Кіріспе

Поэзияда метр (Британдық оρθография) немесе митер (Америкалық оρθография; оρθографиялық айырмашылықтарға қараңыз) – өлеңнің немесе шумақтың негізгі ырғақты құрылымы. Көптеген дәстүрлі өлең түрілерi белгілі бір өлең метрін немесе белгілі бір ретпен алмасатын метрлер жиынтығын талап етеді. Метрлерді зерттеу және оларды қолдану, сондай-ақ өлең түрлерін қолдану – просодия деп аталады. (Тіл білімінде «просодия» сөзі кең мағынада қолданылады, ол поэзиялық метрді ғана емес, сонымен қатар формалды немесе бейресми, тілден тілге және кейде поэзиялық дәстүрлерге байланысты өзгеретін прозаның ырғақтық аспектілерін де қамтиды.)

Сипаттамалары

Өлең мен оның үлгісін жіктеу кезінде түрлі ерекшеліктерді анықтауға болады.

Сапалық және сандық өлшем

Батыстық әлемдегі және басқа да поэзияның көп бөлігі белгілі бір типтегі буын үлгілеріне негізделген. Ағылшын тіліндегі поэзиядағы метрдің танымал түрі – сапалық метр деп аталады, онда дыбысталы буындар тұрақты аралықтармен келеді (мысалы, иамбтық пентаметрлерде, әдетте әрбір жұп буын). Көптеген роман тілдері де біршама ұқсас схема қолданады, бірақ тек бір ғана басатын буынның (мысалы, соңғысының) орны бекітілуі керек. Ежелгі норвег және көне ағылшын тілдері сияқты ескі герман поэзиясының аллитеративтік метрі түбірінен бөлек болды, бірақ бәрібір дыбыс үлгілеріне негізделген. Ал кейбір классикалық тілдерде сандық метр деп аталатын басқа схема қолданылды, онда үлгілер басымдыққа емес, буын салмағына негізделген. Мысалы, классикалық латын және классикалық грек тілдеріндегі дактильдік гексаметрлерде жол құрайтын алты буынның әрқайсысы дактиль (ұзын-қысқа-қысқа) немесе спондей (ұзын-ұзын) болды: «ұзын буын» – сөзбе-сөз, қысқа буынға қарағанда айтуға көбірек уақыт кететін буын еді, атап айтқанда, ұзын дауысты немесе дифтонгтан тұратын немесе екі дауыссызға соңынан келетін буын. Сөздердің дыбыстық үлгісі метрге ешқандай әсер етпеді. Санскрит, парсы, ескі шіркеу славян және классикалық араб тілдері (бірақ Киелі кітаптағы еврей тілі емес) сияқты көптеген басқа да көне тілдерде сандық метр қолданылды. Соңында, француз немесе қытай тілдері сияқты, буын ұзындығында айырмашылық жоқ немесе өте аз тілдер, өлеңдерін тек буын санына негіздейді. Француз тіліндегі ең көп таралған форма – Александrin, он екі буыннан тұрады, ал классикалық қытай тілінде бес таңба, яғни бес буын. Бірақ әрбір қытай таңбасы белгілі бір тонмен бір буынды айтылатындықтан, классикалық қытай поэзиясында тақырыптық параллелизм немесе жолдар арасындағы тональды антитеза сияқты қатаң ережелер де болды.

