынған терілер HBC-ге сатылды. Абишабис діни жолға түспей тұрған жылдары, тайпа аң аулау алқаптарында бірдеңе дұрыс емес деп ойлады, себебі карибу аулау қиынға соқты. HBC офицері Джеймс Харгрейв, методист миссионерлері келгенге дейін Абишабисте ерекше ештеңе болмағанын жазған.
Abishabis was Omushkego Cree, referred to as "Home Guard Indians" by the Hudson's Bay Company (HBC). The Cree were one of several groups of Indigenous people who served as intermediaries between the HBC and Indigenous fur trappers. The company became dependent upon the Indigenous workforce to provide goods (such as fur) that they sold in Europe and to provide skilled and unskilled labour to sustain the trading posts the HBC established. Abishabis was from a district that contained York Factory, a HBC trading post. His group traded with the company since the trading post was established. An 1832 list of Cree in the York Factory area lists an unmarried man as Abesshabis, son of Secappenesew. The Omushkego Cree relied upon guns to hunt animals, and the furs from these animals were traded to the HBC. In the years preceding Abishabis's religious pursuits, the group believed something was wrong with their hunting grounds, as they struggled to hunt caribou. James Hargrave, an officer with the HBC, wrote that there was nothing remarkable about Abishabis before the arrival of Methodist missionaries to the area.
Діни қызмет
Әбишабилерге байланысты діни қызмет алғаш рет 1842 жылы тіркелді. 1842 жылдың соңы мен 1843 жылдың басында оның қозғалысы Форт-Черчилль (қазіргі Манитоба) мен Мус-Ривер (қазіргі Онтарио) арасындағы аймақтағы кри халықтарына тарады. Оның қозғалысы кейін "Жұмаққа жол" деп аталды. Әбишабистің қозғалысы оның ізбасарларынан алынатын садақамен қолдау көрсетілді; ізбасарларының саны арта келе ол тауарлар мен көбірек әйелдер жинады, бұл крилер арасында сәттіліктің дәстүрлі белгісі еді. Оның ізбасарлары Әбишабистен методист миссионерлері мен HBC (Hudson's Bay Company) берген мүмкіндіктерге тең сыйлықтар күтті. Осы аралықта, Еуропадан келген колонистер мен бизнесмендер Әбишабистің уағыздауына алаңдады, себебі оның ізбасарлары тері аң аулауға аз қызығушылық танытты, бұл олардың табысына зиян келтірді. Сондай-ақ, олардың ізбасарлары құтқарылу үшін ағаштан жасалған мүсіндерге сенеді, тамақ пен суды жеуді ұмытып, кейбіреулері аштықтан қайтыс болды деп хабарлады. HBC және методист миссионерлері Әбишабистің өзінің тобындағы билігін мойындаудан бас тартты. Харгрейв 1892 жылдың қыркүйек айында губернатор Джордж Симпсонға жазған хатында: "[Бас миссионер] осы жаңылысты жоюда маған толық қолдау көрсетті" деді. Әбишабистің ықпалы 1843 жылдың ортасында азайды, себебі HBC қызметкерлері оның қозғалысына қарсы болды. 1843 жылдың 8 маусымында Джордж Барнстон атты HBC өкілі Әбишабистің үйретімдерін жалған және Ібілістің манипуляциясы деп айыптады, содан кейін оның тобына тиесілі "жұмаққа жол" бейнеленген артефактты өртеп жойды. Бір күні дұғадан кейін Әбишабис Харгрейвке қол беріп амандасуға келді; крилер қолдасуды қасиетті ритуал деп есептейді, және Әбишабис осы арқылы HBC өзінің тобын қолдайтынын көрсетуді ниеттенді. Харгрейв бас тартты, кри халқына осылайша кри көшбасшысы компаниядан ресурстар ала алмайтынын білдірді. Әбишабис әйелдерінің санын көбейтуді сұрағанда (олардың кейбіреулері басқа ізбасарларына үйленген болатын) және азық-түлік пен киім-кешек мөлшерін арттыруды талап еткенде қолдау одан әрі әлсіреп кетті. Харгрейвтің мәлімдемесіне сәйкес, 1843 жылдың шілдесінде Әбишабис тірі қалу үшін тамақ пен жабдықтарды сұрап жалбарынды. Оның ізбасарлары мен ықпалы азайғандықтан, ол әйелдерін асырай алмады, олардың көпшілігі өз отбасыларына қайтып оралды.
