Құнық тілі: Батыс Ся империясының жойылған тілі

Кіріспе

Өліп кеткен қытай-тибет тілі

Тангут (Тангут: ; ) – қытай-тибет тілдер отбасына жататын, қолданыстан тоқтаған тіл. Тангут тілі Қытайдың солтүстік-батысында Тангут халқы құрған Батыс Ся мемлекетінің ресми тілдерінің бірі болған. Батыс Ся 1227 жылы Моңғол империясы тарапынан жойылды. Тангут тілінің өзіне тән жазуы бар, ол – Тангут жазуы. Тангут тілінде жазылған соңғы мәлім мәтін – Тангут дхарани бағаналары, ол 1502 жылға жатады. Бұл тіл Батыс Ся мемлекеті құлағаннан кейін шамамен үш жүз жыл бойы қолданыста болғандығын көрсетеді.

Жіктеу

2010 жылдардан бері тангутологтар тангут тілін Цянгик немесе Гьялронгик тілдер тобына жатқызады. Лай және басқалар (2020) морфологиялық және лексикалық деректерге сүйене отырып, тангут тілін Батыс Гьялронгик тілі деп, ал Бодуэн (2023) оны Хорпа тілі деп жіктейді.

Қайта табу

Тангут тілдерін зерттеудің қазіргі заманғы кезеңі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында С.В. Бушелл, Габриэль Девериа және Жорж Морис Батыс Ся монеталарында, Ганьсу провинциясының Увэй округіндегі стеладағы қытай-тангут екі тілді жазуында, сондай-ақ Лотос сутрасының тангут тіліне аудармасының көшірмесінде табылған бірнеше тангут әріптерін жеке-жеке жариялаған кезде басталды. Қазіргі кезде сақталған тангут мәтіндерінің көп бөлігі 1909 жылы Пётр Козловтың Хара Хотодағы қазба жұмыстарының нәтижесінде табылды. Алексей Иванович Иванов, Ишихама Жүнтаро (石濱純太郎), Бертольд Лауфер, Луо Фучан (羅福), Луо Фучен (羅福成) және Ван Цзиньру (王靜如) сияқты ғалымдар тангут тілін зерттеуге үлес қосты. Ең маңызды үлес орыс ғалымы Николай Александрович Невский (1892–1937) жасады. Ол алғашқы тангут сөздігін құрастырды және бірқатар тангут грамматикалық жұрнақтарының мағынасын анықтады, соның арқасында тангут мәтіндерін оқу мен түсінуге мүмкіндік туды. Оның ғылыми еңбектері 1960 жылы «Тангутская филология» (Тангут филологиясы) деген атпен жарық көрді. Ал ғалым өмірінен кейін өз еңбегі үшін Кеңес Одағының Ленин сыйлығымен марапатталды. Тангут тілін толыққанды түсінуге әлі де жетілмегендік бар: морфологияның (Ксения Кеппинг, «Тангут тілінің морфологиясы», Мәскеу: Наука, 1985) және грамматиканың (Тацуо Нисида, «Сеика го но кенкю» және т.б.) кейбір аспектілері түсіндірілгенімен, тангут тілінің синтаксистік құрылымы көбінесе зерттелмеген күйде қалып отыр. Хара-Хотода табылған құжаттар қазір Санкт-Петербургтегі Ресей Ғылым академиясының Шығыс қолжазбалары институтында сақтаулы. Олар Ленинград қоршауынан аман қалды, бірақ 1937 жылы Ішкі істер халық комиссариаты (НКВД) Невскийді тұтқындаған кезде оның қолындағы бірқатар қолжазбалар жоғалып кетті. Олар 1991 жылдың қазан айында, құпия жағдайда Шығыс қолжазбалары институтына қайтарылды. Жинақтардың көлемі шамамен 10 000 томды құрайды, олардың көп бөлігі буддалық мәтіндер, заң кодекстері және 11-ші ғасырдың ортасынан 13-ші ғасырдың басына дейінгі заңдық құжаттарды қамтиды. Буддалық мәтіндердің арасында қытай және тибет тілдерінде бұрын белгілі болмаған бірнеше ерекше жинақтар жақында табылды. Сонымен қатар, буддалық канон, қытай классикасы және тангут тілінде жазылған көптеген жергілікті мәтіндер сақталған. Бұл басқа ірі тангут жинақтары, олар Британ кітапханасына, Франция ұлттық кітапханасына ('Bibliothèque nationale de France'), Пекин қаласындағы Ұлттық кітапханаға, Пекин университетінің кітапханасына және басқа да кітапханаларға тиесілі, бірақ олардың көлемі айтарлықтай кішкентай.

