Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирландиядағы қола дәуіріне жататын күйген топырақ үйінділері
Burned mound from the Bronze Age in Ireland
Фулахт фиад (; fulacht fiadh немесе fulacht fian; көпше түрі: fulachtaí fia немесе ескі мәтіндерде fulachta fiadh) – Ирландияда табылған қола дәуірінен қалған көптеген күйген топырақ үйінділерінің біріне берілген атау. Көбінесе сақталған мысалдары көмірмен байытылған топырақтан жасалған, жалғасы бар ат тәрізді төменгі үйінділерден және қызып жарылған тастардан тұрады. Олардың ортасында шағын ойысқа орналасқан тағам пісіру орны болады. Егістік жерлерде олар ұсақ, өткір тастар араласқан қара топырақпен көрінеді. Ирландияда фулахт фиадтың көптеген мысалдары бар. Көбісі қола дәуірінің ортасы мен соңында (б.з.д. 1500 – 500 ж.ш.) салынған, бірақ кейбір неолиттік және бірнеше ортағасырлық мысалдары да белгілі. Ұлыбритания мен Мэн аралында олар күйдірілген үйінділер деп аталады, ал Швецияда осыған ұқсас нығыздар табылады. Фулахтаí фиадхтың жанында тұрақты құрылыстар сирек кездеседі, бірақ шағын тұрақтар жиі кездеседі, ал бұл алғашқы нығыздарды тұрақты елді мекендер ме, әлде көшпелі аңшылар салғандығы әлі белгісіз.
Fulacht fiadh (; fulacht fiadh or fulacht fian; plural: fulachtaí fia or, in older texts, fulachta fiadh) is the name given to one of many burned mounds, dating from the Bronze Age, found in Ireland. Most surviving examples consist of a low horseshoe shaped mound of charcoal enriched soil, and heat shattered stone, with a cooking pit located in a slight depression at its centre. In ploughed fields, they are apparent as black spreads of earth interspersed with small sharp stones. There are multiple examples of fulacht fiadh Ireland. The majority were constructed during the mid to late Bronze Age (c.1500 c. 500 BC), though some Neolithic and a few medieval examples are known. In Great Britain and the Isle of Man they are known as burnt mounds, and similar objects are found in Sweden. Permanent structures are rarely found near to fulachtaí fiadh, but small hut sites are common and it is unknown whether early sites were built by permanent settlements or nomadic hunters.
Этимология
Көптеген тарихшылар "фулахт" деген ирланд сөзі тағам пісіруге арналған шұңқырды білдіреді деп санайды. Қазіргі ирланд тілінде ол барбекю деген мағынаны да білдіреді. Ескі ирланд тілінде "Fiadh" сөзі "жабайы" дегенді білдірген, көбінесе бұғы сияқты жануарларға қатысты. Дегенмен, барлығы "фулахт" сөзінің нағыз этимологиясын анықтаудың қиын екенін мойындайды. Кейбір тарихи мәтіндерде "фулахт" сөзі тағам пісіруге арналған тістіктерді сипаттау үшін қолданылғандықтан, осы мәтіндерді мұқият зерделеу, бұл сөздің "қолдау" деген мағынаны білдіретін сөзден шыққандығын және ирланд тіліндегі қан ("fuil") мен ет ("feoil") сөздеріне қасақана сілтеме жасайтындығын көрсетеді.
Many historians suggest that the Irish word "fulacht" denotes a cooking pit. In modern Irish, it is one word for a barbecue. "Fiadh" in Old Irish meant something like "wild", often relating to animals such as deer. However, all acknowledge the difficulties in deriving a genuine etymology for the word "fulacht". As some historical texts clearly use the term "fulacht" to describe a cooking spit, a close reading of these accounts suggests that the term actually derives from a word meaning support and probably carries a deliberate reference to the Irish words for blood (fuil) and meat (feoil).