Religious activity associated with Abishabis was first recorded in 1842. In late 1842 and early 1843, his movement spread to the Cree in the area between Fort Churchill (in what is now Manitoba) and Moose River (in what is now Ontario). His movement would later be known as "Track to Heaven". Abishabis's movement was supported by tithes from his followers; as his following grew, he accumulated goods and more wives, a traditional sign of success among the Cree. His followers expected Abishabis to provide gifts that equaled the resources that were provided by Methodist missionaries and the HBC. Meanwhile, colonists and businessmen from Europe were concerned about Abishabis's preaching, as his followers were less likely to hunt for furs, hurting their profits. They also reported that followers relied upon wooden carvings for salvation and neglected the consumption of food or drink, causing some of them to starve to death. The HBC and the Methodist missionaries were united in refusing to recognise Abishabis's authority amongst his group. As Hargrave wrote in a letter to Governor George Simpson in September 1892, "[The head missionary] has most cordially united with me in crushing this phrenzy." Abishabis's influence decreased in mid 1843, partially because employees of the HBC advocated against his movement. On June 8, 1843, an HBC official named George Barnston condemned Abishabis's teachings as false and manipulation from the Devil, then destroyed an artifact from the leader's group that depicted a "track to heaven" by burning it. One day after prayers, Abishabis approached Hargrave to shake his hand; the Cree considered a handshake as a ritualistic action, and Abishabis intended for this to signal the HBC's support of his group. Hargrave refused, indicating to the Cree people that the Cree leader could not obtain resources from the company. Support further weakened when Abishabis asked for more wives (some of whom were already married to other followers) and demanded larger quantities of food and clothing. Hargrave reported that by July 1843, Abishabis was begging for food and supplies to survive. As his following and influence waned, he was unable to support his wives, many of whom returned to their families.
Тұтқындалу және өлім
1843 жылдың шілдесінде Абишабис Северн Хаусқа сапар үшін жабдық жинады. Ол Йорк фабрикасы аумағындағы үнді тайпасының отбасын өлтіріп, олардың бір бөлігін ұрлаған деп айыпталды. Зерттеуші Норман Джеймс Уильямсон бұл оқиғаны растау қиын екенін айтты, себебі оқиғаның бұл нұсқасы Кри тайпасы Харгрейвке берген мәліметтерге және Харгрейвтің әйелі Летиция естіген әңгімелерге негізделген. Абишабис кісі өлтіргеннен кейін бірнеше күн өткен соң Северн Хаусқа келді және онда бірнеше күн тұрды, жергілікті тұрғындарды алаңдатып, кетуден бас тартты. Харгрейв Джон Кромарти атты аудармашыны Северн Хаусқа жіберіп, Кри тайпасын оны вендиго деп айыптау арқылы Абишабисті өлтіруге итермелеуді бұйырды. Харгрейвтің іс-әрекеттерін және есептерін талдағаннан кейін Норман Уильямсон бұл бұйрықтың Харгрейвтің Абишабис бастаған Кри тайпасының HBC-ге қарсы көтерілісінен қорқуы себебінен берілгенін мәлімдеді. Кромарти Харгрейвтің бұйрығына бағынбай, 9 тамызда Абишабисті тұтқындады. Норман Уильямсон мұны Кромартидің алдағы қысқа қатысты алаңдауымен байланыстырды: Кри тайпасы күзгі үйрек ауына қатысып, HBC қызметкерлерінің қыс бойы аман қалуы үшін жеткілікті азық жинады. Егер Абишабис Кри тайпасын бұл шарадан бас тартуға көндірсе, бекеттің жағдайы қиын болар еді. Кромарти үнді тайпасының Абишабистің оларға ресурстар бермесе қорқытатыны туралы жазды. Абишабис Йорк фабрикасындағы кісі өлтірулер туралы Кромартимен сұхбаттасып, өзінің қатысы бар екенін жоққа шығарды. Кромарти Абишабиске қашуға рұқсат берді, ол бұл аймақтан кетеді деп сенді. Абишабис бір уақытқа кетіп қалды, бірақ көп ұзамай қайтып оралды және 28 тамызда қайтадан тұтқындалды. 30 тамызда үш адам оны түрмеден алып шығып, балтамен басына соққылар жасап өлтірді. Летиция анасына жазған хатында соңғы соққыны берген адамның аты Тауэрс екенін хабарлады. Олар Абишабистің денесін жақын маңдағы аралға алып барып, өртеп жіберді, ол вендиго болуы мүмкін екенін және олардың олардан қорқуын болдырмақшы еді.