Modern research into the Tangut languages began in the late 19th century and early 20th century when S. W. Bushell, Gabriel Devéria, and Georges Morisse separately published decipherments of a number of Tangut characters found on Western Xia coins, in a Chinese–Tangut bilingual inscription on a stele at Wuwei, Gansu, and in a copy of the Tangut translation of the Lotus Sutra. The majority of extant Tangut texts were excavated at Khara Khoto in 1909 by Pyotr Kozlov, and the script was identified as that of the Tangut state of Xixia. Such scholars as Aleksei Ivanovich Ivanov, Ishihama Juntaro (石濱純太郎), Berthold Laufer, Luo Fuchang (羅福萇), Luo Fucheng (羅福成), and Wang Jingru (王靜如) have contributed to research on the Tangut language. The most significant contribution was made by the Russian scholar Nikolai Aleksandrovich Nevsky (1892–1937), who compiled the first Tangut dictionary and reconstructed the meaning of a number of Tangut grammatical particles, thus making it possible to actually read and understand Tangut texts. His scholarly achievements were published posthumously in 1960 under the title Tangutskaya Filologiya (Tangut Philology), and the scholar was eventually (and posthumously) awarded the Soviet Lenin Prize for his work. The understanding of the Tangut language is far from perfect: although certain aspects of the morphology (Ksenia Kepping, The Morphology of the Tangut Language, Moscow: Nauka, 1985) and grammar (Tatsuo Nishida, Seika go no kenkyū, etc.) are understood, the syntactic structure of Tangut remains largely unexplored. The Khara Khoto documents are at present preserved in the Institute of Oriental Manuscripts of the Russian Academy of Sciences in Saint Petersburg. These survived the Siege of Leningrad, but a number of manuscripts in the possession of Nevsky at the time of his arrest by the People's Commissariat for Internal Affairs (NKVD) in 1937 went missing, and were returned, under mysterious circumstances, to the Institute of Oriental Manuscripts only in October 1991. The collections amount to about 10,000 volumes, of mostly Buddhist texts, law codes and legal documents dating from mid 11th up to early 13th centuries. Among the Buddhist texts a number of unique compilations, not known either in Chinese or in Tibetan versions, were recently discovered. Furthermore, the Buddhist canon, the Chinese classics, and a great number of indigenous texts written in Tangut have been preserved. These other major Tangut collections, though much smaller in size, belong to the British Library, the French National Library ('Bibliothèque nationale de France'), the National Library in Beijing, the Library of Beijing University and other libraries.