Санскрит тілі

Санскрит поэзиясында стильдеудің үш түрі бар. Буындық өлшемдер өлеңдегі буын санына байланысты, жеңіл және ауыр буындардың таралуында салыстырмалы еркіндік болады. Бұл стиль ежелгі Веда пішімдерінен туындаған. Мысалы, үлкен дастандарда, «Махабхарата» мен «Рамаяна» да кездесетін Ануштуб өлшемі, әр жолы дәл сегіз буыннан тұрады, олардың тек кейбіреулері ғана ұзындығы бойынша анықталған. Буындық-сандық өлшемдер буын санына байланысты, бірақ жеңіл-ауыр үлгілері бекітілген. Мысалы, Мандакранта өлшемі, онда әр жолда 17 буын болады. Сандық өлшемдер ұзақтығына байланысты, мұнда әр жол белгілі бір саны бар мо́раларға бөлінеді, әдетте әр топта 4 мо́ра болады. Мысалы, Арья өлшемі, онда әр өлең төрт жолдан тұрады, олардың ұзындығы 12, 18, 12 және 15 мо́радан құралған. Әр 4 мо́ралық топта екі ұзын, төрт қысқа немесе бір ұзын және екі қысқа буын болуы мүмкін. Өлшем туралы стандартты дәстүрлі еңбектер – Пингала мен Кедараның еңбектері. Патвардан мен Веланкардың заманауи жинақтары сияқты ең толық жинақтарда 600-дан астам өлшем бар. Бұл кез келген басқа өлшемдік дәстүрге қарағанда едәуір үлкен репертуар.

Классикалық қытай тілі

Классикалық қытай поэтикалық метрикасы тұрақты және өзгермелі ұзындығы бар жол түрлеріне бөлінеді, бірақ метрдің нақты талдауы тілдік өзгерістер және географиялық кең аймақта екі жарым мың жылдан астам уақыт бойы дамыған дәстүрмен жұмыс істеу кезінде кездесетін басқа да факторлармен күрделі. Ең ерте жазбалардан бастап: «Поэзия кітабы» төрт таңбалық жолдардан тұратын жұптарға бейім, олар ырғақты төрттіктерге топтастырылған; ал «Чуци» осыған белгілі бір дәрежеде ұқсас, бірақ жол ұзындығының өзгеруіне қарай дамиды. Хан әулетінің поэзиясы халық балладалары мен Музыка бюросының «юэфу» өлеңдерінің өзгермелі ұзындығы бар формаларына ерекше назар аударды. Цзяньань поэзиясы, Алты династия поэзиясы және Тан әулетінің поэзиясы бес, жеті (немесе сирек алты) таңбадан/сөздік бірліктерден тұратын тұрақты ұзындығы бар жолдарға негізделген поэтикалық метрге көбірек бейімделді, әдетте әртүрлі ұзындықтағы жұптар/төрттіктерде кездеседі. Сун поэзиясы «ци» қолдануымен ерекшеленеді, ол белгілі бір музыкалық әннің мәтінінің нақты үлгісіне сәйкес келетін өзгермелі ұзындығы бар жолдарды пайдаланады, сондықтан «ци» кейде «тұрақты ырғақ» формасы деп аталады. Юань поэзиясы «qu» формаларымен осы тәжірибені жалғастырды, бұл да қазір түсініксіз немесе толығымен жоғалған бастапқы үлгілерге (немесе түпкілікті түрлерге) негізделген тұрақты ырғақты формалар. Бірақ классикалық қытай поэзиясы «ши» формаларын ешқашан жоғалтқан жоқ, олардың метрикалық үлгілерін «ескі стильдегі поэзияда» (гуши) және реттелген өлең формаларында (люши немесе джинтиши) табуға болады. Реттелген өлең формалары тілдік тоналдылыққа негізделген үлгілерді де талап етеді. Кесураның қолданылуы классикалық қытай поэзиясының метрикалық талдауы үшін маңызды.

Португал тілі

Португал поэзиясында соңғы басымды буынға қарай жіктелетін, илемдік өлшем қолданылады. Португал тілі жүйесі испан және итальян тілдеріне өте ұқсас, себебі олар туыс тілдер. Ең көп қолданылатын өлең түрлері: Redondilha menor: 5 буыннан тұрады. Redondilha maior: 7 буыннан тұрады. Он буынды (декассилабо): 10 буыннан тұрады. Көбінесе Парнасс сонеттерінде қолданылады. Ол итальяндық ендекасиллабқа балама. Батырлық (heroico): алтыншы және оныншы буындарға басым түседі. Сапфик (sáfico): төртінші, сегізінші және оныншы буындарға басым түседі. Мартело: үшінші, алтыншы және оныншы буындарға басым түседі. Гаита галега немесе моинхеира: төртінші, жетінші және оныншы буындарға басым түседі. Он екі буынды (dodecassílabo): 12 буыннан тұрады. Александрин (александрино): екі жарты стихке бөлінген, алтыншы және он екінші буындар басымды. Барбаро: 13 немесе одан көп буыннан тұрады. Лукасиан (lucasiano): 16 буыннан тұрады, әрқайсысы 8 буыннан тұратын екі жарты стихке бөлінеді.

