Кіріспе

Түркі этносы – Сібірде 1401 1062 225 pop1 = 2892 ref1 = Олар Солтүстік Алтайдың Кумандин тілінде сөйлейді. 1926 жылғы халық санағы бойынша Ресей аумағында 6335 кумандин тұрған. 2010 жылғы санақта бұл көрсеткіш 2892 адамды құрады, бірақ 1926 жылғы санаққа туысқан халықтар да кірген болуы мүмкін. Бія өзенінің жағасында, Куу өзенінен төмен ағыс бойында, Бійск қаласына жуық және Катун өзенінің төменгі ағысымен қоныстанған кумандиндердің бір бөлігі 1969 жылы орыс халқымен араласып кетті. Кеңес кезеңінде және 2000 жылға дейін билік кумандиндерді Алтай халқының құрамына жатқызды. Қазіргі уақытта Ресей Федерациясы Үкіметінің 2000 жылғы 24 наурыздағы №255 қаулысы, сондай-ақ 2002 жылғы Ресей халық санағы бойынша, олар Солтүстік, Сібір және Қиыр Шығыстағы кішкентай халықтардың жеке этникалық тобы ретінде танылды. Дегенмен, кумандиндердің сеоктары (тайпалары) әртүрлі шығу мифтерін ұстанады. Л. Потапов олардың бастапқыда әртүрлі түбірден шыққан халықтардың конфедерациясы болғанын айтты: көшпелі далалық малшылары (кұмандар), тайга аңшылары (чуаштар), бұғы өсірушілері (ненецтер) және балықшылар (татарлар). 17 ғасырда кумандиндер Шарыш өзенінің бойында, оның Обь өзеніне құятын жеріне жақын жерде тұрған. Алтайға көшудің себебі – Ресей патшасына ясақ (қаржылық салық) төлеуден бас тартулары болды. Н. Аристов кумандиндер мен челкандарды ежелгі түркілермен байланыстырды, олар «біздің заманымыздың 6-8 ғасырларында Орталық Азияда түркі қағанаты деп аталатын қуатты көшпелі мемлекет құрды». Потапов кумандиндерді Урал халықтарымен антропологиялық жағынан жақын деп есептеді және олардың Алтайлықтарға қарағанда Шығыс Азияға аз жақын екенін болжады. Бұл субъективті пікір генетикалық зерттеулермен біршама расталды (төменде қараңыз). Алты сеок анықталды:

Кумандин (курсив=no names) Ұсынылған этнолингвистикалық байланыстар Кезең Ескерту Су (Со) мүмкін прототүркі халық; Суға ұқсас тайпалық атаулар 4 ғасырға дейін хакастар мен якуттар арасында тіркелген. Кубанди, мүмкін Кангар конфедерациясының бөлігі және/немесе кұмандар 7 ғасыр Тастар, мүмкін Кангар конфедерациясының бөлігі, кұмандар және/немесе Асестер 7 ғасыр Дюти (Чоти) мүмкін Теле/Телеуттар (Түркі қағанатының бөлігі) 6-8 ғасырлар Чабабас (Чабат) мүмкін чуваштар белгісіз Тон (Тон Кубанди) мүмкін ненец тайпасы, Тоңжоан (Алтайлар) және/немесе Тоңак (Тувалықтар) 12 ғасыр («Моңғолдардың құпия тарихы»)

Ежелгі түркі жырларында, қытай жылнамаларында (Чжоу кітабы 周書, 636 ж.) Гөк түркілердің ата-бабаларының Суо (索國; MC: *sak̚ kwək̚) мемлекетінен шыққандығы айтылады, ол «Сюнну мемлекетінің (яғни Моңғолия) солтүстігінде» орналасқан. Тонның аты олардың экономикалық мамандығын көрсететін этноним ретінде түсіндіріледі, «бұғы» және «бұғы өсіруші» деген мағынаны білдіреді. Осы кумандылықтардың алыс ата-бабалары бұғы өсірушілер болған, бұл кумандылық аң аулау жырларында және ертегілерінде көрініс тапқан, мысалы, бұғы сүтінен айыру туралы (бұл кумандылықтардың тау рухтарына жатқызылады). Бұғы өсіру және сүту туралы естелік кумандылықтардың бір бөлігінің алыс тарихи ата-бабаларына жатады; оны көліктік үшін ғана емес, сонымен қатар тамақ пен киім үшін де қолданылатын ат үстінде жүретін бұғыларды өсірген оңтүстік ненец тайпаларының куманды этногенезіне қатысуымен түсіндіруге болады.

Генетика

Генетикалық тұрғыдан алғанда, кумандиндер көршілес алтайлықтардан ерекшеленеді, оларды совет жылдарында олардың құрамына қосуға тырысты. Олар оңтүстік және солтүстік алтайлықтардан да генетикалық тұрғыдан оқшауланған. Бұл туралы Алтайда кең таралған Y хромосома гаплогруппаларының – R1a және Q – варианттарының толыққанды болмауы куәлік етеді. Сонымен қатар, олардың арасында R1b гаплогруппасы кеңінен таралған, ал Кумандиндерден басқа Алтайда оны ешкім көптеп таба алмаған. Генетикалық зерттеулер Кумандин еркектерінің көпшілігі батысқа қарай орналасқан популяцияларда кездесетін Y ДНК гаплогруппаларына жататынын көрсетеді, мысалы R1b (Кумандиндер R1b M73-ке жатса, еуропалықтардың көпшілігіне тән R1b M269 субкладасына жатады) және N P43. Челкан және Кумандиндердің N P43 Y хромосомалары угр тілді хантилердегіге өте ұқсас екені айтылады. Алайда, митохондриялық ДНК желілерінің көпшілігі Солтүстік-Шығыс Азияның C немесе D гаплогруппаларына жатса, қалған аз бөлігі U5a1 (5/52), H8 (3/52), U4b1b (2/52), X2e (2/52) және T1a (1/52) сияқты батыс Еуразиялық тектік белгілерін көрсетті. 19 ғасырда кумандиндер кедр жаңғағын жинауды қосымша экономикалық қызмет ретінде бастады. Кумандиндердің дәстүрлі тұрғын үйлері қабықтан немесе бөренеден салынған көпбұрышты юрталар, үстіне конус тәрізді қабық шатыр жабылған. Басқа тұрғын үй түрлеріне қабықтан немесе тіреулерден жасалған конус тәрізді юрталар кірді.