Кіріспе
Жерді сырттан бақылаушы ретінде қарастыру жөніндегі ой-эксперимент. Марс ғалымы немесе Марс зерттеушісі – бұл Жердегі жағдайларды сырт көзбен бағалау үшін ой-эксперименттерінде жиі қолданылатын гипотетикалық марсиан. Көбінесе марсиан антропологтары қолданылады, бірақ философия, лингвистика және биология сияқты салаларды зерттейтін марсиандар да айтылады. Ричард Докинстің эссесінен алынған төмендегі үзінді шамамен типік мысал болып табылады. Барлық адам нәсілдерінің бір-бірімен оңай араласатынын және біздің түріміздегі генетикалық вариацияның көп бөлігі барлық нәсілдерге ортақ екенін білмейтін Марс таксономы, тері түсі, бет пішіні, шаш, дене мөлшері және пропорцияларындағы аймақтық айырмашылықтарға байланысты, бізді бірнеше түрге бөлуге тырысуы мүмкін. Америкалық структуралистік лингвистикада тілді сипаттау үшін марсиандық тәсіл ұсынылады: сипаттамалық талдаушы кез келген тілді немесе тілдің бөлігін дәл сипаттауда объективті болу үшін белгілі бір қатаң қағидалармен басшылыққа алуы керек. Ол талдап, сипаттайтын кез келген тілге қатысты толығымен Марстан келген адам сияқты көзқарас қабылдай алса, бұл өте жақсы болар еді. Ноам Чомскийдің жазбаларындағы гипотетикалық марсиан антропологі әлем тілдерін зерттеген кезде, олардың барлығы адам миына енгізілген, генетикалық тұрғыдан анықталған тілдік модульді бейнелейтін «әмбебап грамматиканың» диалектілері деген қорытындыға келеді. Философияда, әсіресе тіл философиясы мен сана философиясында марсиан адамдардан өзгеше танымдық құрылымы бар зиялы қабілетті жаратылыс ретінде жиі еске алынады, мысалы, Саул Крипке берген мысал: Мен бұл жерде қарапайымдылықтың салыстырмалы екенін, немесе оны анықтау қиын екенін, немесе марсиандықтар квус функциясын плюс функциясынан қарапайым деп табады деп дәлелдемеймін. Марс ғалымын шақыру – оқырманды әдетте назардан тыс қалатын айқын жағдайды байқауға мәжбүр ететін кең таралған риторикалық тәсіл: Егер марсиан біздің планетамызға келсе, ол Жердегі тірі жандардың арасындағы бір ерекше ұқсастыққа және маңызды айырмашылыққа таңғалар еді. (Ескерту: Чомский және т.б. айтқан ұқсастық – ДНК-ның жалпыға ортақ мұрагерлік тілі, ал айырмашылық – әмбебап коммуникация тілінің болмауы.)
A Martian scientist or Martian researcher is a hypothetical Martian frequently used in thought experiments as an outside observer of conditions on Earth. The most common variety is the Martian anthropologist, but Martians researching subjects such as philosophy, linguistics and biology have also been invoked. The following extract from an essay by Richard Dawkins is more or less typical. A Martian taxonomist who didn't know that all human races happily interbreed with one another, and didn't know that most of the underlying genetic variance in our species is shared by all races might be tempted by our regional differences in skin colour, facial features, hair, body size and proportions to split us into more than one species. In American structuralist linguistics, the Martian approach is recommended for language description:
The descriptive analyst must be guided by certain very fixed principles if he is to be objective in describing accurately any language or part of any language. It would be excellent if he could adopt a completely man from Mars attitude toward any language he analyzes and describes. The hypothetical Martian anthropologist is described in the writings of Noam Chomsky as one who, upon studying the world's languages, would conclude that they are all dialects of a single language embodying a "universal grammar" reflecting a hardwired, genetically determined linguistic module inherent in the human brain. In philosophy, especially philosophy of language and philosophy of mind, the Martian is often invoked as an example of an intelligent being with a cognitive apparatus that differs from that of humans, e. g. the following example given by Saul Kripke:
I will not here argue that simplicity is relative, or that it is hard to define, or that a Martian might find the quus function simpler than the plus function. In a common rhetorical turn, invoking the Martian scientist forces the reader to observe an obvious state of affairs that is ordinarily overlooked:
If a Martian graced our planet, it would be struck by one remarkable similarity among Earth's living creatures and a key difference. (NB: The similarity Chomsky et al. mean is the universal hereditary language of DNA, while the difference is the lack of a universal language of communication.)
Американдық ғалымдар
Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде өмір сүрген, 20 ғасырдың бірінші жартысында АҚШ-қа эмиграциялаған венгр ғалымдары. Ең белгілі «марстықтар» (ғалымдар) Теодор фон Карман, Джон фон Нейман, Юджин Вигнер және Эдвард Теллер болды. Олардың шешімін табу және өнертабыс жасау қабілеттерінің кереметтігіне байланысты «марстықтар» деп аталды, бұл қабілеттер о дүниеден тыс сияқты көрінетін.