In July 1843, Abishabis gathered supplies to travel to Severn House. He was accused of murdering an Indigenous family in the York Factory area and taking some of their possessions. Researcher Norman James Williamson stated that it was difficult to corroborate this story, as this version of events was based on information reported to Hargrave by the Cree and gossip heard by Hargrave's wife, Letitia. Abishabis arrived in Severn House several days after the killings and spent a couple of days there, bothering the population and refusing to leave. Hargrave sent an interpreter named John Cromartie to Severn House with orders to incite the Cree population to kill Abishabis by accusing him of being a wendigo. After analysing Hargrave's actions and reports, Norman Williamson stated that this order was given because Hargrave feared an uprising from the Cree against the HBC, led by Abishabis. Cromartie disobeyed Hargrave's orders and arrested Abishabis on August 9. Norman Williamson attributes this to Cromartie's anxiety about the upcoming winter: the Cree participated in a fall goose hunt so that the HBC employees would have enough food to survive the winter. If Abishabis convinced the Cree to boycott the event, the outpost would struggle to survive. Cromartie wrote of Indigenous people's claims that Abishabis was threatening them if they did not give him resources. Abishabis was questioned about the murders in York Factory by Cromartie and denied involvement. Cromartie allowed Abishabis to escape, believing he would leave the area. Abishabis did leave for a time, but he returned shortly afterwards and was arrested again on August 28. On August 30, three men took him from his cell and killed him with axe blows to the head. Letitia, in a letter to her mother, reported that the man who struck the final blow was named Towers. The men brought Abishabis's body to a nearby island and burned it, declaring that he might have been a wendigo and that they wanted to prevent him from haunting them.
Діни көзқарастар
Абишабистің уағыздауларына дейін оның діни сенімдерін анықтау қиын, себебі крилер еуропалықтармен сөйлескенде өз сенімдері туралы ашық айтпаған. Кри дінінің басты мақсаты – батыстың шалғай аймағында орналасқан, өлімнен кейінгі өмірге сапар шегу болатын. Бұл христиандық көзқарастан өзгеше болды, себебі христиандар жұмақты жақсы адамдар үшін аспандағы орын деп есептейді, сондықтан крилер миссионерлер түсіндіргенде христиандық ұғымды түсінуге қиналды. Өзінің миссионерлік қызметін бастамас бұрын Абишабис крилерден және HBC қызметкерлерінен өзін алып қойды. Қайтып келген соң ол аспанға сапар шегіп, баталар мен ақпарат алғанын, соның ішінде құдайдың сыртқы келбетін көргенін айтты. Методтық миссионер Джеймс Эванс крилерге таныстырған буын жазу жүйесін пайдалана отырып, Абишабис және оның ізбасарлары ағашқа немесе қағазға сызықтар салынған мәтіндерді, кестелерді және пиктограммаларды жасады. Ғалымдар осы сызықтардың нені бейнелегені туралы бірнеше түсіндірмелер берді. Ли Ирвин оларды жұмаққа және тозаққа апаратын жолдар ретінде қарастырды; Филип Х. Раунд олардың рухтардың еркін анықтауға және крилердің өзін тазалауына мүмкіндік бергенін айтты. Норман Уильямсон Абишабистің аянының рөлі кри халқының болашағын анықтау болды деп жазады; Тимоти Э. Уильямсон жазбаларда еуропалық әдет-ғұрыптарды қабылдамау туралы ескертулер және осы ілімдерді ұстанған жағдайда жерде ет пен жұмақта сыйлықтар күтіп тұрғаны туралы уәделер бар екенін айтады. Абишабис өзінің ізбасарларына өздерінің жолдарын жасау үшін оның әдісін үйретті. Ол сондай-ақ "Жұмаққа жол" деп аталатын кітапты Құдайдан алғанын мәлімдеді. Абишабистің тобы, әдетте, монотеистік болды, әлемді өзінен-өзі жаратқан құдайға сенді. Олардың құдайы топтан алыс және оған жақындасу қиын болды. Методистер крилерге Исаны адамдар мен Құдайдың арасындағы делдал ретінде сипаттап, адамдарға өз құдайларына тілектер білдіруге мүмкіндік берді. Абишабис крилердің өз құдайларымен байланысуы үшін методтық ілімдерді негіз ретінде пайдаланды. Оның ізбасарлары сенбі күнін сақтап, псалмдарды айтты және кітаптарды бояды. Кейбір деректерде