Кіріспе
Агуна немесе агуна (агуна́, көпше саны: עגונות \ עֲגוּנוֹת, агуно́т; көпше саны: агунот; сөзбе-сөз «тіркелген») – халаха (иудей заңы) бойынша діни некеде тұрып қалған еврей әйелі. Мұның классикалық жағдайы – сапарға шығып, қайтып келмеген, немесе шайқасқа қатысып, хабарсыз жоғалған еркек. Бұл термин ерлі-зайыптылардың біреуі ажырасуға келіспеген немесе ажырасуды рәсімдеуге мүмкіндігі болмаған жағдайда қолданылады. Ажырасудың заңды болуы үшін халаха еркектің өз еркімен әйеліне гет беруін талап етеді. Гетсіз жаңа неке мойындалмайды, ал әйелдің басқа еркектен туған баласы мамзер (заңсыз туған) болып есептеледі. Кейде әйелге күйеуінің қайтыс болғанын дәлелдейтін айғақтар негізінде посек (халахикалық билік) арнайы рұқсат – гетера агуна бере алады, бірақ күйеуі тірі екені анық болса, бұл рұқсат қолданылмайды. Мұндай жағдайдағы әйелдердің қиын жағдайына байланысты, халахикалық биліктің әр буыны мұндай әйелдерге қайтадан үйленуге рұқсат берудің халахикалық тұрғыдан қабылданған жолдарын табуға тырысады. Бұрын саяхаттың қауіптілігі мен байланыс құралдарының жетілмегендігіне байланысты, үйден кеткен адамдардан хабар келмеу жиі кездесетін. Сондықтан раввиндер бұл мәселемен жиі айналысуға мәжбүр болған. Өткен ғасырларда агуна жағдайларын қарастырып, мыңдаған жауаптар (респонса) жазылған. Бұрынғы кезде агунаның көптеген жағдайлары күйеуінің өліміне ешқандай дәлел болмауына немесе психикалық ауруға шалдығуына байланысты туындаған. Бүгінгі таңда агуна жағдайларының көптеген себебі күйеуінің гет беруден бас тартуы, мүмкін, ажырасу келісімін жақсырақ жасауға тырысуы немесе кек қайтару ниетімен байланысты. Осыған жауап ретінде агунамен айналысатын топтар құрылып, осы әйелдерге қолдау көрсетуге және мәселенің шешімін табуға тырысады. Мәселені шешудің түрлі жолдары ұсынылған, бірақ әзірге ешбір шешім кеңінен қабылданбаған. Дегенмен, еврейлердің некеге дейінгі келісімі – бұл бүкіл әлемдегі қазіргі православиелік еврей қауымдастықтарында қолданылатын және орташа халахикалық билік органдарымен қабылданған құрал. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кейбір американдық еврей және басқа да дін қызметкерлері жауынгерлерге «уақытша гет» берген, ол күйеуі хабарсыз жоғалған жағдайда ғана күшіне енеді, әйелін агуна қалдырады. Бұл тәжірибе Талмудтағы Дәуіт патшаның Бат-Шебамен қарым-қатынасы адалдықты бұзбағаны туралы мәлімдемеге негізделген (II Самуил 11 қараңыз), өйткені оның барлық сарбаздары (Бат-Шебаның күйеуін қоса алғанда) шайқасқа кетпес бұрын әйелдеріне «уақытша гет» берген. Бұл тәжірибе, әсіресе, Коханимдерге (қасиетті топтың мүшелері) қатысты халахикалық мәселелерді тудыруы мүмкін. Олар ажырасып кеткен әйелдерге үйленуге тыйым салынғандықтан, егер уақытша гет күшіне енген күннен кейін аман-есен қайтып келсе, олар әйелдеріне қайтадан үйлене алмайды. Мысалы, егер адам жыландар мен сарышаяндарға толы қақпаға түсіп, одан шыға алмаса, оның қайтыс болғаны деп есептеуге болады және одан әрі дәлелдердің қажеті жоқ (арыстан орнына түсіп, әлі де аман қалу мүмкіндігі бар жағдайдағыдай). Алайда, егер күйеуінің өлмегені анықталса, әйел өте қиын жағдайда қалады: екінші некеден туған балалары мамзерим болып есептеледі, ал ол өзінің бірінші және екінші күйеуінен ажырасуға мәжбүр болады, халахикалық үкімге сәйкес, неке адалдығын бұзған әйел «күйеуіне де, зина жасаған адамға да тыйым салынған». Мұндай жағдайлар қалыпты жағдайда өте сирек кездесетін болса да, Холокосттан кейін және погромалар мен басқа да қуғын-сүргіннен кейін орын алды. Агунаны босатудың соңғы шарасы ретінде неке рәсіміндегі кемшіліктерді табу қарастырылады. Бұл өте сирек қолданылады, өйткені