Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркі этностық / кіші этностық тобы – Сібір Алтай Республикасында өмір сүретін түркі халқы. Теленгиттер немесе Теленгуттар – Ресейдің Алтай Республикасында негізгі оралаған түркі этносы. Теленгиттер көбінесе Алтай Республикасының Кош-Агач ауданында қоныстанған. Олар Алтай кішілері мен Толос тайпаларын қамтитын Оңтүстік Алтайлықтардың үлкен мәдени тобының бір бөлігі болып табылады.
Turkic ethnic/subethnic group living in the Siberian Altai Republic
Telengits or Telengut are a Turkic ethnic group primarily found in the Altai Republic, Russia. Telengits mainly live in a territory of Kosh Agach District of the Altai Republic. They are part of a larger cultural group of Southern Altaians which include Altai Kizhi and Tolos.
Тарих
Қытай жылнамашылары Теленгиттерді орта қытай тілінде *tâ lâm kât, 多覽葛 (стандартты мандарин қытайшасы: duōlǎngé) деп атаған болуы мүмкін. Жунгар билігі тұсында Теленгиттер жүн салығы немесе ясақ төлеуге міндетті болды. 14 ғасырда Теленгиттер өз княздығын (Улус немесе Орда) құрды. Бұл княздық 16-18 ғасырлардағы орыс құжаттарында Телеутская землица (Телеутская Землица;) деп белгіленген, ал қазіргі тарихшылар оны "Теленгит Улусы" деп атайды. Би атағымен белгілі Теленгит князьдері ұзақ уақыт бойы тәуелсіздігін сақтап келді, кейіннен Ресей мен Жунгар хандығы арасындағы формалды тәуелділікке көшті; Теленгиттер тіпті екеуіне де жеңіліс сыйлады, бірақ 18 ғасырда Жунгар хандығы оларды толық бағындырды. Олар төрт мың киіз үйден тұратын улус ретінде хандықтың құрамына енді. Хунтайджи Теленгиттерді Іле өзеніне қоныстандырған кезде, Жунгар хандығындағы ала-көшпенділік кезең басталғанда, олар өз отанына қайту мүмкіндігін пайдаланып, Алтайға жетуге тырысты. Жолда маньчжурлардың, қазақтардың және халха моңғолдарының шабуылдарынан көптеген адамдар қаза болды.
Chinese chroniclers might have mentioned Telengits as Middle Chinese: *tâ lâm kât, 多覽葛 (Standard Mandarin Chinese: duōlǎngé). During Dzungar domination, the Telengits had to pay a fur tribute or yasak to the Dzungars. The Telengits in the 14th century created their own principality (the Ulus or Orda). This principality was known in Russian documents of the 16th−18th century as the Телеутская землица (Телеутская Землица; ) and is termed by modern historians the "Telengit Ulus". The Telengit princes, titled Biy, for a long time retained independence, and later had only a formal dependence between the states (Russia and the Dzungar Khanate); Telengits even inflicted defeats on both, until they were finally conquered by the Dzungar Khanate in the 18th century. They then became part of the khanate, as an ulus of four thousand yurts. The Telengits, whom the Khuntaiji had resettled on the Ili River, when the turmoil in the Dzungar Khanate began, took the opportunity to return to their homeland and tried to get to the Altai. Many people were lost along the way due to the raids of the Manchurians, Kazakhs, and Khalkha Mongols
18 ғасырдың басында Теленгиттер екі волост құрды, олар басқа Алтайлықтардан өзгеше, Ресей құрамына кейінірек қосылды (басқа Алтайлықтар 1756 жылы Ресей билігіне бағынды). 1864 жылдың 10 қазанында Бірінші Чүй волосы Ресей империясының құрамына енді, ал 1865 жылдың 12 қаңтарында ғана Екінші Чүй волосының тұрғындары Ресей азаматтары атанды.
At the beginning of the 18th century, the Telengits formed two volosts, which became part of Russia much later, unlike other Altains, who came under Russian rule in 1756. On October 10, 1864, the First Chui Volost became part of the Russian Empire, and only on January 12, 1865, the inhabitants of the Second Chui Volost became citizens of Russia.
