Кіріспе
Венгриядағы білім беру жүйесі негізінен мемлекеттік, оны Адам ресурстары министрлігі басқарады. Мектепке дейінгі балабақша білімі міндетті және үштен алты жасқа дейінгі барлық балаларға беріледі, одан кейін мектепке бару 16 жасқа дейін міндетті. Бастауыш білім беру әдетте сегіз жылға созылады. Орта білім беру әртүрлі академиялық деңгейлерге бағытталған үш дәстүрлі мектеп түрін қамтиды: гимназия ең дарынды балаларды қабылдап, университеттерге дайындайды; орта білім беретін кәсіптік мектептер төрт жылға созылады және техникалық мектептер оқушыларды кәсіби білім мен еңбекке дайындайды. Жүйе ішінара икемді және байланыстар бар, мысалы, кәсіптік мектептің түлектері екі жылдық бағдарламаны орындау арқылы кәсіптік жоғары білім алуға мүмкіндік алады. Халықаралық математика және ғылым бойынша зерттеулердің (TIMSS) нәтижелері бойынша Венгрияның 13-14 жастағы оқушылары математика мен ғылым бойынша әлемдегі үздік оқушылардың қатарында. Венгриядағы көптеген университеттер мемлекеттік мекемелер болып табылады, студенттер дәстүрлі түрде оқу ақысын төлемейді. Университетке түсудің жалпы талабы – Matura аттестаты. Венгрияның мемлекеттік жоғары білім беру жүйесіне университеттер және басқа да жоғары оқу орындары кіреді, олар бакалавриаттан бастап докторантураға дейін білім беру бағдарламаларын және тиісті дәрежелерді ұсынады, сондай-ақ ғылыми-зерттеу қызметіне үлес қосады. Студенттер үшін медициналық сақтандыру оқу бітіргенге дейін тегін. Ағылшын және неміс тілдері Венгрияның жоғары білімінде маңызды, осы тілдерде оқытылатын көптеген білім беру бағдарламалары бар, бұл жыл сайын мыңдаған алмасу студенттерін тартады. 2014 жылғы жаһандық бәсекеге қабілеттілік есебінде Венгрияның жоғары білім беру және оқыту жүйесі 148 елдің ішінде 44-орында тұр. Бүгінде Венгрияда 67 жоғары оқу орны бар, олар шағын колледждерден бастап жетекші зерттеу университеттеріне дейін. Бұл университеттер мен колледждерді мемлекет, жеке ұйымдар немесе шіркеулер ұстап тұрады. Болон процесінің мақсаттарына сәйкес жоғары білім берудің дәрежелік құрылымы үш циклге негізделген. Көптеген оқу салалары бірінші кезекте бакалавр дәрежесіне (әдетте 3 жыл), содан кейін магистратураға (2 жыл) алып келеді. Алайда, кейбір ерекшеліктер бар: медицина, фармация, стоматология және ветеринария, сәулет, құқық, мұғалімдерді даярлау, сондай-ақ өнер, қолөнер және дизайнмен байланысты кейбір бағдарламалар 5 немесе 6 жылдық біртұтас циклді құрылымды сақтайды. Бірінші циклдің бағдарламалары 6-8 семестрді (3-4 жыл, 180-240 кредит) қамтиды және бакалавр дәрежесіне (венгр тілінде: alapfokozat) алып келеді. Магистр дәрежесіне (венгр тілінде: mesterfokozat) жетелейтін екінші цикл 2-4 семестрді (1-2 жыл, 60-120 кредит) құрайды. Бірінші циклге дейін қатысуға болатын екі жылдық кәсіптік жоғары білім беру бағдарламалары (венгр тілінде: felsőoktatási szakképzés) де бар, олар жоғары кәсіби біліктілікке әкеледі. Кәсіптік жоғары білім беру бағдарламаларында алынған 120 кредит бірінші (бакалавр) циклда тану үшін жарамды. Кез келген бакалавр немесе магистр дәрежесінен кейін мамандыққа бағытталған біліктілікті арттыру курстарын (венгр тілінде: szakirányú továbbképzés) оқуға болады. Бұл жаңа дәреже бермейді, бірақ оқу саласында мамандану мүмкіндігін ұсынады. Курстар күндізгі, кешкі немесе қашықтықтан оқыту түрінде оқытылуы мүмкін. Төрт жылдық докторантура бағдарламасы – магистр немесе оған тең дәреже алғаннан кейінгі аспирантура курсы. Венгрияда білім беру экономикасының дамуын көрсететін жоғары білім берудің ұзақ тарихы бар. Венгриядағы ең көне университеттердің бірі – 1367 жылы құрылған Пец университеті, ол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Алайда, 1276 жылы Веспрем университеті Петр Цсак әскерлерімен қиратылды және қайта салынбады. Сигизмунд 1395 жылы Обуда университетін құрды. Тағы бір университеті – Universitas Istropolitana 1465 жылы Поцониде Маттиас Корвинмен құрылды. Нагишембат университеті 1635 жылы құрылып, 1777 жылы Будаға көшірілді және қазірде Этвёш Лоранд университеті деп аталады. Әлемдегі алғашқы технология институты 1735 жылы Венгрия Корольдігінің Сельмекбанья қаласында құрылды, оның заңды мұрагері – Мишкольц университеті. Будапешт технология және экономика университеті университет дәрежесі мен құрылымы бар әлемдегі ең көне технология институты болып саналады, оның заңды алдағысы – 1782 жылы Император Иосип II құрған Institutum Geometrico Hydrotechnicum.
