Кіріспе

Грекиядағы римдік арка

Адриан аркасы (Αψίδα του Αδριανού), грек тілінде көбінесе Адриан қақпасы (Πύλη του Αδριανού) деп аталады, белгілі бір жағынан римдік жеңіс аркасына ұқсайтын монументалды қақпа. Ол Афина қаласының орталығынан Грекиядағы Зевс Олимпий ғибадатханасы орналасқан қаланың шығыс жағындағы құрылыстар кешеніне дейінгі ежелгі жолды кесіп өтеді. Арканың рим императоры Адрианның adventus (келуі) құрметіне және 131 немесе 132 жылы жақын жердегі ғибадатхана кешенінің ашылуымен байланысты қалаға жасаған көптеген игіліктері үшін құрмет көрсету мақсатымен салынғаны болжанады. Куременос Адриан ескерткіш салынғанға дейін шамамен 20 жыл бұрын Афина азаматы болғандықтан, аркадағы жазулар оны рим императоры ретінде емес, афиналық ретінде құрметтейтінін айтады. Арканы кім тапсырыс бергені белгісіз, бірақ бұл Афина азаматтары болған болуы мүмкін. Арканың екі бетінде Тесей мен Адрианды Афинаның негізін қалаушылар ретінде атап көрсеткен жазулар бар. Бұл жазулар Адрианға құрмет көрсетуі анық болғанымен, олардың бүкіл қалаға, немесе ескі және жаңа бөліктерге – қаланың екі бөлігіне қатысты екені белгісіз. Дегенмен, арканың ежелгі қала қабырғасының шекарасын белгілеп, қаланың ескі және жаңа аймақтарын бөліп тұрғаны туралы бұрынғы пікір, қосымша қазба жұмыстары нәтижесінде жалған екені дәлелденді. Арка Акропольдің оңтүстік-шығысында орналасқан.

Материал мен дизайн

Бүкіл ескерткіш Пентелик мәрмәрінен жасалған, Пентеликон тауынан, аркадан солтүстік-шығысқа қарай 18,2 км қашықтықта орналасқан. Пентелик мәрмәрі Парфенон және Афинадағы көптеген басқа да маңызды құрылыстарда қолданылған, бірақ оның сапасы айтарлықтай өзгеріп кетуі мүмкін. Арка үшін қолданылған мәрмәр Афинаның ең жақсы ғимараттарындағыдан төмен сапалы, оның құрамында көбірек қоспалар бар. Арка цемент немесе әксіз, тікелей мәрмәр тастардан салынған, кесілген тастарды біріктіру үшін металл қысқыштар пайдаланылған. Оның биіктігі 18 метр, ені 13,5 метр, ал тереңдігі 2,3 метр. Дизайны алдыңғы және артқы жағынан, сондай-ақ бүйірлерінен толық симметриялы. Төменгі деңгейдегі жалғыз аркалы өткелдің ені 6,5 метр және коринфтік бас қалаларымен аяқталған пилястрлармен сүйенген. Төменгі деңгейдің сыртқы бұрыштарында осыған ұқсас, бірақ биік пилястрлар орналасқан. Сыртқы пилястрлар мен аркалық өткел арасындағы кеңістік, дизайнды күшейту үшін жиектері жоңқаланған шаршы тастармен толтырылған. Орталық өткелдің екі жағында, қабырғаның ортасынан сәл шығып тұрған, төртбұрышты, биік тақтасы бар коринфтік бағаналар орналасқан. Төменгі деңгей ионикалық архитравпен аяқталған, оның үстінде дентилдер мен сыртқа шығып тұрған гейзон орналасқан. Арканың жоғарғы деңгейі (аттик) коринфтік бағаналар мен пилястрлардан тұрады, кеңістікті үш тіктөртбұрышты ашылуға бөледі. Сыртқы ашылулардың әрқайсысы төменгі деңгейдегідей ионикалық архитравпен, дентилдермен және сыртқа шығып тұрған гейзонмен шектелген. Бірақ орталық ашылу антымен, екі жағынан коринфтік жарты бағаналармен шектелген, олар үшбұрышты фронтонды ұстап тұрды, ол дентилдермен, гейзонмен және екі қанаттың сималарымен біріктірілген. Фронтонның жоғарғы нүктесінде шағын өсімдіктерден жасалған акротерий орналасқан. Жоғарғы деңгейдің орталық ашылуы бастапқыда 7 см қалыңдығындағы жұқа тас экранмен жабылған. Грайндордың айтуынша, Амелия патшайымының бұйрығымен, арканың жанынан өтетін даңғылдың атымен аталатын, эстетикалық себептермен орталық ашылудың экраны алынып тасталған. Хилл барлық үш ашылудың жабылғанын айтады, бірақ бұл пікір кең қолдау тапқан жоқ. Қазір тек оны бекітуге арналған ойықтар сақталған. Жоғарғы деңгейдегі орталық эдикуланың дизайны, сцена фронның сәулетімен (көне сахна ғимараттарының қасбеті) ұқсас және 2-ші Помпей стиліндегі қабырға суреттеріндегі эдикула бейнелерін еске түсіреді. Бұл арканы, римдік триумф аркаларының көптеген сақталған мысалдарымен салыстырғанда, екі құрылыстың арасындағы маңызды дизайн айырмашылықтары байқалады. Римдік триумф аркаларының төменгі деңгейіндегі аркалы өткелдердің саны өзгеріп отыратын, сондай-ақ құрылыстың ұзын осі бойында қосымша өткелдің болуы да мүмкін болған. Бір өткелге ие дипилон аркасы ретінде, Адриан аркасының төменгі деңгейі сәулет жанрының шеңберінде. Алайда, римдік триумф аркалары әдетте үлкен, массивті аттикке (жоғарғы деңгейге) ие, көбінесе арнау жазуларымен және мүсіндік безендірулерімен толтырылған. Сонымен қатар, римдік аркалар әдетте үлкен тас немесе қоладан жасалған мүсіндерді, көбінесе төрт аттан тұратын көлікті (квадрига) немесе осыған ұқсас бейнелерді жоғарғы орталық бөлігінде ұстап тұратын. Виллерс атап өткендей, Адриан аркасының дизайны өте нәзік жоғарғы деңгейге ие, ол аттикке үлкен безендіру элементтерін орнатуға мүмкіндік бермейді.

