Чалқандар – Сібірдегі түркі тілдес халық. Тілдері – Солтүстік Алтай Чалқан тілі. Этнографиялық зерттеулерде жеке халық ретінде танылған, бірақ санауда алтайлықтармен біріктірілген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Челкандар (өз атауы – Чалканду, Шалканду) – Сібірдің түркі тілдес халықтарының шағын тобы. Олар Солтүстік Алтай тілінде сөйлейді. Алтай Республикасында тұратындары кейде алтай этносымен, ал Кемерово облысындағылары шорлармен топтастырылады. Алайда, этнографтар мен 2000 жылғы 24 наурыздағы Ресей Федерациясы Үкіметінің №255 қаулысы, сондай-ақ Ресейдің 2002 жылғы халық санағы бойынша олар Солтүстік, Сібір және Қиыр Шығыстың кішкентай халықтары тізіміндегі жеке этнос ретінде танылады. Бірақ 2010 жылғы халық санағында олар қайтадан алтайлықтармен "біріктірілді". 2010 жылғы санақ мәліметтері бойынша Ресейде 1181 челкандар тұрады.
The Chelkans (native name—Chalkandu, Shalkandu) are a small group of Turkic Indigenous people of Siberia. They speak the Northern Altai Chelkan language. Those residing in Altai Republic are sometimes grouped together with the Altai ethnic group and those in Kemerovo Oblast are grouped with the Shors; however, they are recognized as a separate ethnic group within the list of Indigenous small numbered peoples of the North, Siberia and the Far East by ethnographers and the Resolution of the Government of the Russian Federation No. 255 dated March 24, 2000, and Russian Census (2002). But, during the 2010 census, they were again "united" with the Altaians. According to the 2010 census, there were 1,181 Chelkans in Russia.
Тарих
Челкандар түркі тайпаларының кет, самоид және басқа да жергілікті сибирлік топтармен қосылуынан пайда болды. Бұл процесс Енисей қырыздары аймаққа үстемдік еткен кезеңде бастау алды. 13-дан 18-ғасырға дейін аймақ пен оның халқы моңғолдардың билігінде болды. Кейін жунгарлар бұл аймақты қысқа мерзімге бақылады, бірақ челкандар (басқа алтайлықтармен бірге) ресейліктерге бағынды.
The Chelkans emerged from the mixing of Turkic clans with Ket, Samoyed, and other native Siberian groups. This was a process that began as early as the period when the Yenisei Kygryz dominated the region. The Mongols then ruled over the region and people from the 13th to 18th centuries. The Dzungars then briefly controlled the area until the Chelkans (along with other Altaians) submitted to the Russians.
Тіл
Челкандар Челкан тілінде сөйлейді, ол кейде Солтүстік Алтай тілінің диалектісі ретінде жіктеледі. 2002 жылғы Ресей халық санағында бұл тіл жеке тіл ретінде есептелген, бірақ 2010 жылғы санақта 2000 сөйлеушісі тіркелді, ал 2014 жылы жазу жүйесі әзірленді.
The Chelkans speak the Chelkan language sometimes classified as a dialect of Northern Altai. The language was counted as separate in the 2002 Russian Census but not the 2010 census which counted 2000 speakers, a writing system was developed in 2014.
Мәдениет
Шелкалар бастапқыда негізінен жергілікті жануарларды аулаған, олардың өмірі үшін маңызы зор болған. Шелкалардың дәстүрлі тұрғын үйлеріне қабықтан немесе бұтақтан жасалған көпбұрышты киіз үйлер кіретін, олардың үсті конус пішіндес қабықпен жабылған. Басқа да тұрғын үйлердің түрлері болған, мысалы, қабықтан немесе талдан жасалған конус пішіндес киіз үйлер. Дәстүрлі шелка киіміне қысқа шалбар, зығырдан тігілген көйлек және бір жақтың иығынан жабылатын халат кіретін.
The Chelkans originally mainly hunted local animals, who were vital to their subsistence lifestyle. The Chelkans traditional dwellings included polygonal yurts made out of bark or log and topped with a conic bark roof. Other types of dwellings also included conic yurts made out of bark or perches. Traditional Chelkan dress included short breeches, linen shirts, and single breasted robes.
Дін
Қазіргі заманғы шелқандардың көпшілігі православиелік христиан дінін ұстанады. Дегенмен, бурханшылдық және шамандық та шелқандар арасында кездеседі.
Most modern Chelkans are Orthodox Christian. However, Burkhanism and shamanism is also found among the Chelkans.