Кіріспе

Азияның заңсыз есірткі өндірудің екі негізгі аймағының бірі – Алтын жарты ай. Бұл Азияның заңсыз опиум өндірудің екі негізгі аймағының біріне берілген атау (екіншісі – Алтын үшбұрыш). Орталық, Оңтүстік және Батыс Азия тоғысқан жерде орналасқан бұл аймақ Ауғанстан мен Пәкістанның таулы шеттерін, сондай-ақ шығыс Иранды қамтиды. 2007 жылы БҰҰ Есірткі және қылмыспен күрес басқармасы (БҰҰ ЕҚБ) соңғы 10 жылдағы героин өндірісінің бағалауынша, негізгі көздерде маңызды өзгерістер болды. 1991 жылы Ауғанстан әлемдегі ең ірі опиум өндіруші елге айналды, өндіріс көлемі 1782 тоннаны құрады (АҚШ Мемлекеттік департаментінің бағалауынша), бұл бұрынғы көшбасшы – Мьянмадан асып түсті. Мьянмадағы героин өндірісінің төмендеуіне бірнеше жыл бойы нашар өсу жағдайлары мен үкіметтің мәжбүрлі жою саясаты себеп болды. Осы кезеңде Ауғанстандағы героин өндірісі артты, ал 2001 жылы Талибанның героин өндірісіне қарсы бұйрығы (фетва) нәтижесінде елеулі төмендеу тіркелді. Опиаттардан басқа, Ауғанстан сол уақытта әлемдегі ең ірі гашиш өндіруші ел болды. Опиум өндіру мен сауда Талибанның әскери әрекеттері мен бүліктерін қаржыландырғаны мәлім.

Тарих

Алтын жарты ай аймағы Оңтүстік-Шығыс Азияның Алтын үшбұрыш аймағынан гөрі опиум өндіру тарихында әлдеқайда ұзаққа созды. Алтын үшбұрыш тек 1980-ші жылдары, Алтын жарты ай 1950-ші жылдары пайда болғаннан кейін ғана қазіргі заманғы опиум өндіруші аймақ ретінде қалыптасты. Алтын үшбұрыш 1980-ші жылдары опиум және морфин нарығына әсер ете бастады және сұраныс артып келе жатқандықтан өндіріс көлемін үнемі арттырып келеді. 2001 жылы Ауғанстанға жасалған шабуыл, яғни 11 қыркүйектегі террористік шабуылдарға жауап ретінде, Алтын жарты айдың опиум өндірісіне ауыр соққы тиді, 2000 жылмен салыстырғанда 90%-ға жуық азайды. 2007 жылы өндіріс ең жоғары деңгейге жеткенде, Алтын жарты ай әлемдегі 9 мың тонна опиумның 8 мыңнан астамын өндірді, бұл дерлік монополияны құрады. Алтын жарты ай нарығы Алтын үшбұрышқа қарағанда шамамен 64%-ға кеңірек. Ол Африка, Еуропа, Америка және Орталық Азияға 2500 тоннадан астам опиат өндіріп, таратып, бүкіл әлемде 9,5 миллионға жуық опиат тұтынушысын қамтамасыз етеді. Опиум өнімдерін барынша ұстап, тәркілеуге жасалған әлемдік күш-жігерге қарамастан, ұсталған опиаттардың жалпы көлемі әлемде таратылған өнімнің 23,5%-ын ғана құрайды. Ауғанстанда заңсыз экспортталатын героиннің тек 1% ғана ұлттық үкіметтер тарапынан ұсталып, жойылды. Ауғанстан Алтын жарты ай аймағындағы ең ірі опиат өндіруші болғанымен, ұсталғандардың көп бөлігі Иранда жасалады. Бұл есірткі сатушылар Ауғанстаннан Иранға шекарадан өтетін кезде ұсталатындықтарына байланысты, олар осы өнімді Еуропа мен Африкаға, онда опиатқа сұраныс жоғары, таратуға тырысады. Пакистанда ұсталғандардың көп бөлігі – 38% нигериялықтар және 32% пакистандықтар. Бұл есірткі сатушылар есірткіні бастапқы көзден соңғы тұтынушы нарықтарына жеткізу үшін маңызды рөл атқарады, өйткені бұл жұмыс өте тәуекелді болғандықтан олар үлкен пайда табады. Есірткі саудасына қатысы бар адамдардың саны шамамен бір миллионнан асады деп есептеледі. Ауғанстанда өндірілетін опиумның басым бөлігі Хелманд және Кандагар провинцияларынан келеді. Ауғанстанда өндірілген 5300 тонна опиумның 2700 тоннасы героинге айналдырылады. 2008 жылы өндірілген героиннің шамамен жартысы Иранда қолданылды. Ауғанстан жетекші өндіруші болғанымен, онда тек 7% ғана қолданылды.

Нарықтар

Азияның заңсыз есірткі нарығында "Алтын үшбұрыш" героині басымдық танытса да, "Алтын жарты ай" аймағы Батыс Қытайға, әсіресе жақын орналасқан Сіньцзян провинциясына заңсыз есірткі тасымалдаудың көзіне айналуда.