көптеген некелерде оларды кейіннен жарамсыз деп тануға жеткілікті себептерді табу қиын. Яһуди заңына сәйкес, неке екі куәгердің алдында болуы керек. Агунаны босату үшін куәгерлердің біреуінің жарамсыз екенін анықтауға күш жұмсалады. Бұл көбінесе мүмкін емес, өйткені неке кезінде куәгерлердің және неке рәсімінің жарамдылығын қамтамасыз етуге бар күш салынады. Тағы бір мүмкіндік – әйелдің некеге өз еркімен келмегенін дәлелдеу, сонда неке рәсімі жарамсыз деп жарияланады. Бұл да халахикалық билік арасында кеңінен қабылданбаған, өйткені бұл ниетті жоққа шығарудың әдісі жоқ. Бұл әрекеттің мақсаты тек қана бұрын жасалған және қабылданған некені кері қайтару екені сезіледі. Некені жою әйел балаларының мәртебесіне әсер етпейді. Алайда, бұл кеңінен қабылданбаған механизм болғандықтан, әйелдің әлі де үйленгені және басқа еркекпен қарым-қатынасы зина екені туралы халахикалық үкім шығуы мүмкін. Сондай-ақ, басқа халахикалық проблемалар туындауы мүмкін, сондықтан бұл тәсіл тек оны қабылдайтын билік органдары соңғы шара ретінде қолданады.
An agunah or aguna (, aguná, plural: עגונות \ עֲגוּנוֹת, agunót; plural form: agunot; literally "anchored" or "chained") is a Jewish woman who is stuck in her religious marriage as determined by halakha (Jewish law). The classic case of this is a man who has left on a journey and has not returned, or has gone into battle and is missing in action. It is used as a borrowed term to refer to a woman whose husband refuses, or is unable, to grant her a divorce (which requires a document known as a get). For a divorce to be effective, halakha requires that a man grant his wife a get of his own free will. Without a get, no new marriage will be recognized, and any child she might have with another man would be considered a mamzer (illegitimate). It is sometimes possible for a woman to receive special dispensation from a posek (halakhic authority), called a heter agunah, based on a complex decision supported by substantial evidence that her husband is presumed dead, but this cannot be applied if the husband is clearly alive. Because of the difficulty for women in such situations, it has been a task for every generation of halakhic authorities to try to find halakhically acceptable means to permit such women to remarry. In the past it was not uncommon, due to the danger of travel and primitive means of communication, for people leaving home never to be heard of again; consequently rabbis often had had to deal with this issue. Over the past few centuries, thousands of responsa have been written to deal with cases of agunot. In the past most agunah cases were due to a husband dying without leaving clear evidence of his demise, or becoming mentally ill (insane). Nowadays many agunah cases arise as a result of a husband withholding a get, perhaps seeking a more favorable divorce settlement, or out of vindictiveness. In response agunah groups have organized to support these women and try to find a solution to this problem. Various remedies have been proposed, but as yet, no one solution has common acceptance. Nevertheless, the Jewish prenuptial agreement is one remedy which is in use in Modern Orthodox Jewish communities worldwide and is accepted by moderate halakhic authorities. During World War II, some American Jewish and other chaplains provided combat soldiers with a "provisional get", which only goes into effect if the husband is missing in action, leaving his wife an agunah. This practice is based on the Talmudic declaration that King David did not commit adultery when lying with Bathsheba (see II Samuel 11), since all