Абишабис өзін Иса деп атағаны айтылады. Норман Уильямсон бұл, мүмкін, методистердің риторикасы болғанын және Абишабис Исаның рухани жолын басқарғанын мәлімдегенін айтады. Абишабистің ізбасарлары оны құдай деп санамады және оның ілімдерін Құдайдың еркінің аяны ретінде қарастырды. Олар рухтардың крилерді басшыны пайғамбар деп тануға, методист миссионерлерінің кітаптарын Абишабис пен оның ізбасарлары жасаған діни мәтіндермен алмастыруға және отарлауға дейінгі әдет-ғұрыптарына оралуға шақырғанына сенді. Абишабис өзін "Рухани басшы" деп жариялады; Норман Уильямсон Абишабистің миссионерлік қызметінің сәтті болуын, өйткені ол өз кри қауымының арасында христиандық көшбасшы деп жариялаған алғашқы адам болғанымен түсіндірді. Бұл оларға крилердің христиандық теологиялық ілімдерін үйретуге мүмкіндік берді. Раундтың айтуынша, діннің табыстылығы христиандық идеяларды крилердің жазу жүйесімен үйлестіруден туындады, бұл крилерге күш-қуат сыйлады.
It is difficult to establish Abishabis's religious beliefs before his preaching because the Cree were not forthcoming about their beliefs when speaking to Europeans. The ultimate goal in the Cree religion was to journey to the afterlife, located in the remote west. This differed from the Christian concept of heaven as a place in the sky for morally good people, and thus the Cree struggled to understand the Christian concept when it was explained to them by missionaries. Before beginning his ministry, Abishabis separated himself from the Cree and the HBC employees. Upon his return, he stated that he had traveled to the sky to a place where he received blessings and information, including the deity's physical features. Using a syllabic writing system, introduced to the Cree people by Methodist missionary James Evans, Abishabis and his associates created texts, charts, and pictographs with lines drawn upon wood or paper. Academics have given several explanations for what these lines depicted. Lee Irwin writes that they were seen as paths to heaven and hell; Philip H. Round said they were used to determine the will of spirits, allowing the Cree to purify themselves. Norman Williamson writes that the role of Abishabis's revelations was to determine possible futures for the Cree people; Timothy E. Williamson said the writings included warnings against adopting European customs and promises of meat on Earth and rewards in heaven for following these teachings. Abishabis taught his followers his technique so that they could create their own paths. He also claimed to have received a book from God called Tracks to Heaven. Abishabis's group was probably monotheistic, believing in a self existing creator of the world. Their deity was distant from the group and difficult to approach. Methodists described Jesus to the Cree as an intermediary between humans and God, allowing humans to make requests to their deity. Abishabis used the Methodist teachings as a foundation for the Cree to communicate with their own deity. His followers observed the Sabbath, sang psalms, and painted books. Some sources state that Abishabis referred to himself as Jesus. Norman Williamson states that this was probably rhetoric from the Methodists, and that instead Abishabis claimed that Jesus had led his spiritual journey. Abishabis's followers did not deify him and considered his teachings to be revelations of God's will. They believed that the spirits called upon the Cree to recognise the leader as a prophet, replace the Methodist missionaries' books with religious texts created by Abishabis and his associates, and return to their pre colonisation customs. Abishabis claimed that he was the "High Priest of the Tribe"; Norman Williamson stated that Abishabis's ministry was successful because he was the first person to declare himself a Christian leader among his Cree community. This allowed them to open themselves up to the possibility of a Cree person leading their Christian theological teachings. Round said that the religion's success stemmed from merging Christian ideas with the familiarity of the Cree writing system, which promised Cree empowerment.
