Кіріспе

қалалық жоспарлау әдісі

бақ қалаларының тізімі
қалалық жоспарлау қозғалысы

Бақ қалалары қозғалысы – 20 ғасырлық қала құрылысы қозғалысы, орталық қаланы қоршаған және жасыл белдеулермен бөлінген спутниктік қауымдастықтарды ұсынды. Бұл бақ қалалары тұрғын үйлерге, өнеркәсіпке және ауыл шаруашылығына пропорционалды аумақтарды қамтиды. Эбенезер Говард алғаш рет 1898 жылы осы идеяны ауыл мен қаланың ең маңызды артықшылықтарын пайдалану және олардың кемшіліктерінен құтылу жолы ретінде ұсынды. 20 ғасырдың басында Говардтың тұжырымдамасына сәйкес Лондонның ішінде немесе жақын маңында Лечворт, Брентэм Гарден Субърб және Уэлвин Гарден Сити салынды. Одан бері оның үлгісіне сүйене отырып, әлемнің түкпір-түкпірінде көптеген басқа бақ қалалары бой көтерді.

Тұжырымдама

Эдвард Белламидің «Артқа қарай қарау» атты утопиялық романынан және Генри Джордждың «Өркендеу және кедейлік» еңбегінен шабыттанған Говард 1898 жылы «Нағыз реформаға бейбіт жол» кітабын жариялады (1902 жылы «Ертеңгі бақ қалалары» деп қайта басылды). Оның идеалдастырылған бақ қаласында 32 000 адам тұратын болды. Говардтың сызбалары мұндай қаланы ашық кеңістіктер, қоғамдық саябақтар және алты радиалды бульварлар бар концентрлі үлгіде көрсетті, олардың ені 120 фут (37 м) және орталықтан басталып созылатын еді, бірақ ол нақты жерді жоспарлауды сарапшыларға қалдыру қажеттігін айтты. Бақ қала өзін-өзі қамтамасыз ететін және толық халыққа жеткенде, жақын жерде тағы бір қала салынатын еді. Говард 58 000 тұрғыны бар орталық қаланың серіктері ретінде бірнеше бақ қалаларының шоғырын көз алдына келтірді, олар жол және теміржол арқылы байланыстырылатын еді. Говардтың «Нағыз реформаға бейбіт жол» кітабының жеткілікті данасы сатылып, екінші басылымға шығуына себеп болды, ал кітаптың осы сәттілігі оған өзінің көзқарасын шындыққа айналдыру мүмкіндігіне қол жеткізуге қажетті қолдауды берді. Говардтың пікірінше, барлық адамдар қалалардың тығыздығы мен нашарлауы сол заманның маңызды мәселелерінің бірі екеніне келіседі. Ол көптеген беделді ойшылдардың қалаларға деген наразылығын келтіреді. Говардтың бақ қала тұжырымдамасы қала мен ауылды біріктіре отырып, жұмысшы табына фермаларда немесе «тығыз, денсаулығы нашар қалаларда» жұмыс істеуге балама ұсынды.

