Абу әл-Ала әл-Маарри: философ, ақын және күмәнданушы ойшыл

Кіріспе

Араб философы және ақыны (973–1057)

Абу әл-Алағ әл-Маари (أبو العلاء المعري, толық аты Абу әл-Алағ Ахмед ибн Абдулла ибн Слейман ат-Танухи әл-Маари, латынша атымен де белгілі – Абула Моарренсис; 973 жылдың желтоқсаны – 1057 жылдың мамыры) – Сирияның Маарат ан-Нуман қаласынан шыққан философ, ақын және жазушы. Насер Раббаттың айтуынша, оның радикалды дінсіздік көзқарастарынан, ол замандастарының арасындағы ең көрнекті атеисттердің бірі ретінде танымал. Өмірге пессимистікпен қараған ол, өзін соқырлық пен жалғыздыққа қос құбылалы түрмедегі тұтқын деп сипаттаған. Ол діни догмалар мен амалдарды сынап, яһудилік, христиандық, ислам және зороастризмге бірдей сыншыл және сарказммен қараған. Әл-Маари балалардың өмірдің азабы мен қайғысынан сақтау үшін дүниеге келмеуі керек деп санайтын антинаталистік көзқарас ұстанған. Ол Маараның белгілі Бану Сулейман руының мүшесі, үлкен Танух тайпасына жататын. Оның әулетінің бірі Маараның алғашқы қазысы болған деседі. Танух тайпасы жүздеген жылдар бойы Сирия аристократиясының бір бөлігін құраған, ал Бану Сулейманның кейбір өкілдері де шебер ақындар ретінде танымал болған. Төрт жасында шешек ауруынан көзінен айырылды. Кейін өзін "қос тұтқын" деп санады, бұл оның соқырлығымен қатар, өмірі бойы сезінген жалғыздығын да білдірді. Ол 11-12 жасында поэзиямен айналыса бастады. Алғашында Маара мен Халебте, кейін Антиохияда және басқа да Сирия қалаларында білім алды. Халебтегі ұстаздарының арасында Ибн Халавайдың серіктері болды. Әл-Маари өзінің "Рисалат әл-Ғуфран" поэмасында Ибн Халавайдың қазасын терең қайғымен еске алады. Әл-Кифтидің мәліметінше, Триполиге жол тартқанда әл-Маари Латакия маңындағы христиан монастыріне барып, онда эллиндік философия бойынша пікірсайыстарды тыңдаған, бұл оның кейінірек күмәнділігі мен дінсіздігінің тұқымын сепкен. Бірақ Ибн әл-Адим сияқты басқа тарихшылар оның ислам доктринасынан басқа ешқандай теологияға ұшырамағанын жоққа шығарады. Оның үйіне қамалуы тек бір рет бұзылды, ол кезде оның қаласына зорлық-зомбылық орын алды. Ол зор құрметке ие болды және көптеген студенттерді өзіне тартты, сондай-ақ шетелдегі ғалымдармен белсенді түрде хат алмасты. Әл-Маари діннің "ежелгі адамдар ойлап тапқан аңыз" екенін, одан тек сенімсіз жұртты пайдаға батыратындар ғана пайда көретінін айтты. Пайғамбарлардың сөздеріне сенбеңдер, олардың бәрі – өйстеу. Олар келгенше адамдар тыныш өмір сүрді, содан кейін өмірді бұздады. Киелі кітаптар – кез келген дәуірде туындаған және туындайтын бос әңгімелердің жиынтығы ғана. Әл-Маари исламның көптеген догмаларын сынады, мысалы, қажылықты "мәжүсілік саяхат" деп атады. Ол кез келген құдайлық аянды қабылдамады және оның сенімі философ пен дервиштің сенімі болды, онда ақыл-ойы моральдық нұсқау береді, ал ізгілік – өзінің жемісі. Оның діни күмәнділігі мен дінге қарсы көзқарастары исламнан тыс, сонымен қатар яһудилік пен христиандыққа да қатысты. Әл-Маари монастырьлардағы монахтардың немесе мешіттердегі дұға етушілердің өздерінің жергілікті жерлерінің сенімдеріне соқырлықпен еліктейтінін айтты: егер олар магиялық немесе сабилік ортада туылса, олар магиялық немесе сабилік болар еді. Ұйымдасқан дінге қатысты көзқарасын былай түсіндірді: "Жер бетіндегі адамдар екі түрлі: ақыл-ойы бар, бірақ діні жоқ, және діні бар, бірақ ақыл-ойы жоқ".