of his soldiers (including Bathsheba's husband) gave a "provisional get" to their wives before leaving for battle. This practice can raise halakhic issues, especially for Kohanim (members of the priestly class). Since they are forbidden from marrying divorcees, were they to end up returning safely after the date the provisional get went into effect they would be unable to remarry their wives. In other words, if it is known that the man fell into a ditch of snakes and scorpions and did not come out, it can be assumed that he is dead, and there is no need for further evidence (unlike falling into a lion's den where there is still a slight chance of survival). If, however, it is later discovered that the husband is not dead, the woman will find herself in particularly bad circumstances: her children from her second marriage will be considered mamzerim, and she will be forced to divorce both her first and second husbands, subject to the halakhic ruling that an adulterous woman "is forbidden to her husband and the man with whom she fornicated". While such situations are extremely rare under normal circumstances, they did occur in the aftermath of the Holocaust and also occurred frequently in the wake of pogroms and other forms of persecution. Finding a flaw in the marriage ceremony is considered to be a last resort in releasing an agunah. It is rarely used as it is typically difficult to find actual cause in most marriages sufficient to invalidate them retroactively. In Jewish law, a marriage must be performed in front of two witnesses. In order to release the agunah, efforts are made to identify reasons why one of the witnesses was ineligible. This is typically unachievable as strong efforts are made at the time of marriage to ensure the validity of the witnesses and the marriage ceremony. Another possibility is to prove that the woman did not consent to the marriage clearly and of her own free will, so that the marriage ceremony is declared invalid. This too is not generally accepted amongst the halakhic authorities as there is generally no method to disprove intent. It is felt that the purpose of this endeavor is solely or primarily to retroactively delegitimize a marriage that was performed and accepted often many years previously. Annulling the marriage has no impact on the status of the woman's children. However, since it is not a generally accepted mechanism, it may leave the wife susceptible to a halakhic ruling that she was still married, and any subsequent relations with another man to be adultery. And it may lead to other halakhic problems, so it is only used as a last resort by the authorities that do accept its use.
Консервативті иудаизм
1998 жылы Иерусалимде өткен Агунот конференциясында консервативті қозғалыстың Бірлескен Бейт Динінің төрағасы Майер Рабинович консервативті иудаизмнің басшыларының агуна мәселесін шешу үшін қолданған төрт тәсілін түсіндірді. Біріншісі, 1950 жылдары басталған, кетубаға (неке шарты) Либерман бабын қосу болды. Талмуд ғалымы және еврей теологиялық семинариясының (JTS) профессоры Саул Либерманның есімімен аталатын бұл бап, азаматтық ажырасу болған жағдайда гет беруді талап етеді. Көптеген православие раввиндері Либерман бабын қабылдамады, бірақ консервативті қозғалыстың басшылары бастапқы ниет православиелік және консервативті раввиндердің қолдануына болатын шешім табу болғанын, сондай-ақ Американың православиелік иудаизмнің раввиндік кеңесінің басшылары мен құрметті православие раввиндері, оның ішінде Иосиф Б. Соловейчик, бұл бапты жарамды деп мойындағанды айтты. Үшінші тәсіл – иудаизмнің ішінде