Кіріспе

Табиғи дін көбінесе "табиғат діні" дегенді білдіреді, онда Құдай, жан, рухтар және табиғаттан тыс барлық нәрсе табиғаттың бір бөлігі ретінде қарастырылады және одан бөлек емес. Керісінше, бұл философияда да қолданылады, діннің кейбір аспектілерін сипаттау үшін, олар құдайлық аянға тәуелсіз, тек логика мен ақыл арқылы ғана танылуы мүмкін, мысалы, қозғалмайтын қозғалтқыштың болуы, ғаламның бастапқы себебі. Көптеген авторлар табиғи дінді иудаизм, христиандық және ислам сияқты монотеистік діндердің негізі ретінде ғана емес, сонымен қатар олардан ерекшелейді. Кейбір авторлардың пікірінше, табиғи діннің элементтері барлық халықтардың арасында кездеседі, көбінесе шаманизм және анимизм сияқты түрінде. Олар әлі де әлемнің көптеген аймақтарында сақталған. Мысалы, Солтүстік Американың жергілікті халықтарының діндері табиғи діннің кейбір аспектілерін қамтиды деп есептеледі.

Тарих

Табиғи діннің негізгі қағидаларын Аристотель атап көрсетті, оның гиломорфизмі бойынша барлық нәрселер заттан және пішіннен тұрады. Әрбір тірі жанның пішіні – жан, ол оның дамуын басшылыққа алып, бағыттайды. Көптеген табиғи діндер Құдайды "әлемнің жаны" деп есептейді. Ертедегі монотеизмде көптеген натуралистік элементтер болған. Жұмақ пен тозақ жердің үстіндегі және астындағы нақты орындар деп есептелді, ал "құтқарылу" дененің қайта тірілуіне әкеледі деп күтілді. IV ғасырда христиандар Исаның қайтып келмегеніне алаңдады және Мәсіхтің екінші келуінен бұрын қайтыс болғандардың тағдыры қандай болғанын ойлады. Гиппонийлік Августин басшылығымен және гностицизм мен неоплатонизмнің ықпалымен христиандар жанның материалдық әлемнен бөлек, дербес өмір сүруге қабілетті екендігі туралы жаңа сенімді дамытты. Адам жаны, жануарлар жанынан айырмашылығы, өлімнен кейін де тірі қалады және Құдайдың үкіміне байланысты, жұмақ немесе тозақтың материалдық емес әлеміне, сондай-ақ крещениеден өтпегендер үшін лимбо, ал жұмаққа лайық емес, бірақ тозаққа да лайық емес адамдар үшін тазарту орнына көшіріледі. Монотеизмнен тағы бір айырмашылық – христиандардың ғажайыптарға сенуі, онда Құдай табиғаттан тыс тұрып, тарихқа араласады. Ежелгі Рим философтары және кейінгілер бұл христиан ілімін Құдайдың Өзінің табиғи заңдарын бұзуы ретінде сынға алды. Бұл қалай мүмкін екенін көрсету үшін христиандар Құдайды табиғи әлемнен толық ажыратуға тиіс болды. Иудаизм мен Исламда да ұқсас неоплатонистік тенденциялар болды, олар да Құдайды тарихта әрекет ететін күш ретінде қарастырды. Табиғи діндер, керісінше, табиғаттан тыс құбылыстарды табиғи әлемнің бір бөлігі деп есептейді.

Қазіргі заманғы көзқарастар

Дін туралы ғылымды дамытудың алғашқы әрекеттерінің бірі американдық философ Уильям Джеймстің "Діндік тәжірибелердің алуан түрлілігі" еңбегі болды. Джеймс барлық діндерді біріктіретін негізгі тәжірибені, кейде өмірді өзгертетін жеке оқиға ретінде қарастырды, онда адам барлық нәрсенің бір-бірімен байланысқан, біртұтас күйін сезінеді. Джеймс барлық діннің, соның ішінде табиғи діннің негіздерін былай анықтады: "Діннің өмірін ең кең және жалпы тұрғыдан сипаттасақ, ол көзге көрінбейтін тәртіп бар деген сенімге негізделгенін айтуға болады, және біздің жоғары жақсылығымыз осы тәртіпке үйлесімді бейімделуде жатыр". Табиғи діннің белгілі бір аспектілері (яғни, тек адам ақылымен ғана танылатын діни шындықтар) әртүрлі мәдениеттерде кездеседі, бірақ олар әрқашан толыққанды сақталмайды және Томас Аквин мен Малебранш сияқты философтардың пікірінше, түрлі деңгейде кездеседі. Кейбір қазіргі ғалымдар, мысалы, британдық биолог Руперт Шелдрейк, жаңа жаңалықтардың Аристотельдің жанға сенуімен үйлесетінін айтады. Шелдрейк магнит, гравитация және кванттық механика сияқты күштердің табиғатта әрекет ететін материялық емес күштерге сілтеме жасайтынын санайды.