Кіріспе
Жапондық фестиваль Цукими (Tsukimi) немесе Оцукими (Otsukimi), яғни "айды қарау" деген мағынаны білдіреді, бұл күзгі айды құрметтейтін жапондық фестиваль, Күз ортасы фестивалінің бір түрі. Толық айды тойлау әдетте дәстүрлі жапон күнтізбесінің сегізінші айының 15-ші күні, Jūgoya (十五夜) деп аталады; ал айдың өсуін тоғызыншы айдың 13-ші күні, Jūsan'ya (十三夜) деп аталады. Бұл күндер қазіргі күн күнтізбенің қыркүйек және қазан айларына сәйкес келеді. Бұл дәстүр Хэйан дәуірінен бастау алады және қазір Жапонияда соншалықты танымал болғандықтан, кейбір адамдар сегізінші ай-күн күнтізбесінде толық ай пайда болғаннан кейін бірнеше кеш бойы осы шараны қайталайды. Цукими дәстүріне жапондық пампа шөбінен (сусуки) жасалған әшекейлерді көрсету және Айдың сұлулығын тойлау үшін Цукими данго деп аталатын күріштен жасалған тәттілерді жеу кіреді. Маусымдық өнімдер де Айға сыйлық ретінде қойылады. Толық ай кезінде тәтті картоп, ал келесі айда ай өсіп тұрғанда бұршақ немесе қашаған ұсынылады. Мерекелердің басқа атаулары, Имомеигетсу ("картоп жинау айы"), Мамеигетсу ("бұршақ жинау айы") немесе Куримеигетсу ("қашаған жинау айы") осы сыйлықтардан шыққан.
Tsukimi ([[Wiktionary:月見) or Otsukimi (お月見), meaning, "moon viewing", are Japanese festivals honoring the autumn moon, a variant of the Mid Autumn Festival. The celebration of the full moon typically takes place on the 15th day of the eighth month of the traditional Japanese calendar, known as Jūgoya (十五夜); the waxing moon is celebrated on the 13th day of the ninth month, known as Jūsan'ya (十三夜). These days normally fall in September and October of the modern solar calendar. The tradition dates to the Heian era, and is now so popular in Japan that some people repeat the activities for several evenings following the appearance of the full moon during the eighth lunisolar month. Tsukimi traditions include displaying decorations made from Japanese pampas grass (susuki) and eating rice dumplings called Tsukimi dango in order to celebrate the beauty of the Moon. Seasonal produce are also displayed as offerings to the Moon. Sweet potatoes are offered to the full moon, while beans or chestnuts are offered to the waxing moon the following month. The alternate names of the celebrations, Imomeigetsu (meaning "potato harvest moon") and Mamemeigetsu (meaning "bean harvest moon") or Kurimeigetsu (meaning "chestnut harvest moon") are derived from these offerings.
Тарих
Цукими – жапондықтардың егін жинау айын көру үшін той өткізу дәстүрі. Бұл әдет Хэйан дәуірінде жапон аристократтарынан пайда болған деп есептеледі; Қытайдың орта күз мерекесінің әсерінен олар күн күнтізбесінің сегізінші айындағы толық айда, «Орта күз айы» (中秋の名月) деп аталатын, өлеңдер оқу үшін жиналатын. Ай толған түні кешке, Айды анық көретін жерге жиналып, орынды жапондық пампа шөптерімен безендіріп, ақ күріштен жасалған кішкентай кәмпиттер (Цукими данго деп аталады), таро, эдамаме, каштан және басқа да маусымдық тағамдар, сондай-ақ айға мол өнімді дұға ету үшін саке ұсынады. Бұл тағамдар жиынтысы Цукими тағамдары (月見料理) деп аталады. Бұл тағамдардың арасында тәтті картоп немесе таро жиі кездесетіндіктен, бұл дәстүр Имомеигетсу (芋名月) немесе «Картоп егін айы» деп те аталады. 862 жылдан 1683 жылға дейін жапон күнтізбесі бойынша толық ай әр айдың 13-ші күніне келген. Бірақ 1684 жылы күнтізбе өзгертіліп, жаңа ай әр айдың бірінші күніне, ал толық ай екі күн кейін, айдың 15-ші күніне ауыстырылды. Эдодағы (қазіргі Токио) кейбір адамдар Цукими мерекесін айдың 15-ші күніне көшірсе, енді біреулері 13-ші күні тойлауды жалғастырды. Сонымен қатар, Жапонияның кейбір аймақтарында айдың 17-ші күні әртүрлі аймақтық мерекелер, ал буддалық мерекелер 23-ші немесе 26-шы күні өткізілді. Бұл дәстүр Мэйдзи дәуірінде тез арада тоқтатылды. Айға арналған мерекелердің тарихы Жапонияда ұзаққа созды. Хэйан дәуірінде Қытайдың орта күз мерекесінің элементтері Жапонияға енгізілді. Аристократиялық топтың өкілдері су бетіндегі Айдың шағылысуын көру үшін қайықтарда айды тамашалау шараларын өткізетін. Орта күз айын тамашалау салтанатының бір бөлігі – вака өлеңдерін жазу болды. Жапон тілінде Айдың дәстүрлі орта күз кештесінде көрінбейтін жағдайларды білдіретін арнайы терминдер бар, олардың ішінде Мугетсу (無月) және Угетсу (雨月) бар. Ай көрінбесе де, Цукими тойлары өткізіледі. Цукими (🎑) үшін Юникод эмодзи бар, онда пампа шөптері, данго және Ай бейнеленген.
Қарым-қатынасы бар тағамдар
Т. ж. кезінде Тсукими денгосы мен маусымдық өнімдерді ұсыну дәстүрлі. Сонымен қатар, Цукимимен байланысты тағы бірнеше тағамдар бар. Нори мен шикі жұмыртқамен безендірілген, содан кейін сорпа құйылған қайнатылған соба немесе удон лапшасы Цукими соба немесе Цукими удон деп аталады. Китакюсюде яки-удонның үстіне қойылған жұмыртқаны жергілікті диалектте Цукимидің тағы бір атауы – Тенмадо деп атайды. Сондай-ақ, шикі бөдене жұмыртқасы сушидің үстіне қойылса, мысалы, «линкор» суши (гунканзуши) немесе қолға оралған суши (темаки), ол «Цукими стилі» деп аталады. Кейбір жапондық жылдам тағам дүкендері қыркүйек және қазан айларында арнайы күздік мәзір ұсынады, онда қуырылған жұмыртқасы бар бутербродтар – Цукими бургерлері болады.