де, сыртында да байланыстарды пайдалану арқылы, қарсыласып тұрған күйеуді гет беруге мәжбүрлеу болды. Конференцияда келтірілген бір мысал – азаматтық жолмен ажырасқан күйеудің қайтадан үйленуді жоспарлағаны, бұл жолы католик әйелімен католик діни рәсімінде. Консервативті қозғалыстың Бейт Дині католик шіркеуімен байланысқа шығып, бұрынғы неке діни тұрғыдан бұзылғанша некеге тұрудан бас тартуға келісім алды, нәтижесінде күйеудің дер кезінде гет беруіне себеп болды. Қазірге дейін көптеген православие дін басшыларын қанағаттандыратын шешім табылмады. Сан алуан мақалалар мен конференцияларда мәселелер мен мүмкін болатын шешімдер, соның ішінде Израильдің Бас рабинатына некелерді кері күшпен жоюға араласуға құқық беретін қазіргі заманғы таккана (діни заңнамалық акт) мүмкіндігі талқыланды, бұл орта ғасырларда біраз уақыт бойы мүмкін болған. Мұндай ұсыныстар көптеген православие басшылары тарапынан тым радикалды және халаха тұрғысынан заңмен рұқсат етілмейді деп есептеледі. Алайда, зерттеулер мен талқылаулар жалғасып жатқанда, көптеген заманауи еңбектер мен конференциялар бұрынғы православие раввиндерінің еңбектеріне сілтеме жасады, мысалы, Яаков Моше Толедано 1930/31 жылдары әрбір еврей некесі жергілікті раввиндік соттың «үнемі келісіміне» байланысты болуы керек деп ұсынды, осылайша сот агуна мәселесін шешу үшін некені кері күшпен жоя алады; және Мнахема Рискофф 1937 жылы мұндай ескертуді әрбір жергілікті сотқа емес, кем дегенде Иерусалим раввиндік сотына беруді ұсынды, бұл билікті хуппа (неке ошағы) астында айтылған сөздермен ерекше мойындады. Рискофф, басқалармен қатар, пилегештің Киелі кітаптағы мәртебесін қайта жаңарту туралы пікірталас ұсынды, бұл ер және әйел арасындағы қарым-қатынас статусы, оның ажырасуы гет талап етпейді, осылайша агуна санатынан аулақталады. Дін басшылары, соның ішінде жетекші православие раввиндері талқылаған басқа тәсілдерге кетубаға енгізілмеген немесе той кезінде күйеу айтқан сөздерде еске алынбаған некеге дейінгі келісімдер кірді, олар бойынша күйеу мен әйел белгілі бір Бейт-Диннің бұйрықтарына бағынуға келіседі. Йехиэль Перр мұндай ұсынысты талқылады, ал Моше Файнштейн бұл идеяны жақсы қабылдады, ал Австралиялық Хабад раввині Моше Гутник оны қатты қолдады. Сонымен қатар, күйеуді гет беруге мәжбүрлеу үшін қолданылуы мүмкін түрлі мәжбүрлеу шараларын қарастырды. 2012 жылы Халықаралық раввиндік қауымдастығы (IRF), (2012 жылғы дерек бойынша) 150 қазіргі православие раввинінен тұратын ұйым, «IRF раввиндері жұбайлар халахикалық некеге дейінгі келісімге қол қоймаса, тойға қатысуға құқықсыз» деген қаулы қабылдады. «IRF раввиндері жұбайлар халахикалық некеге дейінгі келісімге қол қойған жағдайда ғана рәсімдерге қатысуға ынталандырылады. Рәсімге қатысу кетубаны оқу, куәгер болу және жеті батаны айтуды қамтиды, бірақ олармен шектелмейді». 2019 жылға қарай көптеген қазіргі православие раввиндері осы тәсілді қолдады.
Зика ле-Иббум
Бұл жағдайға байланысты тағы бір жағдай – күйеуі баласыз қайтыс болған әйелдің жағдайы: мұндай жағдайда яһуди заңы бойынша күйеуінің бауыры жесірмен "иббум" (левират некесінің бір түрі) жасап, қайтыс болған күйеуінің атынан бала тууға міндетті. Бауыр иббум жасаудан бас тартып, оның орнына "хализа" деп аталатын рәсімді орындай алады, осы арқылы оның байланысын одан босатады (қазіргі заманда хализа иббумнан гөрі көбірек орындалады). Егер бауыр жоқ болса немесе ол әлі бала болса, әйел оның табылуын немесе жасөспірім шағына жетуін күтуі керек, сонда ол хализа рәсімін орындай алады. Күйеуінің бауыры жесірді хализа рәсімін кешіктіріп, оны "ағуна" күйінде қалдырып, шантажға салуға тырысқан жағдайлар тіркелген.