Алғашқы дамуы

Бақ қаласын салу үшін Хауардқа жер сатып алуға ақша қажет болды. Ол "жауапты лауазымда, күмәнсіз адалдығы мен ар-намысы бар мырзалардан" қаржы алуды шешті. Ол Garden City Association (кейін Town and Country Planning Association немесе TCPA деп аталған) қауымдастығын құрды, ол 1899 жылы Летчворт бақ қаласын құру үшін First Garden City, Ltd. құрды. Дегенмен, егер бақ қаласы жалға алу арқылы табыс тапса, немесе Фишман бұл процесті "филантропиялық жер спекуляциясы" деп атаса, бұл демеушілер өз инвестицияларына пайыз алатын болар еді. Говард екі миллионнан астам мүшесі бар жұмысшы табының кооперативтік ұйымдарын тартуға тырысты, бірақ олардың қаржылық қолдауын ала алмады. Ол тек First Garden City-дің бай инвесторларына ғана сүйенгендіктен, Говард жоспарына жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды, мысалы, жер иелері жоқ кооперативтік меншік схемасын жою, жалға алу бағасын қысқа мерзімде өсіру және оның қатаң жобалау жоспарларымен келіспейтін сәулетшілерді жалдау. 1904 жылы белгілі сәулетші және қала құрылысшысы Реймонд Унвин және оның серіктесі Барри Паркер Лондоннан 34 миль қашықтықтағы Летчвортты жоспарлау үшін First Garden City Ltd. ұйымдастырған бәйгеде жеңіске жетті. Унвин мен Паркер қаланы Летчворт иелігінің ортасында, Говардтың қаланы қоршаған үлкен ауыл шаруашылығының жасыл белдеуімен жоспарлады және олар Говардтың жұмысшы табының жақсырақ және қолжетімді тұрғын үйге лайық екендігі туралы пікірін бөлісті. Алайда, архитекторлар Говардтың симметриялық дизайнын ескермеді, оның орнына оны көбірек "органикалық" дизайнмен ауыстырды. Летчворт төмен салықтар, арзан жалға алу және кеңістік арқылы өндірушілерді тартқандықтан, бірте-бірте көбірек тұрғындарды өзіне тартты. Говардтың бар күш-жігеріне қарамастан, бұл бақ қаладағы үй бағасы жұмысшы табы үшін қолжетімді бола алмады. Халықтың көп бөлігі білікті орта тап жұмысшыларынан құралды. Он жылдан кейін First Garden City табысты болды және инвесторларына дивиденд төлеуді бастады. Көптеген адамдар Летчвортты табысқа жеткен қала деп санаса да, ол дереу үкіметтік инвестицияларды бақ қалаларының келесі буынына бағыттауға ынталандырмады. Бақ қалаларына мемлекеттік қолдаудың жетіспеуіне қатысты Говардтың әріптесі және Garden City Association-дағы ізбасары Фредерик Джеймс Осборн оның: "Ештеңе жасаудың жалғыз жолы – өзің жасау" деген сөзін еске алды. Көңілі толмағандықтан болса керек, Говард 1919 жылы екінші бақ қаланы салу үшін Уэлвиннен жер сатып алды. Сатып алу аукционда өтті, ал ақша Говардтың достарынан қарызға алынған ақшамен төленді. Құрылысты бақылау үшін Уэлвин Гарден Сити корпорациясы құрылды. Бірақ Уэлвин өзін-өзі қамтамасыз ете алмады, себебі ол Лондоннан 20 миль қашықтықта орналасқан. 1930 жылдардың соңына дейін Летчворт пен Уэлвин Ұлыбританиядағы жалғыз бақ қалалары болып қала берді. Алайда, бұл қозғалыс қала құрылысы саясатының қажеттілігін атап көрсетуге сәттілік танытты, бұл ақырында Жаңа қалалар қозғалысына әкелді.

Бақ қалалары: идеяның таралуы

Говард 1899 жылы «Бақша қаласы» қауымдастығын құрды. Говардтың идеялары негізінде екі бақша қаласы салынды: Летчворт Бақша қаласы және Уэлвин Бақша қаласы, екеуі де Англияның Гертфордшир графтығында орналасқан. Говардтан кейін «Бақша қаласы» қауымдастығының төрағасы сэр Фредерик Осборн болды, ол осы қозғалысты аймақтық жоспарлауға дейін кеңейтті. Бақша қаласының принциптері 20-ғасырдың басында отарлық және отарлықтан кейінгі астаналардың жобалауына зор ықпал етті. Мұндай қалалардың қатарында Нью-Дели (Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Британдық Үндістанның жаңа астанасы ретінде салынған), Канберра (1913 жылы құрылған Австралияның астанасы) және Кесон-Сити (1939 жылы құрылған, 1948 жылдан 1976 жылға дейін Филиппиннің астанасы) бар. Бұл идеялар Британ империясының шегінен тыс жерлерде де жылдам тарады.

Африка

Марокко. Мароккодағы Ифран (құрылған 1929 ж.). Оңтүстік Африка. Бақ қалалар қозғалысы Оңтүстік Африкада қалыптасып, Кейптаун қаласының маңындағы Пинелендс және Эдгемед, сондай-ақ Кейптаун жанындағы Дурбанвилл елді мекендерінің дамуына ықпал етті.

Азия

Израиль. Бақ қалалар қозғалысы шотланд қала құрушысы сэр Патрик Геддеске де әсер етті, ол 1920 жылдары Палестинаға британдық мандат кезінде Израильдің Тель-Авив қаласын жоспарлауға қатысты. Геддес Тель-Авив жоспарын 1925 жылы бастап, 1927 жылы соңғы нұсқасын ұсынды, сондықтан 1930 жылдардағы осы бау-шаһардың өсуі Геддес жоспарына негізделді. Өзгерістер орын алды. Жапония. Жапонияда 1900 жылдардың басында Garden City қозғалысынан шабыттанған бірнеше қалалар болды, олардың ішінде Den en chofu, Yamato Village және Omiya Bonsai Village бар. Көптеген Garden City-лер сияқты, тапсыз қоғам құруға қойылған мақсаттарына қарамастан, бұл қалалардың әрқайсысы бірте-бірте жабық және негізінен бай саяхатшылар мен мәшһүр адамдармен толып кетті. Вьетнам. Бақ қала үлгісі көптеген отарлық таулы стансаларға да қолданылды, мысалы, Вьетнамдағы Да Лат (құрылған 1907 ж.).