Мүсіндік безендіру

Бұл сәулеттік формада кең таралғандай, төменгі деңгейдің үстінде, орталық эдикулумға ұқсас нишаның екі жағында мүсіндер орналасқан болуы мүмкін; жазуларға сүйенсек, Тесей мен Адриан осы екі мүсінге ең көп ұсынылған үміткерлер. Уорд Перкинс жоғарғы қабатта төменгі деңгейдегі коринфтік бағаналардың үстіне қосымша бірнеше мүсіндер орналасқан болуы мүмкін деп болжайды. Бұл болжамдарға қатысты Уиллерс төменгі деңгейдің үстіне мүсіндерді орнатуға қажетті дөңгелектердің түріне ешқандай дәлел жоқ екенін, ал тас беті мүсіндерді тіреу үшін тым кедір-бүдыр өңделгенін мәлімдейді. Виллерс арканың төменгі деңгейін зерттегенімен, жоғарғы деңгейді жақыннан зерттеуге рұқсат алмай, оның жоғарғы деңгейге қатысты пікірлері бұрын жарияланған өлшемдер мен суреттерге негізделген. Куременос Адриан заманында аркада боялған бейнелер, мүмкін орталық ашылудағы мүсіндер болғанын, олар кейін Византия кезеңінде алынып тасталып, басқаларымен ауыстырылғанын ұсынады. Ескерткіштің толыққанды зерттелуі әлі күтілуде.

Сақтау

18 ғасырдың ортасында Стюарт пен Ревет архитектуралық тұрғыдан сипаттаған кезде, арканың негізі жерге үш футқа дейін көмілген еді. Шамамен он тоғыз ғасыр бойы топыраққа көмілмегендіктен, арка өте жақсы сақталған күйде қазіргі заманға жетті. Төменгі қабаттың бағаналары жоғалған болса да, арка толық биіктігінде сақталған және қазіргі Амалияс даңғылынан биіктеп тұр. Соңғы онжылдықтарда атмосфералық ластану ескерткішке зиян келтірді. Тас түсі өзгерген және жазулар тозып кеткен.

Қамқорлық

Афина мемлекеті немесе Грек қалаларының жаңадан құрылған бірлестігі – Панеллендердің қамқорлығы деп есептеледі. Алғашқы зерттеулер афиналықтардың оны салғанын көрсетті, себебі материалдың сапасы мен жұмысы Афинадағы Адрианның басқа белгілі құрылыстарымен салыстырылғанда нашар болды, сондай-ақ Афинаны осылай жақсы көрген император өз қолымен салған ескерткішке мұндай жазуды қоюға батыл болмас еді деген болжам бар. 2-ші ғасырда Елеусистегі Деметр мен Кореяның қасиетті орнында осыған ұқсас дизайнмен екі арка салынды және Панеллендер оларды императорға (мүмкін Марк Аврелийге) арнады. Бұл аркалар қасиетті орынға кіретін пропилонның екі жағында орналасып, Мегараға және портына апаратын жолдардың басында тұрды. Оңтүстік-шығыс аркасында мына жазу болды: ΤΟΙΝ ΘΕΟΙΝ ΚΑΙ ΤΩΙ ΑΥΤΟΚ[Ρ]ΑΤΟΡΙ ΟΙ ΠΑΝΕ[ΛΛΗ]ΝΕΣ (екі құдайға және императорға, Панеллендерден). Бірнеше онжылдықтардың ішінде, бірнеше шақырым қашықтықта осылайша екі императорды құрметтеу үшін бірдей дизайнды пайдалану Панеллендердің екі жердегі аркалардың да құрылысына жауапты екенін ұсынды.