Уэльс тілі

Уэльс тілінде кем дегенде VI ғасырға дейін жететін қатаң метрлік өлеңнің үздіксіз дәстүрі бар. Уэльстің жыл сайынғы Ұлттық Эстеддфодында ең жақсы awdl – басымдық, аллитерация және ұйқас қағидаларын сақтайтын ұзақ өлеңге бард орындығы табыс етіледі.

Венгрия тілі

Метр 1541 жылдан бастап 20 ғасырға дейін венгр тілінде қолданылып келді, ішінара гексаметрде, ал қалғаны алкаикалық, асклепиадикалық және сапфикалық строфалар сияқты басқа формаларда. 19 ғасырдың басындағы ақын Даниель Берценийдің өлеңдері кейбір аудармаларда, атап айтқанда Питер Цоллман, Адам Маккай және басқалар арқылы, түпнұсқа метріне адал түрде ағылшын тіліне аударылды. 20 ғасырдың Михай Бабиц, Арпад Тот, Миклош Радноти, Атилла Йожеф және Агнес Немес Наги сияқты ақындары метрмен өлеңдер жазды. Гомердің "Одиссеясы", Вергилийдің "Энеидасы" және Гораций, Овидий және Катуллдың эпикалық және лирикалық өлеңдері, ең алдымен Габор Девечери, сондай-ақ 20 ғасырдың басқа аудармашылары арқылы венгр тіліне түпнұсқа метрімен аударылды.

Тарих

Метрикалық мәтіндер алғашқы үнді-еуропа тілдерінде кездеседі. Ең ерте белгілі және нақты метрикалық мәтіндер, сонымен қатар соңғы қола дәуіріне жататын жалғыз метрикалық мәтіндер – Ригведаның гимндері. Ежелгі Таяу Шығыстың (сумерлік, египеттік немесе семиттік) мәтіндерінде метрдің болмауы таңғажайып, және бұл қола дәуірінің жазу жүйесінің ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін. Шындығында, Еврей Киелі кітабының поэзиялық бөлімдерінің метрикалық ерекшеліктерін қайта құруға, мысалы, Густав Бикель немесе Юлий Лей тырысты, бірақ олардың нәтижелері нақты болған жоқ (Қасиетті поэзияны қараңыз). Ерте темір дәуіріндегі метрикалық поэзия Иранның Авестасы мен Гомер мен Гесиодқа жатқызылатын грек шығармаларында табылады. Латын өлеңдері б.з.д. 2-ғасырға дейінгі көне латын кезеңінен сақталған, сатурн метрінде. Парсы поэзиясы Сасанид дәуірінде пайда болды. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларындағы тамил поэзиясы – үнді-еуропалық емес ең ерте мәлім поэзия.

Ортағасырлық поэзия ешбір ерекшеліксіз метрикалық болды, оған еуропалық Миннесанг, труверлердің немесе барлардың поэзиясы, классикалық парсы және санскрит поэзиясы, Тан әулетінің қытай поэзиясы немесе Жапонияның Нара кезеңінің Манъёсюы сияқты алуан түрлі дәстүрлер кірді. Ренессанс және Жаңа заман поэзиясы Еуропада классикалық антикалық үлгілерге қайта оралумен сипатталады, бұл дәстүр Петрарканың замандастарынан басталып, Шекспир мен Мильтонның дәуіріне дейін жалғасты.