Отырғызу
Фулахт фиад әдетте су көздеріне жақын орналасқан, мысалы бұлақтарға, өзендерге және ағыстарға, немесе су толып жатқан жерлерге. Олар сондай-ақ, жер бетіне жақын жерде тас табуға болатын қолайлы тас көздеріне жақын салынған. Оларға отын керек болғандықтан, ормандарға жақын жерде орналасқан. Қайнатылатын материалға да жақын болуы қажет еді. Осы шарттар орындалған соң фулахт фиад салуға болады. Фулахт фиадты пайдалану тоқтағаннан кейін, адамдар жергілікті жерді пайдалануын жалғастырғандықтан, фулахт фиадтар көбінесе су арналары бойында топталып жатады.
Fulachtaí fiadh are usually found close to water sources, such as springs, rivers and streams, or waterlogged ground. They were also sited close to sources of suitable stone where it could be obtained close to the surface. They required a source of fuel, so would have been close to woodland. They would also have to be in proximity to whatever was being processed by boiling in the trough. Once these conditions were met a fulacht fiadh could be constructed. Once the use of a fulacht fiadh had ended it was common for people to continue to make use of the local landscape, therefore fulachtaí fiadh tend to be found in groups strung out along water courses.
Құрылыс
Фулахт фиад әдетте үш негізгі элементтен тұрады: тастар үйіндісі, тастарды қыздыруға арналған ошақ және сумен толтырылатын, көбінесе ағаш немесе таспен қапталған ойыс. Қыздырылған тастар суды жылыту үшін осы ойысқа салынатын. Ойыстар көбінесе жер астында немесе сирек жағдайларда тау жыныстарына қазылып жасалған. Мұндай жерлерде тас қоршаулардың немесе тіпті кішкентай ғимараттардың қалдықтары табылған, сондай-ақ бірнеше ошақтар мен қосымша, кішірек шұңқырлар да кездеседі. Бұл нысандар көбінесе ағын су жанында немесе батпақты жерлерде орналасқан, онда қазылған шұңқыр тез сумен толады. Фулахт фиад шұңқырларының кейбіреулерінің ені шамамен бір метр, ұзындығы екі метр, ал тереңдігі жарты метрден астам болуы мүмкін. Дегенмен, олардың мөлшері орналасқан жеріне қарай айтарлықтай өзгеруі мүмкін – кішкентай таспен қапталған шұңқырлардан бастап, адамдар шомылуға қолайлы, үлкен ойыстарға дейін.
Fulachtaí fiadh generally consist of three main elements: a mound of stones, a hearth used to heat the stones, and a trough, often lined with wood or stone, which was filled with water and into which the heated stones were placed to warm the water. Troughs may be cut into subsoil or, more rarely, into bedrock. The site may contain the remains of structures such as stone enclosures or even small buildings, and sometimes multiple hearths and additional, smaller pits. They are almost always found near running water, or in marshy areas where a hole dug into the ground would quickly fill with water. A number of the fulachtaí fiadh pits are approximately a metre wide by 2 metres long and maybe half a metre or more in depth. However, size can vary a great deal from site to site, from rather small pits lined with stones to pools conceivably large enough for people to bathe in.
Функция
Бұл шұңқырлар сумен толтырылып, оған қыздырылған тастар лақтырылып, ет пісірілетін қайнап тұрған су тобырлары жасалған деп есептеледі. Өйткені қазба жұмыстары кезінде фулаойти фиадтармен бірге көмірленген, күйген және сынық тастар да табылады. Баливурнидегі қайта құру жұмысы да осылайша суды қыздыру және ет пісірудің сәтті әрекеттерін қамтыды. Ыстық тастарды қолданып қайнату әдісі Еуропа бойынша қазіргі заманға дейін кеңінен сипатталған, және Финляндия, Латвия және Ресейде әлі де қолданылып келе жатқан дәстүр ретінде сақталған.
It is postulated that these pits were filled with water and heated stones thrown in to create a pool of boiling water in which meat was cooked. This is because when excavated, fulachtaí fiadh are found with associated charred, scorched and broken rocks. The Ballyvourney reconstruction also included successful attempts at heating the water and cooking meat in this manner. This method of brewing with hot stones is widely documented across Europe in the modern period, and survives as a living tradition in Finland, Latvia, and Russia.