Кіріспе
Әлеуметтанулық тұжырым
the sociological concept
АГИЛ парадигмасы – 1950 жылдары американдық әлеуметтанушы Талкотт Парсонс жасаған әлеуметтанулық схема. Бұл – тұрақты әлеуметтік өмірді сақтау үшін әрбір қоғам орындауы тиіс белгілі бір әлеуметтік функцияларды жүйелі түрде бейнелеу. АГИЛ парадигмасы Парсонстың кең ауқымды іс-қимыл теориясының бір бөлігі болып табылады, ол өзінің танымал кітабында – «Әлеуметтік іс-қимылдың құрылымы», «Әлеуметтік жүйе» және кейінгі еңбектерінде баяндалған. Бұл теорияның мақсаты – барлық іс-қимыл жүйелерінің біртұтас картасын құру, және соңында «тірі жүйелерді» түсіну. Шындығында, АГИЛ жүйесі алғаш рет 1956 жылы толыққанды күрделі нысанда пайда болды, ал Парсонс өмірінің соңына дейін жүйені күрделіліктің әртүрлі деңгейлерінде кеңейте берді. Өмірінің соңында ол іс-қимыл жүйесіне жаңа өлшем қосты, оны «адам жағдайының парадигмасы» деп атады; осы парадигма шеңберінде іс-қимыл жүйесі интегралдық өлшемді иеленді.
Іс-қимыл жүйелерінің (оның ішінде әлеуметтік жүйе) функционалдық алғышарттары
Парсонс теориясы – әрекет теориясы парадигмасының бір бөлігі. AGIL бүкіл жалпы іс-қимыл жүйесінің (адам жағдайы парадигмасы да оның ішінде) функционалдық схемасын көрсетеді, сондықтан AGIL мәдени жүйені, жеке жүйені және т.б. анықтайды. Әлеуметтік жүйе – іс-қимыл жүйесінің ажырамас бөлігі және осылайша жүйелердің үлкен жиынтығында тек кіші жүйе болып табылады. Мысалы, AGIL функционалдық схемасы бойынша мәдени жүйенің реті: А: Когнитивтік символизация. G: Экспрессивтік символизация. I: Моральдық бағалау символизациясы. L: Құрылтай символизациясы. Осы парадигмада қоғам – әлеуметтік жүйенің прототиптік санаты ретінде анықталады, ол жүйенің жалпы қасиеттерін анықтайтын негізгі функционалдық алғышарттарды қанағаттандырады. AGIL схемасы кез келген қоғамның уақыт өте келе өмір сүруіне қажетті төрт жүйелі, негізгі функцияны сипаттайды. Жүйелік функциялардың «институттар» екендігі – қате түсінік, олар институттардан әлдеқайда жоғары теориялық деңгейде өмір сүреді, бірақ әр жүйеде институттар бар. Институттардың формасына, табиғатына және ерекшелігіне байланысты олардың жалпыға ортақ немесе тарихи маңызы бар. Жүйе өзінің институттарының «табиғатын» қалыптастырады, сондықтан саяси жүйе – «саяси институттардың» орбитасы. Қор нарығы саяси институт ретінде қарастырылмайды, бірақ оның саяси функциялары болуы мүмкін (бұл басқа талдау мәселесі). AGIL – төрт жүйелік қажеттіліктің бас әріптерінен құралған аббревиатура. AGIL жүйесі кибернетикалық иерархия болып саналады және әдетте «ақпараттық» тұрғысынан қарағанда L I G A ретімен келеді; бұл L функциясы I функциясын (ал I – G және т.б.) «басқаруы» немесе анықтауы мүмкін екенін білдіреді, компьютерлік ойын бағдарламасы ойынды «анықтаған» сияқты. Бағдарлама ойынды «шешпейді» (нәтижесі ойыншының әрекеттеріне байланысты, бұл Парсонс іс-қимылдың еріктік жағы деп атаған нәрсе), бірақ ойынның логикалық параметрлерін «шешеді», ол ойынның нақты дизайны мен ережелерінде жасырын жатыр. Осылайша, Парсонс мәдениет әлеуметтік жүйені анықтамайды, бірақ оны «қалыптастырады» дейді. AGIL жүйесінің энергия жағы (немесе «шартты» жағы) да бар, ол A G I L. Осылайша, адаптивтік деңгей энергия немесе «шартты» тұрғысынан кибернетикалық иерархияның ең жоғары деңгейінде болады. Алайда, иерархияның осы екі кері реті ішінде Парсонс ұзақ тарихи перспективада ақпаратты көп меңгерген жүйе (яғни LIGA реттілігін ұстанған жүйе) энергияны көп меңгерген жүйеге қарағанда басымдыққа ие болады деп мәлімдейді. Мысалы, адам денесінде ДНК – энергиясы жоғары «денені» басқаруға бейімделген ақпараттық код. Іс-қимыл жүйесінде Парсонс мәдениеттің ақпараттың ең жоғары деңгейі екенін және оның пікірінше, іс-қимыл жүйесінің басқа компоненттерін, сондай-ақ әлеуметтік жүйені кибернетикалық бақылауда екенін айтады. Алайда, барлық іс-қимыл жүйелері (соның ішінде әлеуметтік жүйелер) әрқашан ақпарат пен шарттардың жалпы күштерінің (тарихи ерекшеліктері) тепе-теңдігіне байланысты екенін сақтау маңызды, олар екеуі де жүйенің нәтижесін қалыптастырады. Сондай-ақ, AGIL жүйесі кез келген тарихи жүйенің сақталуына «кепілдік бермейді» деп атап өту маңызды; олар қоғамдар немесе іс-қимыл жүйелері принципте сақтала ала ма, жоқ па, деген ең төменгі шарттарды анықтайды. Нақты іс-қимыл жүйесі сақтала ма, жоқ па, бұл тарихи мәселе. Адаптация, немесе қоғамның қоршаған ортамен қарым-қатынас жасау қабілеті. Бұл, басқа нәрселермен қатар, ресурстарды жинап, әлеуметтік қайта бөлу үшін тауарлар өндіруді қамтиды. Мақсатқа жету, немесе болашаққа арналған мақсаттарды белгілеу және соған сәйкес шешімдер қабылдау мүмкіндігі. Саяси шешімдер мен қоғамдық мақсаттар осы қажеттіліктің бір бөлігі болып табылады. Интеграция, немесе бүкіл қоғамның үйлесімділігі қоғамның құндылықтары мен нормаларының берік және жеткілікті түрде үйлесімді болуын талап етеді. Бұл, мысалы, діни жүйе біркелкі болуы керек, тіпті ең негізгі деңгейде, ортақ тіл болуы керек. Жасырын үлгілерді сақтау қоғамды жоғарыда көрсетілген интеграциялық талаптардың интеграциялық элементтерін сақтауға шақырады. Бұл дегеніміз – отбасы мен мектеп сияқты институттар, олар сенімдер мен құндылықтарды ескі ұрпақ пен оның мұрагері арасында араластырады. Бұл төрт функция интуитивті болуды мақсат етеді. Мысалы, аңшы-жинақшылар әулет жүйесі жануарларды аулап және басқа да тауарларды жинап, сыртқы әлемнен тамақ алуы керек. Олардың міграциялауға тиімді жерлер туралы шешімдер қабылдау үшін мақсаттар жиынтығы мен жүйесі болуы керек. Әулет сонымен қатар іс-қимылдар мен шешімдерді қабылдауды қадағалайтын ортақ сенім жүйесіне ие болуы керек. Соңында, аң ауру және жинау дағдыларын, сондай-ақ ортақ сенім жүйесін жеткізу үшін білім беру жүйесі болуы керек. Егер осы алғышарттар орындалса, әулет өмір сүруін жалғастыра алады.