Алтайдағы этникалық топтар
Алтай аймағында көптеген топтар тұрады, олардың аумақтық топтасуы шамалы өзгеріп отырады. Осы себептерге байланысты оларды ажырату қиын болуы мүмкін. Теленгиттер (немесе Теленгуттар) Батыс Алтайдағы Чуя өзенінің бойында тұрады және өздерін Чуй кизи (Чуя халқы) деп атайды. Кейде олар өзен маңында тұратын басқа топтармен араласады. Мұндай араласудың нәтижесінде шекараны белгілеу және жеке топтарды ажырату қиынға соғады. Алтайлықтардың әр түрлі топтарының арасында нақты айырмашылықтар жоқ, олар қоныстанған аумақтары бойынша анықталады. Бұл сөзсіз көптеген мәселелерді тудырды, соның ішінде оларды этникалық жағынан жіктеуді де. Алғаш рет Теленгиттерді Ресей заңдарында жекелеген халық ретінде тануды Улаган ауданының саяси басшылары ұсынды. Бұрын теленгиттер алтайлықтардың құрамында саналғандықтан, жиі шатасулар туатын. Теленгиттер жеке топ ретінде жіктелгеннен кейін де, Теленгит этносының құрамына қай топтар кіретініне қатысты келіспеушіліктер болды. 2000 жылы Теленгиттер "Ресей Федерациясының аз санды халықтары" тізіміне Ресей және Кеңес Одағының халық санақтарында енгізілді. 2002 жылы халық санағында олар жеке категория ретінде қарастырылды және 2398 Теленгит тіркелді. Бірақ бұл сан дәл болмауы мүмкін, себебі халық санағы сұрақтарына жауап бергенде, 8000 немесе 9000 Теленгит өздерін Теленгит емес, алтайлықтар деп санады. 2004 жылы "Теленгит халқының дамуы" атты қоғамдық ұйым құрылды. Бұл ұйым Теленгиттердің жер құқығы мәселелеріне қатысты жергілікті саяси өмірде белсенділік танытады.
There are many groups that live in the Altai region, with the territorial groupings being somewhat fluid. For these reasons it may be difficult to distinguish between them. Telengits (or Telengut) live along the Chuya River in the western Altai and call themselves Chui kizhi (Chuya people). Sometimes they intermix with other groups that live around the river. With this intermixing, it is often difficult to establish boundaries and distinguish the individual groups. There are no sharp distinctions among the different subgroups of the Altaians, identified as they are by the territory they occupy. This inevitably caused many problems, including how to ethnically classify them. It was the political leaders of the Ulagan district who first advocated that the Telengits be recognized as a separate Indigenous group in Russian law. Before this, there was often confusion because the Telengits were classified under the Altaians. Even after the Telengits were classified as a separate group, there were still discrepancies as to what subgroups would be included under the ethnic group of the Telengits. In 2000, Telengits were listed as part of "Small Numbered Indigenous Peoples of the Russian Federation on the Russian and Soviet censuses". In 2002, they were considered their own category on the census and there were 2,398 Telengits. However, this number may be inaccurate because in the context of the census questions, many Telengits, 8,000 or 9,000 would consider themselves Altaians and not Telengits. In 2004, the NGO "Development of the Telengit People" was established. This group is an active part in the local political area in regard to issues of Telengit land rights.
Мәдениет
Теленгиттердің көпшілігі тарихта көшпелі немесе жартылай көшпелі мал өсірушілер болған. Олар көбінесе қой, сиыр, ешкі және жылқы өсірген. Теленгиттердің дәстүрлі тұрғын үйлері қалың киіз үйлерден құралған. Қазіргі теленгиттер ағаш үйлерде тұрады, бірақ жаз айларында көбінесе киіз үйлерде тұрады. Ерлер мен әйелдердің дәстүрлі киімдері ұқсас болған. Киімдер ұзын жеңді көйлектер, шалбар және шапаннан тұрған. Екі еңбектелген қой терісінен жасалған тон, түкті бас киімдер және биік етіктер де жиі киген. Әйелдер үйленген соң пальтоларының үстінен жеңсіз күртеше киетін.
Most Telengits were historically nomadic or semi nomadic cattle herders. They commonly raised sheep, cattle, goats, and horses. Traditional Telengit dwellings included felt yurts. Modern Telengits live in wooden homes but commonly inhabit yurts during the summer months. Traditional dress was similar for both men and women. The dress was composed of long sleeved shirts, breeches, and robes. Double breasted sheepskin coats, fur hats, and high boots were also commonly worn. Married women additionally wore a sleeveless jacket over their coats.
Дін
Теленгиттердің көпшілігі шаманизм мен Шығыс православие дінін ұстанады. Аз бөлігі бурханшылдыққа сенеді. Шаманизм теленгит мәдениетіне әлі де зор әсер етеді, ал православие теленгиттер арасында соңғы кезде қайта жандануда.
Most Telengits practice shamanism and Eastern Orthodox Christianity. Smaller numbers practice Burkhanism. Shamanism continues to exert a strong influence in Telengit culture while Orthodoxy has seen a recent revival among the Telengits.
Жерге байланысты
Алтайлықтар мен теленгиттер өмір сүретін жерге байланысты екенін сезінеді. Олар қасиетті саналатын өздерінің ерекше отанына табыну керек. Теленгиттердің айтуынша, алтайлық Алтайдан кетсе, ол сағыну немесе көңіл күйзелісінен емес, физикалық ажыраудан ауырып, қайтыс болады. Олар сол жерде өмір сүрген соң, оның бір бөлігіне айналады. Сондықтан отаннан айырылу осыншалықты ауыр тиеді.
The Altaians and the Telengits feel a connection to the land that they live on. They are supposed to worship their special homeland that is considered sacred. Telengits say that if an Altaian leaves the Altai, he or she will become ill and die, not because of any longing or emotional distress, but because of physical separation. After they have lived on the land, they become one with it. That is why it is so severe when one is separated from their homeland.