Кіріспе

Селеукидтер империясының қазіргі Ирактағы астанасы – Селеукия (/sɪ/'lj/uː/ʃ/ə/;), сонымен қатар Тигрдегі Селеукия немесе Тигр өзеніндегі Селеукия деп те аталады. Бұл Месопотамияның ірі қаласы, Тигр өзенінің батыс жағалауында, қазіргі Ирактың Бағдат провинциясы аумағында орналасқан. Ол шамамен б.з.д. 305 жылы Селевк I Никатор құрған, Селеукид империясының алғашқы астанасы болды. Империя астанасы Антиохияға көшірілгеннен кейін де сауда және эллинистік мәдениеттің маңызды орталығы болып қала берді. Қала б.з.д. 141 жылдан бастап парфян билігі астында гүлденді, ежелгі мәтіндерде оның халқы 600 000 адамға жеткені айтылады. Селеукия 165 жылы римдік генерал Авидий Кассий тарапынан қиратылып, келесі ғасырларда біртіндеп ұмытылған. Қазба жұмыстарымен айналысатын археологтар бұл жерді 1920 жылдары қайтадан тауып алды.

Аттар

Селеукия (Селеукея) Селевк I Никатордың құрметіне аталған, ол бұрынғы қонысты кеңейтіп, шамамен б.з.д. 305 жылы оны өзінің империясының астанасы еткен. Бұл өз атын алған көптеген қалалардың арасында ең ірісі және маңыздысы болды, бірақ кейде өзенінің атымен Тигрдегі Селеукия немесе Тигрдегі Селеукия (Seleucia ad Tigridem) деп ерекшеленді. Шығыс шіркеуінің синодтарының мәтіндері қалаға Селеукия Ктесифон метрополиясы ретінде немесе кейде басқаша сілтеме жасады. Сасанидтер шығыстағы қаланы Вех Ардашир (ویه اردشیر) деп атады, ал арабтар оны Бахурашир деп атады.

Селевкидтер империясы

Селеукия Селеуки империясының алғашқы астанасы ретінде Селеук I Никатормен құрылды. 1914 жылы Огюст Бух-Леклерк 300 жылды қаланың негізін қалау күні деп ұсынды. Басқа ғалымдар б.з.д. 306 және б.з.д. 312 жылдарды атады. Селевк – Александр Македонскийдің диадохтарының бірі, ол Александрдың өлімінен кейін империяны өздері арасында бөлді. Селевк астанасын Сирияның солтүстігіндегі Антиохияға көшіргенімен, Селеукия сауданың, эллинистік мәдениеттің және Селеукилердің билігіндегі аймақтық басқарудың маңызды орталығына айналды. Селевк астанасын ірі қалаға айналдыру үшін, жергілікті храмның дін қызметкерлері мен оларды қолдаған жұмысшылардан басқа, Вавилонның барлық тұрғындарын Селеукияға көшіруге мәжбүр етті. 275 жылға жатқан тақташада Вавилон халқы Селеукияға көшірілгені, онда сарай мен храм (Эсагила) салынғаны жазылған. Селеукия Тигр өзені мен Эвфрат өзенінен келген үлкен каналдың тоғысында орналасқан, бұл оған екі ірі су жолы арқылы келетін көліктерді қабылдауға мүмкіндік берді. Б.з.д. 3 және 2 ғасырларда ол Мысырдағы Александриямен теңестірілетін және Сириядағы Антиохиядан үлкен эллинистік қалалардың бірі болды. Қазба жұмыстары көрсеткендей, қала қабырғалары кем дегенде 2,5 шақырымдық қатарлы шаршы аумақты қоршаған. Осы өлшемге сүйене отырып, халық саны бастапқыда 100 000-нан асып, кейіннен одан да көп болған деп есептеледі. Оның төңірегіндегі аймақта шамамен жарты миллион адам тұрған болуы мүмкін.