Еуропа

Бельгия. Бельгияда «бақ қалалары» қозғалысы ерте басталды, бірақ 1910 жылдары өнеркәсіптік дамумен тікелей байланысты, әсіресе көмір шахталарының дамуымен. Алғашқы мысалдар: «Туинвик Беринген Майн» (1908), «Туинвик ван Звартберг» (1910) және «Эйсден Туинвик» (1911). Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа тұрғын үйлерге үлкен қажеттілік туды, және осы принциптер кеңінен қолданылды. Әлеуметтік тұрғын үйлер бірлестіктері құрылды, көбінесе саяси қозғалыстармен байланысты. Брюссель, Антверпен және Гент қалаларында қаланың жаңа кеңейтімдері салынды. Бұл аймақтардағы үйлер тұрғындар арасында әлі де өте танымал және тарихи мұра ретінде саналады. Чехия. Бұрынғы Чехословакияда Bata Shoes компаниясы құрған немесе қайта жаңарған барлық өнеркәсіптік қалалар (Злин, Свит, Партизанске) «бақ қаласы» тұжырымдамасының ықпалында болды. Финляндия. Кауниайнен – бұл 1906 жылы AB Grankulla корпорациясы құрған алғашқы мысал. Франция. «Бақ қаласы» қозғалысы Францияда өте ықпалды болды. «Бақ қала» (cité jardin) түсінігі «жұмыскерлер қаласы» (cité ouvrière) түсінігімен тығыз байланысты. Осыған сәйкес, бүкіл елде елді мекендер құрылды. Германия. Ұлыбританиямен бірге Германия 19 ғасырдың соңында басталған «Бақ қалалары» қозғалысының алдында болды, бұл әлеуметтік жаңару туралы кең ауқымды дискурс бөлігі болды. Нақты жобалар көбінесе жеке бастамалардың нәтижесі болды. Венгрия. 1908 жылы Киспест қаласында (қазіргі Будапешттің бір бөлігі) салынған Векерлетелеп «бақ қаласы» тұжырымдамасының көрнекті мысалы болып табылады. Нидерланды. «Бақ қаласы» түсінігі елдің әртүрлі бөліктерінде, негізінен «бақ ауылдары» ретінде кеңінен қолданылды, мысалы, Роттердамдағы Туиндорп Вривик, Хенгелодағы Туиндорп 'т Лансинк, Амстердамдағы Туиндорп Оостзаан және Амстердамдағы Туиндорп Ватерграафсмеер (Бетондорп). Көп жағдайда жеке өнеркәсіптік компаниялар бастама көтерді. Даму Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін үлкен масштабта жалғасты, енді муниципалитеттер бастамашылық жасады және бақылады, мысалы, Westelijke Tuinsteden (Амстердамның бір бөлігі). Ұлыбритания – Жоғарыда қараңыз.

