Кіріспе

Оңтүстік Африка спорт зерттеушісі Тимоти Дэвид Ноакс (1949 жылы туған) – Оңтүстік Африка ғалымы және Кейптаун университетінің Дене шынықтыру ғылымдары мен спорт медицинасы бөлімінің зейнеткер профессор. Ол 70-нен астам марафон және ультрамарафонға қатысып, жаттығулар мен диета туралы бірнеше кітаптың авторы. Ол спорт ғылымындағы жұмысымен және "Нағыз тағам революциясы" мен "Тамақтану туралы аңыз: қалыпты диеталық сенімдерге қарсы шығу" кітаптарында баяндалғандай, төмен көмірсулы, жоғары майлы (LCHF, Banting) диетаны қолдауымен танымал.

Өмірбаян

Ноакс 1949 жылы Оңтүстік Родезияның Солсбери қаласында (қазіргі Хараре, Зимбабве) темекі экспорттаумен айналысқан үшінші буынның ұлы ретінде дүниеге келді және бес жасында Оңтүстік Африкаға көшіп келді. Бала кезінде оның басты спорттық қызығушылығы крикет болды. Ноакс Кейптаун қаласындағы Констанциядағы Монтерей дайындық мектебінде интернатта оқыды. Ол МБКБ (1974), МД (1981) және ДСК (Мед) (2002) дәрежелерін алған.

Мансап

1980 жылы Ноакске Кейптаун университетінде спорттық ғылым курсын ашу тапсырылды. Ноакс Медициналық зерттеулер кеңесінің қаржыландыруымен жаттығулар биоэнергетикасы зерттеу бөлімінің басшысы болды, кейіннен ол MRC/UCT жаттығулар ғылымдары және спорт медицинасы зерттеу бөліміне айналдырылды. 1990 жылдардың басында Ноакс Оңтүстік Африканың бұрынғы регбиші Морне ду Плессиспен бірлесіп Оңтүстік Африка спорттық ғылым институтын құрды. Ол қазіргі кездегі жаттығумен байланысты гипонатриемия (ЖБГ) синдромының жетекші зерттеушісі. Ол бұл синдромды алғаш рет 1984 жылы «Комрадес» марафонында қатысқан әйел жүгірушіде анықтады және 1985 жылы «Медицина және спорттағы ғылым» журналында нәтижелерін жариялады. Ноакс 2005 жылдың мамыр айында Кейптаунда өткен 1-ші Халықаралық жаттығумен байланысты гипонатриемия консенсустық дамыту конференциясы үшін консенсустық мәлімдеме жазды. 1996 жылы Ноакс «орталық басқарушы» теориясын жариялады. Ноакс 1995 және 2002 жылдар аралығында Халықаралық Олимпиада комитетінің ғылым сыйлығын іріктеу комиссиясының құрамында болды. 2007 жылы Ноакс Пьюдың Географиялық Солтүстік полюсте бір шақырымға жүзуі кезінде экспедициялық дәрігер болды.