The educational system in Hungary is predominantly public, run by the Ministry of Human Resources. Preschool kindergarten education is compulsory and provided for all children between three and six years old, after which school attendance is also compulsory until age of sixteen. Primary education usually lasts for eight years. Secondary education includes three traditional types of schools focused on different academic levels: the Gymnasium enrols the most gifted children and prepares students for university studies; the secondary vocational schools for intermediate students lasts four years and the technical school prepares pupils for vocational education and the world of work. The system is partly flexible and bridges exist, graduates from a vocational school can achieve a two years program to have access to vocational higher education for instance. The Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS) rated 13–14 year old pupils in Hungary among the best in the world for maths and science. Most Hungarian universities are public institutions, and students traditionally study without fee payment. The general requirement for university is the Matura. The Hungarian public higher education system includes universities and other higher education institutes, that provide both education curricula and related degrees up to doctoral degree and also contribute to research activities. Health insurance for students is free until the end of their studies. English and German language is important in Hungarian higher education, there are a number of degree programs that are taught in these languages, which attracts thousands of exchange students every year. Hungary's higher education and training has been ranked 44 out of 148 countries in the Global competitiveness Report 2014. Today there are 67 higher education institutions in Hungary, ranging from small colleges to top research universities. These universities and colleges are maintained either by the state, private organizations or a church. In accordance with the objectives of the Bologna process the degree structure of tertiary education is based on three cycles. Nearly all study fields lead first to a Bachelor's degree (usually 3 years), and after a further study period to a Master's degree (2 years). However, there are some exceptions: medicine, pharmacy, dental and veterinary studies, architecture, law, teacher training, and certain arts , crafts and design related study programmes, which retain a long single cycle structure of 5 or 6 years of study. The first cycle programmes last 6–8 semesters (3–4 years, 180–240 credit points) and lead to a bachelor's degree (in Hungarian: alapfokozat). The second cycle, leading to a master's degree (in Hungarian: mesterfokozat), lasts 2–4 semesters (1–2 years, 60–120 credit points). Two year long vocational higher education programmes (in Hungarian: felsőoktatási szakképzés) are also available on an optional basis prior to first cycle programmes and lead to advanced vocational qualifications. The 120 credit points gained in vocational higher education programmes are compatible for recognition in the first (Bachelor) cycle. Any Bachelor's or master's degree can be followed by specialised higher education courses (in Hungarian: szakirányú továbbképzés). These do not lead to another degree but offer the option of specialisation in a particular field of study. Courses can be studied full time, part time or through distance learning. A four year doctoral programme is a post graduate course to follow any Master's or equivalent qualification. Hungary has a long tradition of higher education reflecting the existence of established knowledge economy. The established universities in Hungary include some of the oldest in the world, the first was the University of Pécs founded in 1367 which is still functioning, although in the year 1276, the university of Veszprém was destroyed by the troops of Peter Csák, but it was never rebuilt. Sigismund established Óbuda University in 1395. Another, Universitas Istropolitana, was established 1465 in Pozsony by Mattias Corvinus. Nagyszombat University was founded in 1635 and moved to Buda in 1777 and it is called Eötvös Loránd University today. The world's first institute of technology was founded in Selmecbánya, Kingdom of Hungary in 1735, its legal successor is the University of Miskolc. The Budapest University of Technology and Economics is considered the oldest institute of technology in the world with university rank and structure, its legal predecessor the Institutum Geometrico Hydrotechnicum was founded in 1782 by Emperor Joseph II.