Abū al ʿAlāʾ al Maʿarrī (أبو العلاء المعري, full name أبو العلاء أحمد بن عبد الله بن سليمان التنوخي المعري Abū al ʿAlāʾ Aḥmad ibn ʿAbd Allāh ibn Sulaymān al Tanūkhī al Maʿarrī, also known under his Latin name Abulola Moarrensis; December 973 – May 1057) was a philosopher, poet, and writer from Ma'arrat al Nu'man, Syria. Because of his controversially irreligious worldview, he is known as one of the "foremost atheists" of his time according to Nasser Rabbat. He was pessimistic about life, describing himself as "a double prisoner" of blindness and isolation. He attacked religious dogmas and practices, was equally critical and sarcastic about Judaism, Christianity, Islam, and Zoroastrianism, Al Ma'arri held an antinatalist outlook, in line with his general pessimism, suggesting that children should not be born to spare them of the pains and suffering of life. He was a member of the Banu Sulayman, a notable family of Ma'arra, belonging to the larger Tanukh tribe. One of his ancestors was probably the first qadi of Ma'arra. The Tanukh tribe had formed part of the aristocracy in Syria for hundreds of years and some members of the Banu Sulayman had also been noted as good poets. He lost his eyesight at the age of four due to smallpox. Later in his life he regarded himself as "a double prisoner", which referred to both this blindness and the general isolation that he felt during his life. He started his career as a poet at an early age, at about 11 or 12 years old. He was educated at first in Ma'arra and Aleppo, later also in Antioch and other Syrian cities. Among his teachers in Aleppo were companions from the circle of Ibn Khalawayh. Al Ma'arri nevertheless laments the loss of Ibn Khalawayh in strong terms in a poem of his Risālat al Ghufrān. Al Qifti reports that when on his way to Tripoli, al Ma'arri visited a Christian monastery near Latakia where he listened to debates about Hellenistic philosophy, which planted in him the seeds of his later scepticism and irreligiosity; but other historians such as Ibn al Adim deny that he had been exposed to any theology other than Islamic doctrine. His personal confinement to his house was only broken one time when violence had struck his town. He enjoyed great respect and attracted many students locally, as well as actively holding correspondence with scholars abroad. Al Ma'arri taught that religion was a "fable invented by the ancients", worthless except for those who exploit the credulous masses. Do not suppose the statements of the prophets to be true; they are all fabrications. Men lived comfortably till they came and spoiled life. The sacred books are only such a set of idle tales as any age could have and indeed did actually produce. Al Ma'arri criticized many of the dogmas of Islam, such as the Hajj, which he called "a pagan's journey". He rejected claims of any divine revelation and his creed was that of a philosopher and ascetic, for whom reason provides a moral guide, and virtue is its own reward. His religious scepticism and antireligious views extended beyond Islam and included both Judaism and Christianity, as well. Al Ma'arri remarked that monks in their cloisters or devotees in their mosques were blindly following the beliefs of their locality: if they were born among Magians or Sabians they would have become Magians or Sabians. Encapsulating his view on organized religion, he once stated: "The inhabitants of the earth are of two sorts: those with brains, but no religion, and those with religion, but no brains."

Аскетизм

Әл-Маарри – дүниелік тілектерден бас тартып, өзгелерден уақтап, шығармаларын жасайтын аскет болған. Ол кез келген зорлыққа қарсы шықты.

Басылымдар

"Рисалат әл-Гуфран" – құдайлық комедия. Г. Браккенбери аударған, 1943 жыл. Кешірім хаты: Бірінші том: Жұмақтың және тозақтың көрінісі. Аударған: Герт Ян Ван Гелдер және Грегор Шойлер. Араб әдебиеті кітапханасы, Нью-Йорк университетінің баспасы, 2013 жыл. Кешірім хаты: Екінші том: Екі жүзділер, діннен тайғандар және басқа да күнәкарлар. Аударған: Герт Ян Ван Гелдер және Грегор Шойлер. Араб әдебиеті кітапханасы, Нью-Йорк университетінің баспасы, 2014 жыл. Аль-Хазиридің XII ғасырдағы "Китаб әл-Иджаз фил ахаджи вал аль-Ағаз" кітабында келтірілген әл-Мааридің жұмбақтары Әбул-Ала әл-Мааридің "Диван әл-Альжаз" кітабы, Әбиль Маали әл-Хазири бойынша басылымы, ред. Махмуд Абдаррахим Салих (Рияд [1990]).