Мезоревет алу (Қабылданбау)
Мезоревет гет – «get бас тарту» құрбаны болған еврей әйел, ол қазіргі заманғы «агуна» деп аталады. Халаха бойынша, гет күйеу әйеліне өз еркімен берген жағдайда ғана жарамды. Дегенмен, белгілі бір жағдайларда, мысалы, отбасылық зорлық-зомбылық немесе эмоционалдық зұлымдық, әсіресе егер мұндай зұлымдық пен гет беруден бас тарту немесе бейтдиннің шешімін елемеу бірнеше жылға созылса, күйеуге қысым көрсету мүмкін, осы арқылы оны әйеліне ажырасуға мәжбүрлеуге болады. Егер әйел ажырасуға негіз болатын бір немесе бірнеше фактіні дәлелдесе, бейтдин (рабби соты) осы жағдайларда күйеуге қысым көрсетуге құқылы. Кейбір халахик шешімдер зорлық-зомбылық немесе қараусыз қалдыру жағдайында тиісті әрекет етеді. Алайда, халаха бойынша әйел әрқашан ажырасуды талап етуге құқылы емес. Егер халахикалық тұрғыдан ажырасуға құқығы жоқ әйел оны талап етсе, раввиндік сот оны мезоревет гет деп тануы мүмкін емес. Бірақ, әйелінен ажырасуды қалайтын, бірақ күйеуі бас тартатын әрбір әйел «get бас тарту» құрбаны деп есептелмейді. Әйелдің күйеуіне деген жиреніші халахикалық тұрғыдан мәжбүрлеуге негіз болатын жағдайлар да бар. «Дәстүрде айтылған: әйелге гет беру кезінде, ер адам "мен осыны қалаймын" демейінше мәжбүрленеді». Дегенмен, көбінесе ер адамға шешім қабылдауға мүмкіндік беру қажет, әйтпесе гет «мәжбүрлі ажырасу» болып саналады, ол халахикалық тұрғыдан жарамсыз. Раббину Тамның үкімі бойынша, ер адамға қарсы қолданылатын қысымдарға оны жазалау, қоғамдық игіліктер мен құрметтен айыру, ал ең ауыр жағдайларда тіпті түрмеге қамау кіруі мүмкін. 1980 жылдардың ортасынан бастап Нью-Йорктегі ажырасуды мәжбүрлеу тобы, қиын жағдайдағы некедегі күйеулерден гет пен ақша алу үшін ұрлау, ұрып-соғу және азаптау сияқты зорлық-зомбылық тактикасын қолданды. 2013 жылы олар Федералдық тергеу бюросымен тұтқындалып, түрмеге қамалды. 2016 жылы тағы бір раввиндер тобы әйелін босату үшін күйеуін өлтіруді жоспарлаған күдікпен тұтқындалды. Израильде раввиндік соттар заң бойынша еркекті әйеліне гет беруге көндіру үшін түрлі шаралар қолдануға құқылы (Раввиндік соттар заңы [Ажырасу туралы шешімдерді орындау] 5755 жылғы 1995 ж.). Бұл санкциялар – жоғарыда аталған Харчакот д’Рабейну Тамның қазіргі заманғы нұсқасы, оларға мыналар кіреді: жүргізуші куәлігін алып тастау, банк шоттарын жабу, медициналық және заңгерлік сияқты кәсіби лицензияларды жою, паспортты жою және қамауға алу. Іс жүзінде, осы шаралардың ең тиімдісі күйеудің жүргізуші куәлігін алып тастау болып шықты. Дегенмен, заңдар да, Израильдің раввиндік соттарының күшін қолдануы немесе оның болмауы да Израильде гетке бас тарту құбылысын жоюға жеткіліксіз болды. Диаспорада раввиндік соттардың мұндай өкілеттіктері жоқ, ал олардың қолданатын кез келген практикалық билігі, егер соғысып жатқан тараптар бұрын қол қойған болса, міндетті төрелік келісімінің (мысалы, гетке бас тартуды болдырмау туралы некеге дейінгі келісім) нәтижесі болады. Соңғы он жылда православие раввиндік топтары мен әйелдер ұйымдары гетке бас тарту жағдайларының көбеюіне наразылық білдіріп, осы мәселені шешу үшін жұмыс топтарын құрды және гетке бас тартудың жеке құрбандарына көмек көрсетті.