Ноакс диетасы

Ноакс көмірсуларды баса назар аударатын дәстүрлі диеталық кеңестерді «геноцид» деп сипаттады және оның орнына төмен көмірсулы, жоғары майлы (LCHF) диетасын ұсынды — төмен көмірсулы диетаның бір түрі. Оңтүстік Африкада бұл диета көбінесе «Ноакс диетасы» (немесе сирек жағдайда «Бантинг диетасы») деп аталады. Ноакс 2012 жылы Ноакс қорына негіз салды, оның мақсаты осы диетаны насихаттау болды, және оның егжей-тегжейлі сипаттамасы Ноакстың 2014 жылғы «Нағыз тағам революциясы» кітабында келтірілген. Ноакстың әкесі қант диабетінен қайтыс болды. Ол өзінің диетасын сақтағанмен, Ноакстың қандағы глюкоза деңгейі көтеріліп түспеді, сондықтан ол диабетті басқаруға арналған метформин дәрісі мен диеталық қосымшаларды қабылдап, жағдайын бақылауға алды. Қазір ол осы режимді сақтағанда «сауыққанмын» дейді. Тіркелген диетолог Меган Пентц Клюйтс Ноакс диетасындағыдай тағамдық топтарды жою – ғылыми дәлелдермен расталмаған, сәнді диеталардың белгісі екенін айтты. Оңтүстік Африка Парламентінің мүшелері оның диетасын қолдағаннан кейін, Кейптаун университетінің әріптес оқытушылары «Cape Times» газетіне жіберген ашық хатында оны «аурудың алдын алу туралы негіссіз, әрекетсіз мәлімдемелер жасады» деп айыптады. Факультет деканы Вим де Вильерс Ноакстың өз пікірін растайтын нақты ғылыми дәлелдері жоқ екенін мәлімдеді. 2014 жылдың ақпанында тіркелген диетолог Оңтүстік Африка Денсаулық сақтау кеңесіне (HPCSA) Ноакстың анаға баласын төмен көмірсулы, жоғары майлы тағамдарға көшіруге кеңес бергенін, оларды «нағыз тағамдар» деп сипаттағанын шағымдады. HPCSA келесі бірнеше жыл бойы Ноаксқа қатысты шағымды қарады. 2016 жылдың 28 қазанында HPCSA Ноакстың «әлеуметтік желілер арқылы дәстүрден тыс кеңес бергені» үшін кінәлі деп табылғанын жариялаған қателікті мәлімдеме жасады. Үш сағаттан кейін HPCSA екінші баспасөз хабарламасында қатесі үшін кешірім сұрады. 2017 жылдың сәуірінде Ноакс кінәсіз деп танылды. HPCSA 2018 жылдың маусымында шағымы бойынша апелляциялық шағымын жоғалтты және апелляциялық комиссия HPCSA-ның ісін бірауыздан қабылдамады. Ноакс: «Мен екі түрлі төрешілер алдында екі рет барлық айыптардан ақталдым» деп түсіндірді. Клиникалық диетолог Ингрид Шлосс 2018 жылғы зерттеуге сілтеме жасап, төмен майлы және төмен көмірсулы диеталар арасында ешқандай маңызды айырмашылықтар табылмайтынын атап өтті және Ноакс диетасының «фундаментализмі» орнына адамдарды қосылған қант пен тазартылған астықтарды азайтуға, көбірек табиғи тағамдарды таңдауға және әртүрлі көкөністерді қосуға шақыру керек екенін айтты.

Қоғамдық мәлімдемелер бойынша басқа да даулар

2014 жылдың тамызында Ноукс Twitter-де былай жазды: "Шындықтан алыс ғылым. Аутизм мен ерте иммундау арасындағы дәлелденген байланыс жасырылды ма?". Эпидемиолог және жұқпалы аурулар маманы Эдуард Гребе Ноукс "жалған және бұрмаланған мәлімдемелер жасаудың ұзақ тарихына" ие екенін жазды, оның ішінде MMR вакциналары аутизмді тудыруы мүмкін деген жалған пікірді қолдауы және гидроксихлорохин COVID-19-ға тиімді ем екенін айтуы да бар.

Сыйлықтар мен жетістіктер

1996 жылы ол Американдық спорт медицинасы колледжінің құрметті марапатына ие болды, оған колледждің жылдық мәжілісінде J. Б. Вулфтың естелік лекциясын оқу және негізгі сөз сөйлеу міндеті тапсырылды. 2002 жылы ол ғылым докторы (DSc) дәрежесін алды. 2002 жылы Ноакс жаттығумен байланысты гипонатриемия (EAH) бойынша жұмысы үшін Медицина және су зерттеулері саласындағы Халықаралық Канн Гран-при сыйлығымен марапатталды. 2004 жылы Runner's World (АҚШ) осы еңбегін соңғы 40 жылдағы жүгіру спортының ең маңызды 40 «тұлғасы немесе оқиғасы» тізіміне енгізді. 2008 жылы ол Ұлыбританияның Спорт және жаттығу медицинасы факультетінің құрметті мүшесі болып сайланды – бұл мәртебеге ие болған алғашқы шетелдік. Сол жылы ол Оңтүстік Африка Республикасының Президентінен «спорт және дене шынықтыру ғылымы саласындағы еңбегі үшін» Мапунгубве орденін (күміс) алды. 2011 жылы Ноакс Нидерландыдағы Амстердамның Vrije Universiteit университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. 2012 жылы ол спорт ғылымы зерттеулеріне қосқан үлесі үшін Оңтүстік Африканың Ұлттық зерттеу қорынан өмірлік жетістіктері үшін сыйлық алды. 2014 жылы Оңтүстік Африка ғылымын дамыту қауымдастығы (S2A3) Ноакске спорт физиологиясына қосқан еңбегі үшін Оңтүстік Африканың құрметті медалін (алтын) табыс етті.