A: Cognitive symbolization. G: Expressive symbolization. I: Moral evaluative symbolization. L: Constitutive symbolization. Society, in this paradigm, is defined as prototypical category of the social system, that meets the essential functional prerequisites that define the system's universal attributes. AGIL scheme outlines four systematic, core functions, that are prerequisites for any society to be able to persist over time. It is a misconception that the system functions are "institutions," they exist on a much higher level of theoretical comprehension than institutions yet each system is inhabited by institutions. Institutions have either universal implications or historical implications depending on their form, nature and specification. The system shapes the "nature" of its institutions—so that the political system is the orbit of "political institutions." The stock market is common sensically not regarded as a political institution yet the stock market might have political functions (which is a different analytical issue). AGIL is an acronym from the initials of each of the four systemic necessities. The AGIL system is considered a cybernetic hierarchy and has generally the following order L I G A, when the order is viewed from an "informational" point of view; this implies that the L function could "control" or define the I function (and the I the G and so on) approximately in the way in which a computer game program "defines" the game. The program does not "determine" the game (which actual outcome would depend on the input of the player, that was what Parsons in a sense called the voluntaristic aspect of action) but it "determined" the logical parameter of the game, which lies implicit in the game's concrete design and rules. In this way, Parsons would say that culture would not determine the social system but it would "define it." The AGIL system had also an energy side (or a "conditional" side), which would go A G I L. So that the Adaptive level would be on the highest level of the cybernetic hierarchy from the energy or "conditional" point of view. However, within these two reverse sequences of the hierarchy Parsons maintained that in the long historical perspective, a system which was high in information (that is, a system that followed the L I G A sequence) would tend to prevail over system which was high in energy. For example in the human body, the DNA is the informational code which will tend to control "the body" which is high in energy. Within the action system, Parsons would maintain that it was culture which was highest in information and which in his way was in cybernetic control over other components of the action system, as well as the social system. However, it is important to maintain that all action systems (including social systems) are always depending on the (historically specific) equilibrium of the overall forces of information and condition, which both shape the outcome of the system. Also it is important to highlight that the AGIL system does not "guarantee" any historical system survival; they rather specify the minimum conditions for whether societies or action systems in principle can survive. Whether a concrete action system survive or not is a sheer historical question. Adaptation, or the capacity of society to interact with the environment. This includes, among other things, gathering resources and producing commodities to social redistribution. Goal Attainment, or the capability to set goals for the future and make decisions accordingly. Political resolutions and societal objectives are part of this necessity. Integration, or the harmonization of the entire society is a demand that the values and norms of society are solid and sufficiently convergent. This requires, for example, the religious system to be fairly consistent, and even in a more basic level, a common language. Latency, or latent pattern maintenance, challenges society to maintain the integrative elements of the integration requirement above. This means institutions like family and school, which mediate belief systems and values between an older generation and its successor. These four functions aim to be intuitive. For example a tribal system of hunter gatherers needs to gather food from the external world by hunting animals and gathering other goods. They need to have a set of goals and a system to make decisions about such things as when to migrate to better hunting grounds. The tribe also needs to have a common belief system that enforces actions and decisions as the community sees fit. Finally there needs to be some kind of educational system to pass on hunting and gathering skills and the common belief system. If these prerequisites are met, the tribe can sustain its existence.