Венгриядағы мектеп жүйесі
Венгрия білім беру жүйесінің ерекшелігі – институционалдық құрылымдар мен білім беру бағдарламаларының құрылымы үйлесімсіздікке түседі. Жүйенің институционалдық құрылымы және ерте іріктеуге мүмкіндік беретін бағдарламалардың болуы Орталық Еуропа және бұрынғы социалистік елдердегі жағдайға ұқсас. Жүйенің мазмұндық құрылымында білім берудің бірыңғай және жалпы кезеңі ұзартылды, ал орта білім беру деңгейінде білім беру бағдарларын ауыстыру мүмкіндіктері арта түсті. Венгрия білім беру жүйесінде жалпы білім беру кезеңі 18 жасқа дейін жалғасады. Әртүрлі бағдарламалар ұсынылатын орта білім беруге қатысу деңгейі жоғары. Орта білім берудегі орта мектеп аттестатын алуға және жоғары білімге көшуге бағытталған бағдарламаларда оқитын студенттердің үлесі халықаралық орташа көрсеткіштерге жақын.
Венгрияның білім беру және оқыту бағдарламалары (ISCED-97)
Бағдарламаның институционалдық құрылымы Бағдарламаның мақсаты мен бағыты Ескертулер Мектепке дейінгі білім беру 0 3–7 жастағы балаларға арналған мектепке дейінгі білім беру бағдарламасы. Негізгі дағдыларды дамыту, оқуға дайындық, сурет салу, ән салу және мектепке дайындық. Жалпы білім беретін мектеп 1АГ Жалпы білім беретін мектептің бастауыш деңгейі, 1–4 сыныптар. 2АГ Жалпы білім беретін мектептің негізгі деңгейі, 5–8 сыныптар. Кәсіптік-техникалық білім беру мектебі (Оқушылыққа баулу) 2БГ Білімін толықтыра алмаған және үлгерімі төмен оқушыларға білім алуға екінші мүмкіндік беретін түзету бағдарламасы. 2CV Кәсіптік-техникалық білім беру мектебінің бағдарламалары, Кәсіптік біліктіліктердің ұлттық тізілімінде көрсетілген мамандықтарға біліктілік беруге дайындау, оған түсу үшін 10 жылдық жалпы білім беруді аяқтау міндетті емес. 3CG Кәсіптік-техникалық білім беру мектебі, 9–10 сыныптар. Жалпы білім беру пәндерінің курстары және кәсіптік бағдар беру, студенттерді 10 жылдық жалпы білім беруді талап ететін бағдарламаларға түсуге дайындау. 3CV 1985 жылғы Білім беру туралы заңға сәйкес, жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбын бітіргеннен кейін басталатын 3 жылдық оқушылыққа баулу бағдарламасы. 1997/98 оқу жылы жаңа оқушыларды қабылдаудың соңғы жылы болды, себебі жаңа заң бойынша 16 жасқа дейінгілерге екі жүйелі кәсіптік білім беруге рұқсат етілмейді. 4CV Орта білімнен кейінгі кәсіптік бағдарламалар, түсу үшін орта білімді аяқтау талап етіледі. Арнайы кәсіптік оқу мектебі 2CP Арнайы білімді қажет ететін оқушыларға арналған негізгі дағдыларды және еңбек нарығына бағдарланған даму бағдарламасын ұсыну. Жалпы орта мектеп 2AG Жалпы орта мектептің 5–8 және 7–8 сыныптары. 3AG Жалпы орта білім, 9–12 сыныптар, оқушыларды орта мектептің қорытынды емтиханына дайындау. Кәсіптік орта мектеп 3AP Кәсіптік орта мектеп бағдарламалары, оқушыларды орта мектептің қорытынды емтиханына дайындау, кәсіптік дайындық элементтерімен, 9–12 сыныптар (13). 3BP Кәсіптік орта білім берудің сыртқы түрі, 9–12 (13) сыныптар, кәсіптік білім беру бағдарламасының элементтерімен орта мектептің қорытынды емтиханына дайындық. 4AG Кәсіптік-техникалық білім беру мектебінің түлектері үшін орта мектептің қорытынды емтиханына дайындыққа бағытталған жалпы орта білім беру бағдарламасы (3CV). 4CV Орта білімнен кейінгі кәсіптік бағдарламалар, түсу үшін орта мектептің бітіру куәлігі қажет. 5B Жоғары білімі жоқ жоғары кәсіптік білім беру бағдарламалары, жоғары білім берудегі кредиттік курстармен бітіруші кәсіптік біліктілікке ие болу. Колледж, университет. 5A Колледждегі жоғары білімнен кейінгі білім беру және мамандану бағдарламалары, Университеттегі жоғары білімнен кейінгі білім беру, Колледж түлектері үшін қосымша (магистрлік) бағдарлама, Колледжде бітірген инженерлер үшін қосымша оқытушыларды даярлау бағдарламасы, Университеттегі жоғары білімнен кейінгі мамандану бағдарламасы. 6 Университеттегі PhD курстары, ғылыми-зерттеу жұмыстары және диссертация қорғау. DLA, гуманитарлық ғылымдар докторы.
