Кіріспе

Психологиялық тәсіл. Тереңдік психологиясы (неміс тіліндегі Tiefenpsychologie терминінен) – психоанализ бен психологияны қамтитын санасыздықты зерттеу және оған қатысты ғылымның практикалық қолданылуы мен зерттеуі. Ол сондай-ақ саналы мен санасыз арасындағы байланысты, мотивацияның және ой-қиялының үлгілері мен динамикасын зерттейтін психологиялық теория ретінде де анықталады. Зигмунд Фрейд, Карл Густав Юнг және Альфред Адлердің теориялары оның негіздері саналады.

Даму

"Терең психология" термині Эуген Блюлермен қалыптастырылған және санастың сыртындағы процестерді ескеретін психоаналитикалық терапия мен зерттеу тәсілдерін білдіреді. Бұл терминді Зигмунд Фрейд ұсынылған жылы (1914) әртүрлі психикалық жүйелер тұрғысынан сананың топографиялық моделін қамту үшін жылдам қабылдады. Ол осы салада революция жасаған деп есептеледі және кейінгі жылдары оны өзінің ең маңызды еңбегі деп санады. 1970-ші жылдардан бері терең психология Пьер Жанет, Уильям Джеймс және Карл Густав Юнг бастаған, сондай-ақ Фрейдтің теориялары мен терапияларының дамуын қамтиды. Барлығы саналы мен санасыз арасындағы байланысты зерттейді (осылайша психоанализ бен Юнг психологиясын да қамтиды).

Негізгі элементтердің жиынтығы

Терең психология психикалық процестің бір бөлігі саналы, бір бөлігі санасыз, ал қалғаны жартылай саналы екенін мәлімдейді.

Адлерий көзқарасы

Адлерий психологиясы терең психология ретінде қарастырылады, себебі оның мақсаты – көмілген бейсаналық құбылыстарды анықтау. Бұл жеке тұлғаны негізінен әлеуметтік жаратылыс ретінде қарастырған алғашқы теориялық жүйелердің бірі, оны түсіну үшін әлеуметтік-мәдени ортада қарастыру қажет. Ол сонымен қатар эго психологиясының бір түрі ретінде сипатталады және эгоны, тек «ит»-тің (бейсаналықтың) құлы емес, әлеуметтік шындықпен өзара әрекеттесуді жеңілдететін тәуелсіз және шығармашылық ұйым ретінде қарастырады.

Юнгтік көзқарастар

Көптеген ғалымдар Юнгтің тереңдік психологиясына қосқан ең маңызды үлесі – "ұжымдық санасыздықты" тұжырымдауы болды деп санайды. Фрейд санасыз күштерді басып тасталған немесе ұмытылған жеке тәжірибелермен шектегенімен, Юнг жеке адамның басқа адамдармен ортақ болатын қасиеттерін баса көрсетті. Сондықтан мифология – табиғи құбылыстарды түсіндірудің ежелгі тізбегі емес, символдық, тақырыптық және үлгілі оқиғалар арқылы көрінетін адамзаттың байлығы мен ғажаптығы. Юнгиан архетиптері де бар. Юнгтің пікірінше, архетиптер – Ұжымдық санасыздың бастапқы элементтері. Олар циклдық және тізбектелген өзгерістердің мазмұны мағынасын алатын өзгермейтін жағдайды құрайды. Ұзақтық – іс-қимылдың құпиясы. Ол сондай-ақ, психика мифтік-діни символизмді немесе тақырыптарды спонтанды түрде тудыратынын, сондықтан оның табиғаты рухани немесе метафизикалық, сондай-ақ инстинктивті екенін айтты. Мұның бір салдары – рухани адам болуды таңдау жеке адамның қабілетінен тыс болуы мүмкін, оның қалай қолданылатыны, тіпті рухани емес ұмтылыстарға қатысты да. Тереңдік психологиясындағы Юнгтің тағы бір ұстанымы – санасыз күйде басылған тәжірибелер мен басқа да жеке деңгейдегі мәселелер оның "жоғарғы" қабаттарында, ал "трансперсональды" (мысалы, ұжымдық, "мен" емес, архетиптік) күштер оның тереңдігінде болады деген сенімді қамтиды. Жартылай саналы – тұлғаның саналы үлгісі, жеке өркөкіректіктен бастап жұмыс орнындағы тұлғаға дейінгі барлық нәрсені қамтиды.

Сын

Фредерик Джеймсон постмодернизмді Фрейд сияқты тереңдік моделінен бас тартып, мәтінаралық дискурстар мен тәжірибелерден құралған көптеген беткейлер жиынтығын ұсынатынын айтады.