Сасанидтер билігі

Алтымыш жылдан астам уақыт өткен соң, парсы императоры Ардашир I өзеннен өте жаңа қала – Вех Ардаширді салды. Бұл жаңа қала ұзақ уақыт Селеукияда орналасқан деп есептелді, бірақ итальяндық қазбалар Селеукия мен Ктесифоннан бөлек, жаңадан салынған қала екенін көрсетті. Месопотамияда христиан шіркеулері 1-ші ғасырдан бастап жұмыс істеді, ал 3-ші немесе 4-ші ғасырда Селеукия маңызды орталыққа айналды. Персияның Сасани әулетінен Яздегерд I патшаның төзімділік туралы жарлығы, 70 жылға созылған христиандарды қудалауды уақытша тоқтатты. Осыдан кейін, қалған христиандар шіркеуді қайта ұйымдастырып, күшейтуге кірісті. 410 жылы Селеукия-Ктесифон Синоды (Мар Исаак Синоды) Селеукия-Ктесифон епископы Мар Исаактың төрағалығымен өтті. Синодтың шіркеу өміріне зор әсер еткен маңызды шешімі – Селеукия-Ктесифон епископын Шығыс шіркеуінің басшысы деп жариялау болды. Осы жоғары мәртебесін мойындау үшін оған «Католикос» атағы берілді. Синод Мар Исаакты Католикос және бүкіл Шығыс архиепископы етіп бекітті. Сондай-ақ, Синод Никея сотының шешімін қабылдап, Никеялық кредоға сәйкес екенін мәлімдеді. Синодтың қағидалары Католикос, Селеукия-Ктесифонның ұлы митрополитінің билігіне күмән келтірмейді. Оның келісімі болмаса, епископ сайлауы жарамсыз болып есептеледі. Яздегерд I патшаның билігінің соңында, 420 жылы христиандар қайтадан қудаланды. 421 жылы Дадиешу Католикос болып сайланды, ол өзі де қудалаудан зардап шегіп, түрмеге қамалды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол отставкаға кетіп, Селеукияны тастап кетті, бірақ шіркеу отставкасын қабылдаудан бас тартты. 424 жылы арабтардың Маркабатасында Мар Дадиешудің төрағалығымен Дадиешу Синоды шақырылды. Бұл парсы синодтарының ең маңыздыларының біріне айналды. 410 жылы өткен Исаактың бірінші синоды Селеукия-Ктесифон Католикосының Шығыс епископтары арасында ең жоғары дәрежеде екенін шешті. Дадиешу Синоды Католикостың Шығыс шіркеуінің жалғыз басшысы болуы керектігін және одан жоғары шіркеу билігі танылмауы керектігін қабылдады. Осы синодта алғаш рет Католикос «Патриарх» деп аталды және олардың Католикосы тек Құдайға жауап беретіні айтылды. Бұл Сасанид монархиясына парсы христиандарының римдік жаудың ықпалында еместігіне сенімділік сыйлады. Соңында қаланың аты ұмытылып, шөлдің құмына сіңіп, Тигр өзенінің арнасы өзгергеннен кейін тасталып қалды.

Археология

Селеукия қаласының орны 1920 жылдары Опис қаласын іздеген археологтармен қайта ашылды. 1927 жылдан бастап Мичиган университетінің профессорлары Лерой Уотерман (1927–1932) және Кларк Хопкинс (1936–1937) Бағдадтағы Америка шығыстану мектебінің атынан Келси археология мұражайы үшін, Толедо және Кливленд өнер мұражайларының қаржысымен қазба жұмыстарын жүргізді. Табылған заттардың ішінде көптеген монеталар (көбінесе қоладан жасалған), Селеукия есімімен жазылған тұз квитанциялары, Бағдад мұражайында сақталып тұрған көк түсті глазурьдалған құмыра, грек тіліндегі жазуы бар стела, көптеген моншақтар, салмақтар мен хирургтардың құралдары бар металл заттар және Саргонға дейінгі бір кірпіш болды. 1964 жылдан 1968 жылға дейін және кейін 1985 жылдан 1989 жылға дейін Турин университетінен келген итальяндық экспедиция, Антонио Инверницци мен Джорджио Гуллинидің жетекшілігімен қазба жұмыстарын жүргізді. Олар 30 000-ға жуық мөр басылған құжаттары бар Селевкидтердің мұрағаттық ғимаратын тапты, барлығы да толыққанды грек стилінде салынған. Парфян дәуіріне жататын қабырғаның ішінде, неоассириялық кезеңдегі б.з.д. 821 жылға мөрмен белгіленген қайта пайдаланған кірпіш табылды.