2004-2005 оқу жылына дейін жаңа орта білім беру нысаны
Көптеген гимназиялар бірінші жылы шет тілін қарқынды түрде (әдетте аптасына 12-14 сабақ) және АТ (әдетте аптасына 3-4 сабақ) оқытуды бастады. Бұл nyelvi előkészítő évfolyam деп аталады, яғни сөзбе-сөз "Тілдік дайындық курсы", немесе жай ғана nulladik évfolyam (сөзбе-сөз "0-шы сынып"). 2005 жылдан кейін студенттерге шет тілі және АТ сабақтарының саны азаяды. Нулладик évfolyam-ы жоқ мектептерде (бастауыш курстар) оларды енгізу қажет болуы мүмкін, себебі венгр халқының көпшілігі бір тілден артық сөйлей алмайды, немесе тек ата-аналарының тілінде немесе диалектісінде сөйлейді. Көптеген оқушылар орта мектепті 18-19 жасында немесе 13-ші сыныпты бітірген кезде аяқтайды. Егер олар кем дегенде орта деңгейдегі тілдік емтиханды тапсырған болса, Матурада тілдік емтихан тапсыру міндетті емес еді, бірақ 2006 жылдан бастап міндетті болды. Тілдік дайындық курстарында студенттер екінші жылы орта деңгейдегі тілдік емтиханды, ал үшінші жылы Матура деңгейіндегі тілдік емтиханды тапсыруы керек.
Жоғары білім
Венгрияда жоғары білім 1367 жылы Ұлы Людовик Пец қаласында алғашқы венгр университетін құрған кезден басталады. Жоғары білім колледждер мен университеттерге бөлінеді. Колледжтегі білім беру әдетте 4 жылға созылады, ал университеттің білім беруі оқылатын мамандыққа қарай 4 жылдан 6 жылға дейін жетеді. Кәсіби білім беру бағдарламалары көбінесе 2 жылдық болады: олар орта кәсіптік білім беру мектебін бітірген түлектерге, ал кейіннен кәсіптік білім беру мектебінің студенттеріне (қажетті сала бойынша 5 жыл жұмыс тәжірибесінен кейін немесе "орта білім туралы аттестат" алуға бағытталған екі жылдық бағдарламаны аяқтағаннан кейін) ұсынылады. Соңғы кезде көптеген студенттер эсперанто және рома тілдерін таңдауда. Екі тілдің де сөздік қоры салыстырмалы түрде шағын, ал грамматикасы оңай деп айтылады.
Кәсіптік мектептер
Бұл мектеп түрі (венгр тілінде: szakiskola) 9 және 10-сыныптарда жалпы білім мен кәсіби бағдар беруді қамтамасыз етеді, одан кейін әдетте 3 немесе 2 жылдық кәсіптік білім беру оқуы жүзеге асырылады. Оқуын аяқтаған студенттер біліктілік (ISCED 2C немесе көбінесе 3C) алады.
Дайындық курстары
Венгрияда оқуларын жалғастыруға қызығушы студенттер Дебреценнен Будапештке, Будапешттен Сегедке, Сегедтен Печке дейін көптеген университеттерде дайындық курстарын таба алады.