Қайта құру

Тангут тілінің жазуы мен айтылуының арасындағы байланыс, қытай жазуы мен қазіргі қытай тілінің түрлері арасындағы байланыстан да әлсіз. Сондықтан, қытай тіліндегі таңбалардың 90%-дан астамы фонетикалық элементке ие болса да, Софроновтың мәлімдемесінше, тангут тілінде бұл көрсеткіш шамамен 10%-қа жуық. Тангут тілінің айтылуын қайта құру үшін басқа да көздерге жүгіну қажет. "Пальмадағы інжу" ("Pearl in the Palm") атты тангут-қытай екі тілді сөздігінің табылуы, Ивановқа (1909) және Лауферге (1916) бастапқы реконструкцияларды жасауға және тангут тілін салыстыра зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл сөздік, әр тангут таңбасының айтылуын бір немесе бірнеше қытай таңбаларымен, ал керісінше, әр қытай таңбасының айтылуын бір немесе бірнеше тангут таңбаларымен көрсетеді. Екінші дереккөз – тангут тілінің тибетше транскрипциялары. Бұл деректерді алғаш рет Невский (Невский) (1925) зерттеді. Дегенмен, бұл екі дереккөздің өзі тангут тілін жүйелі түрде қайта құру үшін жеткіліксіз болды. Өйткені, бұл транскрипциялар тангут тілінің айтылуын дәл көрсету үшін емес, тек шетелдіктерге бір тілдің сөздерін екінші тілдің сөздерімен түсінуге көмектесу үшін жазылған. Қазіргі заманғы реконструкциялардың негізін құрайтын үшінші дереккөз – монолингваль тангут сөздіктері: "Вэнхай" (文海), "Тонгьин" (同音) сөздігінің екі басылымы, "Вэнхай залей" (文海雜類) және атауы белгісіз сөздік. Бұл сөздіктердегі айтылуды жазу, қытай лексикографиялық дәстүрінен алынған фаньцюэ (fǎnqiè) қағидасы бойынша жүзеге асырылған. Бұл сөздіктер кейбір егжей-тегжейлі мәселелерде өзгешеліктер көрсетуі мүмкін (мысалы, "Тонгьин" таңбаларды бастауыш дыбыс пен рифма бойынша жіктейді, тоның ескермейді), бірақ олардың барлығы 105 рифмадан тұратын бірдей жүйені қабылдайды. Кейбір рифмалар, мысалы, 10 және 11 рифмалар немесе 36 және 37 рифмалар, бастауыш дыбыстардың артикуляциялық орнына қарай толықтырады, бұл осы сөздіктерді құрастырған ғалымдар өз тілінің өте дәл фонетикалық талдауын жасағанын көрсетеді. Шет тілдеріндегі транскрипциядан өзгеше, тангут фаньцюэ рифмаларды жүйелі және өте дәл түрде ажыратады. Фаньцюэ арқасында біз тілдің фонологиялық категорияларын жақсы түсінеміз. Дегенмен, санаттарды фонетикалық мәнмен "толтыру" үшін сөздіктердің фонологиялық жүйесін басқа көздермен салыстыру қажет. Н. А. Невский тангут грамматикасын қайта құрастырып, алғашқы тангут-қытай-ағылшын-орыс сөздігін жасады, ол оның еңбектерінің жинағымен бірге 1960 жылы "Тангут филологиясы" (Мәскеу: 1960) деген атпен жарық көрді. Кейіннен, тангут тілінің зерттеуіне Тацуо Нисида (西田龍雄), Ксения Кеппинг, Гонг Хванчхернг (龔煌城), М. В. Софронов және Ли Фанвен (李範文) зор үлес қосты. Марк Мияке тангут фонологиясы және диахроникасы туралы жарияланымдар жасады. Қазір қолда бар төрт тангут сөздігі: Н. А. Невский жасаған, Нисида жасаған (1966), Ли Фанвен жасаған (1997, қайта жаңартылған басылымы 2008) және Евгений Кичанов жасаған (2006). Қытайда тангуттану мектебі дамып келеді. Алдыңғы қатардағы ғалымдар: Ши Цзинбо (史金波), Ли Фанвен, Ние Хуньин (聶鴻音), Бай Бин (白濱) (Қытайдың материктік бөлігінде), Гонг Хванчхернг және Лин Инь Цин (林英津) (Тайваньда). Басқа елдердегі жетекші ғалымдар: Ресейдегі Евгений Кичанов пен оның шәкірті К. Дж. Солонин, Жапониядағы Нишида Тацуо мен Шинтаро Аракава (荒川慎太郎) және АҚШ-тағы Рут В. Дуннелл.