Агуна күні
Агуна күні 1990 жылы Агуна құқықтары жөніндегі халықаралық коалиция (ICAR) тарапынан агуналардың қиын жағдайына назар аудару және осы мәселені шешу үшін шаралар қабылдау мақсатында белгіленді. Ол еврей күнтізбесі бойынша Естер оразасы күніне сәйкес келеді. Естер оразасы ICAR-дың агуна күні ретінде таңдалғанының себебі – екі кереғар жағдайды көрнекілеу: бір жағынан – агунаның қасіреті, екінші жағынан – құтылуы. Естер сияқты, қазіргі заман агунасы да өзінің басындағы некеде қалуды қаламайды. Естер сияқты, "гет" алудан бас тартқан көптеген әйелдер күйеулерінен қорқып, қос өмір сүреді. Естер сияқты, "гет" алудан бас тартудың құрбаны болған агуна өз еркіндігін бақылаудан шығарып алады.
Ер "агуним"
Таурат еркекке бірнеше әйел алуға рұқсат береді, ал үйленген еркектің жалғыз әйелден туған баласы мамзер деп есептелмейді. Осылайша, некеде тұрғанда жаңа қарым-қатынасқа түсетін әйел ауыр халахик салдарларға ұшыраса, сондай іс жасайтын ер адам әлдеқайда жеңіл салдарға ұшырайды. Дегенмен, 11-шы ғасырдың басында Раббину Гершем яһуди еркектеріне көп әйел алуды тыйым салатын жарлық шығарды (бірақ бұл Йемен яһудилері сияқты кейбір алыс яһуди қауымдары тарапынан қабылданбады). Бұл жарлықтың бұрын қажет болмаған ажырасуларға себеп болмауы үшін Раббину Гершем «әйелді оның еркіне қарсы ажыратуға болмайды» деген жарлық шығарды. Бұл жарлықтар еркектердің де әйелдер сияқты «агуним» болуына мүмкіндік берді, егер оның әйелі жоғалып кетсе немесе гетті қабылдаудан бас тартса. Мұндай жағдайды шешу үшін, еркекке екінші әйел алуға рұқсат беру мақсатында (бірінші әйелге гетті рабилерге тапсырғаннан кейін) «жүз раввиннің кешірімі» (хеттер меах раббаним) құрылды. Алайда, күрделілік, шығындар және басқа да себептерге байланысты көптеген күйеулер «жүз раввиннің кешірімін» алуға үлкермейді және осылайша әйелдеріне байланысты қалпына келеді. Израильде күйеу гет беруге ниеттенген кезде әйелдер гетті қабылдаудан бас тартатын жағдайлар, күйеу гет беруден бас тартатын жағдайлардан гөрі көбірек кездеседі. Сондай-ақ, әйелді қорғау үшін гет ұсынылатын жағдайлар да бар. Мысалы, егер күйеу қауіпті қызметпен айналысса немесе ұзақ мерзімге түрмеге қамалса, ол әйеліне көмектесу үшін одан толығымен ажырасуды қалауы мүмкін. Мұндай ұсыныстар көбінесе қабылданбайды.
Өнер саласында
Getting Your Man (1996) — Австралиялық театр режиссері Марджи Фишердің еврей қауымының мүшелерімен еврей діни ажырысуы және "гет" алудан бас тарту мәселелері бойынша қойылған пьесасы.