Мұра
Абишабистің ілімін ұстанушылар оның өлімінен кейінгі қыста да, әсіресе оның қайтыс болғанын білмейтін, ішкі аймақтардағы жергілікті халық арасында оны ұстануын жалғастырды. ХБК және методист шіркеуі Абишабистің ізбасарларын осы діни амалды жою үшін қуғынға түстірді. Бір әйел мен бала Абишабистің ілімдерін Албани Кри қауымына таратып, оларды методистер тапқаннан кейін, Кри халқы мен ХБК қызметкерлерінің куәлігінде Абишабистің іліміне арналған заттарды отқа лақтыруға мәжбүр болды. Харгрейв Лондондағы британ үкіметіне есеп жіберді, ал олардың жауабы Харгрейвтің Абишабисті өлтіруге жасаған тырыстарына ризашылық білдірді. 1844 жылдың ақпан айында Джордж Барнли есімді методист миссионері Моуз-Фабрикадағы Кри халқының әлі де діни ілімдердің ықпалында екенін, сондай-ақ бұл ілімдер Истмендегі Кри халқына да тарағанын хабарлады. 1844 жылдың мамыр айында губернатор Джордж Симпсон өзінің территориясының солтүстік бөлігіндегі осы ілімге деген ынта Абишабистің өлімімен аяқталғанын мәлімдеді. ХБК-нің ықпалы күшейгенде және оның қызметкерлері христиандықтың осы түсіндірілуіне наразылық білдіргенде, ізбасарлар өз сенімдерін жасыра бастады. Басқа ізбасарлары Абишабистің ілімдерін бірте-бірте жоққа шығарып, оның ықпалымен туған материалдарды жойды. 1930 жылы антрополог Джон Монтгомери Купер Моуз-Фабрикадағы Кри халқының осы қозғалыс туралы ауызша әңгімелерді сақтап келгенін хабарлады. Моуз-Фабрикадағы Кри халқы Абишабистің оларға христиан дінін әкелгенін айтады.
Followers continued to adhere to Abishabis's teachings in the winter following his death, particularly among Indigenous people who were inland and unaware that he died. The HBC and the Methodist church persecuted Abishabis's followers to eliminate this religious practice. A woman and a boy spread Abishabis's teachings to the Albany Cree community; upon their discovery by the Methodists, they were forced to put their relics of Abishabis's teachings into a bonfire that was attended by Cree people and HBC employees. Hargrave sent a report to the British government in London; their response praised Hargrave's efforts to have Abishabis killed. In February 1844, a Methodist missionary named George Barnley reported that the Cree people in Moose Factory were still under the influence of the religious teachings, which had also spread to Cree people in Eastmain. In May 1844, Governor George Simpson stated that enthusiasm for the teachings in the northern parts of his territory ended with Abishabis's death. Followers began to conceal their faith when the influence of the HBC increased and as its workers showed disapproval of this interpretation of Christianity. Other followers slowly disavowed Abishabis's teachings and destroyed materials that were inspired by him. In 1930, anthropologist John Montgomery Cooper reported that Cree people in Moose Factory had passed down oral stories about the movement. The Cree in Moose Factory stated that Abishabis had introduced Christianity to them.