The connection between the writing and the pronunciation of the Tangut language is even more tenuous than that between Chinese writing and the modern Chinese varieties. Thus although in Chinese more than 90% of the characters possess a phonetic element, this proportion is limited to about 10% in Tangut according to Sofronov. The reconstruction of Tangut pronunciation must resort to other sources. The discovery of the Pearl in the Palm, a Tangut–Chinese bilingual glossary, permitted Ivanov (1909) and Laufer (1916) to propose initial reconstructions and to undertake the comparative study of Tangut. This glossary in effect indicates the pronunciation of each Tangut character with one or several Chinese characters, and inversely each Chinese character with one or more Tangut characters. The second source is the corpus of Tibetan transcriptions of Tangut. These data were studied for the first time by Nevsky (Nevskij) (1925). Nonetheless, these two sources were not in themselves sufficient for a systematic reconstruction of Tangut. In effect, these transcriptions were not written with the intention of representing with precision the pronunciation of Tangut, but instead simply to help foreigners to pronounce and memorize the words of one language with the words of another which they could understand. The third source, which constitutes the basis of the modern reconstructions, consists of monolingual Tangut dictionaries: the Wenhai (文海), two editions of the Tongyin (同音), the Wenhai zalei (文海雜類) and an untitled dictionary. The record of the pronunciation in these dictionaries is made using the principle of fǎnqiè, borrowed from the Chinese lexicographic tradition. Although these dictionaries may differ on small details (e. g. the Tongyin categorizes the characters according to syllable initial and rime without taking any account of tone), they all adopt the same system of 105 rimes. A certain number of rimes are in complementary distribution with respect to the place of articulation of the initials, e. g. rimes 10 and 11 or rimes 36 and 37, which shows that the scholars who composed these dictionaries had made a very precise phonetic analysis of their language. In distinction to the transcription in foreign languages, the Tangut fanqie makes distinctions among the rhymes in a systematic and very precise manner. Due to the fǎnqiè, we now have a good understanding of the phonological categories of the language. Nonetheless, it is necessary to compare the phonological system of the dictionaries with the other sources in order to "fill in" the categories with a phonetic value. N. A. Nevsky reconstructed Tangut grammar and provided the first Tangut–Chinese–English–Russian dictionary, which together with the collection of his papers was published posthumously in 1960 under the title Tangut Philology (Moscow: 1960). Later, substantial contribution to the research of Tangut language was done by Tatsuo Nishida (西田龍雄), Ksenia Kepping, Gong Hwang cherng (龔煌城), M. V. Sofronov and Li Fanwen (李範文). Marc Miyake has published on Tangut phonology and diachronics. There are four Tangut dictionaries available: the one composed by N. A. Nevsky, one composed by Nishida (1966), one composed by Li Fanwen (1997, revised edition 2008) and one composed by Yevgeny Kychanov (2006). There is growing a school of Tangut studies in China. Leading scholars include Shi Jinbo (史金波), Li Fanwen, Nie Hongyin (聶鴻音), Bai Bin (白濱) in mainland China, and Gong Hwang cherng and Lin Ying chin (林英津) in Taiwan. In other countries, leading scholars in the field include Yevgeny Kychanov and his student K. J. Solonin in Russia, Nishida Tatsuo and Shintarō Arakawa (荒川慎太郎) in Japan, and Ruth W. Dunnell in the United States.

Фоналогия

Тангут тіліндегі буын CV құрылымына ие және екі ерекше тонның бірін – жазық немесе көтеріңкі – алып жүреді. Қытай фонетикалық талдау дәстүріне сәйкес, тангут буыны бастауыш (聲母) және қосымша (韻母) деп бөлінеді (яғни бастауыштан басқа қалған бөлігі).