Солтүстік Америка

Канада. Онтарионың Дон Миллс (қазір Торонто қаласына қосылған) және Уокервилл (қазір Виндзор қаласына қосылған) қалалары, ішінара, бақша қалалары болып табылады, сондай-ақ Кингсвей (Торонто) және Монреаль маңындағы Маунт-Рояль да осы санатқа жатады. Британдық Колумбиядағы Пауэлл-Ривердің тарихи қалашығы және Новая Шотландиядағы Галифакстың Гидростон ауданы, Бақша қалалар қозғалысы негізінде салынған Канаданың ұлттық тарихи ескерткіштері ретінде танылған. Монреальде Олимпиадалық стадионға жақын орналасқан Cité jardin du Tricentenaire – Бақша қаланың классикалық үлгісі. Барлық көшелер тупик көшелер (cul-de-sac) болып табылады және жаяу жолдары арқылы қоғамдық саябаққа қосылады. АҚШ. Мысалдарға Нью-Рошельдегі Резиденс Парк (Нью-Йорк); Вудборн (Бостон); Ньюпорт-Ньюс (Вирджиния) қаласындағы Хилтон ауылы; Питтсбургтегі Чатем ауылы; Гарден-Сити (Нью-Йорк) (қызықтысы, Лонг-Айлендтегі Стюарт жобалаған қаланың «Бақша қаласы» деген атауы 1869 жылы пайда болған, ал Бақша қалалар қозғалысы он тоғызыншы ғасырдың соңында, бірнеше жылдан кейін құрылды); Саннисайд; Джексон Хайтс; Квинс округіндегі (Нью-Йорк) Форест Хиллс Гарденс; Радберн (Нью-Джерси); Гринбелт (Мэриленд); Вирджиния штатының Арлингтон округіндегі Букингем; Нью-Орлеандағы Лейк Виста маңы; Теннесси штатындағы Норрис; Лос-Анджелестегі Болдуин Хиллз; Флорида штатының Пунта-Горда қаласына жақын орналасқан Ротунда Уэст, сондай-ақ Кливленд маңындағы Парма және Шейкер Хайтс қалалары жатады. Гриндейл (Висконсин) – 1935 жылы АҚШ-тың қоныс аудару басқармасының басшысы Рексфорд Гай Тугвеллдің басшылығымен, Төтенше жағдайларды жою туралы заңға сәйкес жоспарланған үш «жасыл белдеу» қаласының бірі. Тағы екі «жасыл белдеу» қаласы – Гринбелт (Мэриленд) (Вашингтонға жақын) және Гринхиллз (Огайо) (Синциннатиге жақын). «Жасыл белдеу» қалалары жұмыс орындарын және қолжетімді тұрғын үймен ғана қамтамасыз етпеді, сонымен қатар инновациялық қала құрылысы саласындағы тәжірибелер жүргізу үшін зертхана ретінде де қызмет етті. Гриндейлдің жоспары 1936-1937 жылдары Жозеф Крейн, Элберт Питс, Гарри Бентли және Уолтер С. Томас басқарған команда жасады, бұл жер бұрын егістік жерлерден тұрған.

Океания

Австралия. Dacey Garden Suburb (қазіргі Daceyville) 1912 жылы Garden City қағидалары негізінде құрылды. Оңтүстік Австралияның Аделаида қаласындағы полковник Лайт Гарденс маңы да Garden City қағидалары бойынша жобаланған. Сол сияқты, Виктория штатындағы Мельбурн қаласының маңындағы Sunshine қалашығы және Мельбурн қаласындағы Лалор маңы да осы қағидаларға сәйкес салынған. Лалор маңындағы Питер Лалор иелігі аты Эврика-Стокэйд көшбасшысының есімімен аталып, бүгінгі күнге дейін бастапқы түрінде сақталған. Дегенмен, оны құрылыс компаниялары мен Уитлси округі әкімдігі қауіптің астына алған. Лаллор: Питер Лалор үй салу кооперативі, 1946-2012 жылдар. Сколлей, Мойра. Бұған дейін, 1901 жылы Ричард Стэнтонның Хаберфилд бақшалық маңы құрылды, ол жерді бөлу, ипотекалық қаржыландыру, үйлерді және интерьерді жобалау, сондай-ақ учаскелерді көгалдандыру бойынша тік интеграцияланған модельде ұйымдастырылды. Жаңа Зеландия. Garden City идеялары Крайстчерч қаласын жоспарлаудың бастапқы кезеңінде қолданылды. 2010 және 2011 жылғы жер сілкіністерінен бұрын, қаланың инфрақұрылымы мен үйлері жасыл кеңістіктерге үйлесімді түрде енгізілген болатын. Қайта құру жоспары бақ қаласы тұжырымдамасын және оның қалаға қалай сәйкес келетінін қайта қарастырды. Жасыл белдеулер мен қалалық жасыл аймақтар қайта жобаланып, оларға көбірек тұрғын үйлер енгізілді.

Оңтүстік Америка

Аргентина. Мысал ретінде, "Дүниежүзілік урбанизм күнін" (Día Mundial del Urbanismo) негізін қалаушы, ықпалды аргентиналық инженер профессор Карлос Мария делла Паолера Оңтүстік Америкадағы алғашқы "Бақ қаласы" деп жариялаған Сиудад-Жардин Ломас-дель-Паломарды келтіруге болады. Бразилия. Сан-Паулуда бірнеше аудандар "Бақ қалалары" ретінде жоспарланды, мысалы, Jardim América, Alto de Pinheiros, Butantã, Interlagos, Jardim da Saúde және (португал тілінде "Бақ қаласы"). Гойас штатының астанасы Гоиания және Маринга да "Бақ қалаларының" мысалы болып табылады. Перу. Перуде қала құрылысының ұзақ дәстүрі бар, ол соңғы кезде сәулет өнерінде қайта жаңғыртылды. 1966 жылы Лиманың Иса Мария ауданындағы Резиденциал Сан-Фелипе "Бақ қаласы" тұжырымдамасын пайдалана отырып салынды.