AGIL функцияларының жүйелі суреті
AGIL-дің төрт функциясы сыртқы және ішкі проблемаларға, сондай-ақ құралдық және тұтынушылық проблемаларға жіктеледі. Сыртқы проблемаларға табиғи ресурстарды пайдалану және мақсаттарға қол жеткізу үшін шешімдер қабылдау кіреді, ал қоғамды біріктіру және келесі буынға ортақ құндылықтар мен дәстүрлерді жеткізу – ішкі проблемалар саналады. Бұдан әрі, мақсатқа жету және интеграциялық функция жүйенің тұтынушылық жағына жатады.
AGIL схемасын сынға алу
Парсонс теориясы кез келген маңызды эмпирикалық зерттеуде конструктивті түрде қолдануға тым абстрактты деп сынға алынды. AGIL схемасының төрт функциясы интуитивті болғанымен, көптеген әлеуметтік жүйелерді Парсонстың құрылымдық функционализмі парадигмасы бойынша сипаттауға болады, бірақ мұндай тексерудің ғылыми әлеуметтану зерттеуіне қосқан пайдалылығына күмән тудыруға болады. AGIL схемасын қорғаушылар, кейбір салалар сияқты әлеуметтік жүйелердің жұмыс істемеуіне себеп болған жағдайлардың болғанын айтады, себебі олар төрт функцияның бірін немесе бірнешеуін назардан тыс қалдырды. Осылайша, AGIL схемасын қолданыстағы саяси немесе экономикалық жүйелермен салыстырып, олардың критерийлерге сай келетінін тексеруге болады. Қорғаушылар сондай-ақ барлық теориялық жүйелер абстрактты екенін атап көрсетеді (әдетте, қазіргі физика теориялық абстракцияның өте жоғары деңгейін қолданады, ешкім де қарсылық білдірмейді). Кез келген жақсы теориялық жүйе абстрактты болуы керек, өйткені теориялық жүйелердің мәні мен функциясы осыған байланысты. Тағы бір маңызды сын AGIL схемаларының тарихи өзгерістерді ескермеуіне қатысты. Сыншылар Парсонс теориясының кешірілмейтіндей статикалық екенін және әлеуметтік өзгерістерге бейімделуге жеткіліксіз икемділік танытпайтынын айтады. Парсонс AGIL схемасы – адамзат тарихындағы кез келген уақытта және кез келген жерде кез келген әлеуметтік жүйеге қолданылатын әлеуметтік функциялардың жалпы теориясы деп мәлімдесе, сыншылар бұл негізінен соғыстан кейінгі АҚШ-тың моделі, тіпті одан да көп – АҚШ-тың орта сыныбының идеалдық әлеуметтік құрылымы деп санайды. Парсонстың қорғаушылары мұндай сынның орынсыз екенін айтады, өйткені Парсонс кез келген қоғамның ең маңызды жүйелік ерекшеліктерін анықтауға тырысты: кез келген қоғам AGIL көрсеткен функцияларды орындауы керек, тіпті ол мұны істеу үшін басқа институттарды немесе тәсілдерді қолданса да. Сонымен қатар, Парсонс өзі әлемдік тарих теориясын жасауға және әлеуметтік өзгерістерді өзінің жүйесі арқылы түсіндіруге тырысты, бірақ оның сыншылары бұл тек сыртқы әсемдеу ғана екенін айтады. Дегенмен, соңғы кездегі жағымды бағалауларға қарамастан, Парсонс енді бұрынғыдай англофондық әлеуметтік теорияға үстемдік етпейді.