Махмұд Қашқари: Түркі тілдерінің алғашқы сөздігінің авторы
Mahmud al-Kashgari
М.Қашқари – 11 ғ. түркі тілдерінің ғалымы, лексикографы. «Түркі тілдерінің жинағы» сөздігін жасаған, түркі мәдениетіне үлкен үлес қосыпты. Бағдатта тұрған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркітанушы ғалым және лексикограф Махмуд ибн Хусейн ибн Мұхаммед әл-Қашғари – 11 ғасырдағы Қараханид ғалымы және түркі тілдерінің лексикографы, Қашғардан шыққан. Оның әкесі Хусейн, Ыстықкөл көлінің оңтүстік-шығысындағы Барсған қаласының (қазіргі Қырғызстанның солтүстігіндегі Ыстықкөл облысының Барскоун ауылы) әкімі болған және Қараханид хандығының билеуші әулетімен байланысты болған. Шамамен 1057 жылы Махмуд әл-Қашғари Бағдадқа қоныстанғанға дейін саяси босқынға айналды.
Turkic scholar and lexicographer
Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad al Kashgari was an 11th century Kara Khanid scholar and lexicographer of the Turkic languages from Kashgar. His father, Husayn, was the mayor of Barsgan, a town in the southeastern part of the lake of Issyk Kul (nowadays village of Barskoon in Northern Kyrgyzstan's Issyk Kul Region) and related to the ruling dynasty of Kara Khanid Khanate. Around 1057 C. E., Mahmud al Kashgari became a political refugee, before settling down in Baghdad.
Жұмыс
Әл-Қашғари өз заманының түркі тілдерін зерттеді және Бағдатта 1072–74 жылдары түркі тілдерінің алғашқы толық сөздігін – («Түркі тілдерінің жинағы») құрастырды. Бұл сөздік түріктердің жаңа араб одақтастары – Аббасид халифатының қолдануы үшін жасалған. Махмуд Кашғаридің толық сөздігі, кейіннен түрік тарихшысы Әли Амири редакциялаған, эпостық, малшылдық, ғибраттық, лирикалық және жоқтау жанрларын қамтитын ежелгі түркі поэзиясының үлгілерін ұсынады. Оның кітабында түркі халықтары қоныстанған аймақтардың алғашқы картасы да бар. Бұл карта Стамбулдағы Ұлттық кітапханада сақталады. «Диван Лұғат ат-Түрк» сонымен қатар, Transoxiana аймағы арқылы сауда жолдарымен саяхаттайтын саудагерлер мен басқа да саудамен айналысқандардан жиналған, көптеген түркі диалекттері туралы тіл білімі деректерін қамтиды. Жиналған ақпараттың бастауы белгісіз. Ғалымдар Қашғаридің Оғыз түрікмендері туралы көптеген мәліметтерді Хорасаннан Оғыз тайпаларынан жинағанын болжамдайды, себебі ол Селжұқ Бағдадында студент болған. Алайда, бұл материалдың бір бөлігі ертедегі түрікмендерден алынған болуы мүмкін. Басқа ғалымдар бұл жинақ Қарахандық конфедерациясындағы Чигил тайпасының түркия тіліне негізделгенін айтады. Дегенмен, ғалымдар әлі бірлігіне келе алмады. Әл-Қашғари бір тілділікті және түркі тілдерінің тілдік тазалығын жақтады, сонымен қатар көшпелі халықтың (түркі тайпалары дәстүрлі түрде көшпелі болған) қалалық халықтардан артық екеніне сенді. Оның түркі тілді замандастарының көпшілігі Жаңа парсы тілінде екі тілді болды, ол сол кезде Орталық Азияның қалалық және әдеби тілі еді. Дегенмен, Кашғари екі тілді ұйғырлардың сөйлеген диалектін түркі бір тілділермен тең дәрежеде «таза» және «ең дұрыс» деп бағалады. Әл-Қашғари көшпелі өмір салтын тұрақтанған мәдениетке ассимиляциялаудан сақтандырды. Ол түркі мақалында: «Жауынгердің қылышы тот басқанда тиімділігі төмендейді, солайша түрік ирандықтардың өмір салтын қабылдағанда денесі шіри бастайды» деп ескерткен.
Al Kashgari studied the Turkic languages of his time and in Baghdad, he compiled the first comprehensive dictionary of Turkic languages, the (English: "Compendium of the languages of the Turks") in 1072–74. It was intended for use by the Abbasid Caliphate, the new Arab allies of the Turks. Mahmud Kashgari's comprehensive dictionary, later edited by the Turkish historian, Ali Amiri, contains specimens of old Turkic poetry in the typical form of quatrains (Persio Arabic رباعیات, rubā'iyāt; dörtlük), representing all the principal genres: epic, pastoral, didactic, lyric and elegiac. His book also included the first known map of the areas inhabited by Turkic peoples. This map is housed at the National Library in Istanbul. Dīwān Lughāt al Turk also contains linguistic data about multiple Turkic dialects that may have been gathered from merchants and others involved in trade along routes that travelled through Transoxiana. The origin of the compiled information is not known. Scholars believe it is likely that Kashgari would have gathered most of the content about Oguz Turkmen from Oguz tribes in Khorasan, since he himself was a student in Seljuk Baghdad, but it is possible that some of this material could have come from early Turkmen. Other scholars believe that the compendium was based on the Turkiyya language of the Chigil tribe in the Kara Khanid confederation. However, scholars have not yet come to a settled conclusion. Al Kashgari advocated monolingualism and the linguistic purism of the Turkic languages and held a belief in the superiority of nomadic people (the Turkic tribes had traditionally been nomads) over urban populations. Most of his Turkic speaking contemporaries were bilingual in New Persian, which was then the urban and literary language of Central Asia. Even so, Kashgari praised the dialect spoken by the bilingual Uyghurs as "pure" and "most correct" on par with those of Turkic monolinguals. Al Kashgari cautioned against the assimilation of the nomadic way of life into sedentary culture. He recorded a Turkic proverb that warned, “Just as the effectiveness of a warrior is diminished when his sword begins to rust, so too does the flesh of a Turk begin to rot when he assumes the lifestyle of an Iranian.”
Өлім
Кейбір зерттеушілер Махмуд әл-Кашғари 1102 жылы 97 жасында Кашгардың оңтүстік-батысындағы кішкентай Упал қаласында қайтыс болды және сол жерге жерленді деп есептейді. Оның қабірі орнында қазір мазар тұрғызылған. Бірақ кейбір қазіргі заманғы авторлар оның қайтыс болған күнін білу мүмкін емес дейді, осы мәлімдемені жоққа шығарады.
Some researchers think that Mahmud al Kashgari died in 1102 at the age of 97 in Upal, a small city southwest of Kashgar and was buried there. There is now a mausoleum erected on his gravesite. But some modern authors reject this assertion, saying that the date of his death is just unknown.
Мұра
Оны ұйғыр, қырғыз және өзбек ұлтшылдары әрқайсысының этникалық тобының құрамына жатқызады. 1990 жылдары посткеңестік Қырғызстанның астанасы Бишкекте орналасқан шығыстану университеті Махмуд Кашғаридің есімімен аталды. ЮНЕСКО 2008 жылды Махмуд әл-Қашғари жылы деп жариялады.
He is claimed by Uyghur, Kyrgyz and Uzbek nationalists as part of their respective ethnic groups. An oriental study university, situated in the capital city of Bishkek in post Soviet Kyrgyzstan, was named after Makhmud Kashghari, in the 1990s. UNESCO declared 2008 the Year of Mahmud al Kashgari.