Кіріспе

Геродот пен Ксенофонт бүкіл аймақты Сусиана деп атағанмен, Хузестан деген атау ежелден бері Парсы (Иран) ең оңтүстік-батыс провинциясын білдіреді.

Этимология

Кейбір жағдайларда, қант және қамыш қанттың мағынасы ретінде Хуз сөзі қолданылған. Хузестанның құнарлы топырағы осы өсімдікті өсіруге өте қолайлы, сондықтан мұнда қамыш қанттың мол өнімін алуға болады. Дегенмен, көптеген сарапшылар Хузестан атауының Хузиден шыққандығын айтады, ол бұл аймақты мекендеген ежелгі эламиттердің аты, олардың ерекше тілі Сасанид дәуіріне дейін сақталған. Исламның алғашқы кезеңіндегі әрбір автор – араб, парсы немесе африкалық болсын – бүкіл аймақты Ахваз деп атаған. Алайда, "Хузестан" сөзі 9 ғасырдан бастап бұл аймақты атау үшін кеңінен қолданыла бастаған сияқты. Кейбір ғалымдар Ахваз бен Хузестанның эламит өркениетінің дәуірінде құрылған Оуксин қаласымен байланысты екенін және Оукс, Оукз, Хукз, Хуз және Хуз сөздерінің өзгертілген түрлері екенін санайды. Ирадж Афшар өзінің "Нигахи би Хузистан: мажмуноахи аз авзауни тарихи, югхафиаи, ижтимауни, иқтисади и минтаха" еңбегінде Уксинің эламит сөзі Ūvja-ның грекше баламасы екенін айтады. Жюль Опперттің сөзіне қарағанда, Ūvja сөзі эламит тілінде Xuz немесе Khuz деп айтылған. Ūvja сөзі көптеген мәтіндерде, Нақш-е Рустамдағы Ахеменид жазуларында, Дарийдің Персеполистегі және Сузадағы жазбаларында жиі кездеседі. Ūvja немесе оның грекше баламасы Uxi Хузестан жерін немесе онда тұратын халықты атау үшін қолданылған. Сонымен қатар, Ибн Надим өзінің "Аль-Фихрист" (الفهرست) кітабында ежелгі медиялықтар мен парсылықтардың барлығы бір тілде сөйлескенін жазған. Ол кітабында Абдулла ибн әл-Мукаффадан мынадай цитата келтіреді: "Иран тілдері – фахлави, дари, хузи, парсы және суриан". Ол сондай-ақ, хузи тілі патшалық әулеттің ресми емес тілі екенін және Хузестаннан шыққандығын қосады. 1126 жылы жазылған "Мажма ул-Таварих ва-әл-Кесас" ("Тарихтар мен әңгімелер жинағы") кітабында Хузестан Хажуестан, Хобуестан және Аджар сияқты атаулармен кездеседі, олардың Пахлави тіліндегі Хобуестан мен Хобуестан сөздерінен шыққандығы айқын. Ежелгі парсы тіліндегі Hūjiya "Элам" сөзі көптеген мәтіндерде және Нақш-е Рустамдағы Ахеменид жазуларында жиі кездеседі, бұл атаулар Сусиананы мекендеген жерді немесе халықты атау үшін қолданылған. Орта парсы тілінде Hūjiya "Элам, Сусиана провинциясы" сөзі Huź "Сусиана" болып өзгерген, ал осы сөздің қазіргі түрі – Xuz. 1441 жылы Мшашаияның негізін қалаушы және басшысы Мұхаммед ибн Фалах Хузестанға шабуылдарды бастады, соның салдарынан Ховизе, Хоррамшахр, Ахваз және Суза қалаларында араб халқының саны күрт өсті. Осылайша, Арабистан термині осы аймақтың арабтар тұратын аймақтарын атау үшін қолданыла бастады. Осы кезде көптеген мәтіндер Хузестан мен Арабистанды аймақтың атауы ретінде бірге қолдана бастады. Мысалдар: 1585 жылы Гади Нуролла Шустари жазған "Мажалис әл-Муминин", Мирза Мұхаммед Садиг Мусавидің "Гити Гоша", Лисан Малек Сепехрдің "Насих әл-Таварих", Санни оль молақтың "Мунтазам Насери" және "Марат ул Баладан", Исмаил Мирза Доругидің "Шарх Вагиа" және Афшарид дәуіріндегі "Жахан гошай и Надери". Сафавид дәуірінің тарихнамасы "Алам Арай Аббаси" тарихы Шах Аббас билігінің 8-ші жылы "Хузестан ва Арабистанға" әскер жіберу туралы айтады. Алайда, Арабистан атауы уақыт өте келе ағылшындықтардың Персия шығанағы аймағына араласуымен бірге кеңінен таралды. Қажар Мозаффардин шаһының тұсында Арабистан атауы Хузестанның барлық аумағын білдіретін болды. Иранның орталықтандырылған Пахлави үкіметінің күші біртіндеп артқаннан кейін, Реза Шах 1923 жылы провинцияның атын бастапқы түріне қайтарды.

Қосымша құжаттар

Келесі тізімде "Хузестан" сөзін тікелей пайдаланатын, сипаттайтын немесе талқылайтын дереккөздер келтірілген. Олардың басым көпшілігі араб тілінде жазылған.

12 ғасыр

Низами Гянджевидің шығармалары. Majmal al Tawarikh wa al Qasas (مجمل التواریخ و القصص) 1126 жылы белгісіз автор жазған. al Ansab (الانساب) Әбу Саид Абдулкарим әл Тамими әл Саманидің 1166 жылы жазған еңбегі. Рахат әл-Содур ва Аят әл-Сорур (راحه الصدور و آیه السرور) Наджмидин Әбубакр әл-Рауандидің 1173 жылы жазған туындысы. Аджайб әл Махлукат (عجایب المخلوقات) Мұхаммед ибн Махмуд ибн Ахмад әл Түсидің еңбегі. Ибн Балхидің "Фарс Нама" шығармасы, 1116 жыл. Фарид әл-Дин Аттардың "Тадхират әл-аулия" кітабы.