Сындар

Бақ қалалары тығыз халқы бар және өнеркәсіптік қалаларға балама ретінде мақталғанмен, тұрақтылықты ұсынатындықтан, олар экономикаға зиян келтіргені, табиғат сұлулығын жойғаны және қолайсыз болғаны үшін жиі сынға түсті. А. Тrystan Edwards пікірінше, бақ қалалары өздігінен өсіп, таралатын ауылдық елді мекендерді қайта жасай беруге тырысып, ауылды бұзды; алайда, олардың шектеулі аумағы болғандықтан (шеткі аймақтарын қоспағанда) мұндай мүмкіндік болмады. Соңғы кезде экологиялық қозғалыстың қалалық тығыздықты қабылдауы бақ қалалары қозғалысына «жасырын сын» ұсынды. Осы тұрғыдан алғанда, бұл концепцияға қатысты сын-ескертулер басқа қала маңындағы аудандарға қатысты сын-ескертулерге ұқсас, бірақ автор Стивен Уорд сыншылардың нағыз бақ қалаларын және қарапайым жатақханалық қала жоспарларын ажырата алмайтынын айтады. 1998 жылы сұхбатта, Жаңа Оңтүстік Уэльсте қоғамдық тұрғын үйлерге дизайнды енгізген сәулетші Филип Кокс, Виллавудтағы американдық Радбурн жобалаған ауданына қатысты: «қоғамда не нәрсе дұрыс болмаса, бәрі дұрыс болмады» және «ол есірткіге тәуелділердің орталығына айналды, зорлық-зомбылық ошағы болды және, ақырында, полиция оған кіруден бас тартты. Ол тозақ еді», – деді. Тропикалық Сингапур қаласы уақыт өте келе қала құрылысы жоспарларына Garden City концепциясының әртүрлі аспектілерін енгізіп, елді ерекше «Бақтағы қала» етуге тырысты. 1970 жылдары елде құрылыс нормалары мен жерді пайдалану жоспарларына жасыл желектер мен табиғатты қоғамдық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қамтамасыз ету мақсатымен ұғымдар енгізілді, осылайша жақсы тұру ортасын жасады. 1996 жылы Ұлттық парктер кеңесіне жасыл желектерді дамыту мен күтіп ұстауды басқару және аралдың жасыл кеңістіктері мен парктерін қоғамдық пайдалануға жеткізу міндеті жүктелді. Жаңа урбанизм және Ақылды урбанизм сияқты заманауи қала құрылысы харталары осы қозғалыстан туындады. Бүгінде әлемде көптеген бақ қалалары бар, бірақ олардың көпшілігі Говардтың көздегенінен мүлдем өзгеше жатақханалық аудандарға айналды. 2007 жылы Қала және ауылды жоспарлау қауымдастығы өзінің 108 жылдығын атап өтіп, Ұлыбританиядағы қазіргі Жаңа қалалар мен Эко қалаларға Бақ қалалары және Бақ қала маңы қағидаттарын қолдануды ұсынды. Кампания 2013 жылы сол жылдың наурыз айында «Бүгінгі күні бақ қалаларын және қала маңындағы аудандарды құру – кеңестерге арналған нұсқаулық» жариялануымен жалғасты. Сондай-ақ 2013 жылы лорд Саймон Вольфсон жаңа бақ қаласын құру бойынша ең жақсы идеялар үшін Вольфсон экономикалық сыйлығын тағайындады. 2014 жылы Летчворт декларациясы жарияланды, онда Ұлыбританиядағы болашақ бақ қалаларын аккредиттеуге арналған орган құру қажеттігі айтылды. Декларация елдi мекендердiң сыртқы (архитектурасы мен орналасуы) және ішкі (әлеуметтік, меншiк және басқару) архитектурасына ерекше назар аударады. Нәтижесінде, қоғамдық мүдделерді қорғайтын «Жаңа бақ қалалары альянсы» құрылды. Оның мақсаты Қала және ауылды жоспарлау қауымдастығы сияқты ұйымдармен бірге жұмыс істеу және TCPA бақ қалаларының қағидаттарын, сондай-ақ Кабанес пен Росс кітапшасының 21-ғасырлық бақ қалаларының қағидаттарын қабылдау болып табылады.